Kasia Smutniak zakończyła pierwszy dzień Elle Active 2026 rozmową z Piera Detassis. Aktorka, która ma za sobą sukces filmu „Mustang” – będącego nie tylko dokumentem, lecz także podróżą w głąb pamięci i zdobywcą Nagrody Publiczności na Festiwalu Filmowym w Rzymie – określiła siebie jako „oko, które obserwuje, ale jednocześnie samo staje się przedmiotem obserwacji”.
WIDEO…
Film opowiada prawdziwą historię, dlatego można nazwać go dokumentem. Ma jednak również charakter pełnoprawnej opowieści filmowej – ze względu na konstrukcję narracji, sposób, w jaki został pomyślany i zmontowany, a także jego dynamikę.
Pakt zaufania z publicznością
„To ja opowiadam swoją historię. Jeśli jednak osobą, którą się obserwuje i o której się opowiada, jest ktoś taki jak ja – ktoś, kto przez lata wcielał się w wiele różnych postaci i z zawodowego punktu widzenia jest profesjonalną kłamczuchą – można powiedzieć, że przekroczyliśmy pierwszy próg wzajemnego zaufania. Ja również musiałam zaufać i zdecydować, komu powierzyć tę historię.
Publiczność to zbiorowość różnych ludzi. Musiałam więc uwierzyć, że kiedy otworzę pewne drzwi, moja opowieść zostanie zrozumiana i przyjęta, a nie wrzucona do jednego kotła oczekiwań czy pytań, nad którymi nie miałabym kontroli”.
Relacja z Sophie. „Moja córka była moją siłą”
Szczególną rolę w powstaniu filmu odegrała córka aktorki, 22-letnia dziś Sophie Taricone.
„Moja córka była moją siłą” – opowiada Smutniak. – „Od samego początku to ona była moją główną motywacją, by chcieć iść dalej. Robiłam to z ogromną radością. Wszyscy mamy wątpliwości dotyczące tego, co robimy. Czasami bywają tak przytłaczające, że nie jesteśmy w stanie ruszyć z miejsca.
Mijały jednak kolejne lata, a ja wciąż podróżowałam. Od 2003 roku, przez wszystkie późniejsze wspólne doświadczenia, aż po wyprawy, które odbywałam już sama z Sophie. Dwadzieścia lat to wystarczająco dużo czasu, by dostrzec zmiany i uporządkować ogrom materiałów, które gromadziłam, pokładając w tym pewnego rodzaju ufność.
Aż pewnego dnia moja córka dorosła. W wieku 19 lat postanowiła samodzielnie pojechać do Mustangu. Wyruszyła z tą samą kamerą, którą zabraliśmy ze sobą w podróż w 2003 roku, i nakręciła przepiękne, spontaniczne ujęcia, pełne różnych trudności. Odbyła tę wyprawę w tak autentyczny i właściwy sposób, że właśnie wtedy zrozumiałam, iż muszę przerwać wszystko, czym się dotąd zajmowałam, wrócić do zgromadzonych materiałów i poświęcić się temu projektowi”.
„Nasze dzieci są dziećmi nas wszystkich”
„Musiałam zastanowić się nad tym, jak zaakceptować upływ czasu i zachodzące zmiany. Zrobiłam to z bardzo osobistej perspektywy, mając nadzieję, że ten temat stanie się równie osobisty dla osób oglądających film.
Ci młodzi ludzie należą do kultury, która wydaje się nam bardzo odległa. Ale dzieci są dziećmi nas wszystkich. Nasza planeta stała się mniejsza, a problemy, z którymi się mierzymy, są takie same. To, co nazywamy zmianą klimatu, dzieje się teraz i przede wszystkim będzie naszym problemem.
Tego lata widziałam ludzi, którzy z trudem przemieszczali się ulicami. Można odnieść wrażenie, że zmiana klimatu to temat dotyczący wyłącznie Grety Thunberg i innych młodych ludzi, którzy rzekomo nie mają nic lepszego do roboty. Tymczasem różnica półtora stopnia to różnica między stanem ciekłym a stałym.
Nie możemy cofnąć czasu, ale nie możemy też pozwolić sobie na luksus bagatelizowania problemu. Szkoła pustoszeje, ponieważ zmiany klimatyczne pociągają za sobą również zmiany geopolityczne. Zmieniło się także nasze postrzeganie świata, które coraz częściej kształtują krótkie treści publikowane w mediach społecznościowych. Wszyscy czujemy się zagubieni, próbujemy się dostosować, ale problem pozostaje”.
„Dach świata przypomina pustynię”
„Przestałam już liczyć podróże, ale mimo wszystkich zmian czas potrzebny na dotarcie do Mustangu pozostał taki sam. Wciąż potrzeba pięciu dni, żeby tam dotrzeć, i kolejnych pięciu, by wrócić. Nie pojechałam tam tylko przez dwa lata: kiedy byłam w ciąży i w czasie pandemii COVID-19.
Dla mnie Mustang nie jest nawet celem podróży. Jest nią sama droga, która bywa niezwykle wyczerpująca. Bo kiedy już docierasz na miejsce, nie ma tam niczego. Dach świata przypomina pustynię: otaczają cię szczyty, ale Wyżyna Tybetańska wydaje się pozbawiona wszystkiego.
I na tym polega istota podróżowania, ale też samego życia. Na tym zmęczeniu, na dążeniu do celu, na próbie wspięcia się na szczyt własnych oczekiwań. A w międzyczasie po prostu toczy się życie. Bo jego istotą jest samo życie”.
„Szczęście jest nauką”
„W czasie pełnym chaosu i brzydoty potrzebowałam poczuć choć odrobinę nadziei. Sama postrzegałam tę historię jako pewnego rodzaju porażkę. Było jednak coś w tej małej szkole i w tych młodych ludziach, co sprawiło, że pomyślałam, iż warto opowiedzieć o tym, że ich pierwszą myślą każdego dnia jest szczęście. Nie jest ono czymś abstrakcyjnym ani nieosiągalnym.
Są rzeczy, które trzeba robić każdego dnia, żeby być szczęśliwym. Szczęście jest nauką i można się nim zarażać. Na tym polega sens tego filmu”.
„Włochy to najlepsze miejsce na świecie. Wybrałam, że zostanę właśnie tutaj”
„Nie jestem Włoszką, stałam się nią niejako przez adopcję. Świat i kultura, z których pochodzę, różnią się od tych, które poznałam w tym kraju. Przez lata próbowałam zrozumieć Włochy, uczyć się ich, uczynić je częścią siebie i pozwolić, by na mnie wpłynęły.
Udało mi się to i zdecydowałam się tu zostać, ponieważ uważam, że to najlepsze miejsce na świecie. Szukałam miejsca, w którym będę szczęśliwa, i wybrałam właśnie to.
Zawsze mam jakiś plan. Plan wejścia i plan wyjścia, ponieważ muszę być przygotowana na to, co może się wydarzyć”.
„Nie boję się już odsłaniać przed innymi”
„Tworzenie filmów dokumentalnych wydaje mi się jeszcze bardziej ekstremalną formą pracy niż kręcenie filmów fabularnych. Obserwowanie rzeczywistości i opowiadanie o niej daje mi ogromny impuls do działania. To bardzo długi proces, oparty na dzieleniu się doświadczeniami. Nigdy nie jesteś w nim sama, a jednocześnie czujesz się samotna. Być może właśnie na tym polega praca reżysera.
W pewnym momencie życia poczułam jednak, że chcę opowiedzieć o świecie, który mnie otacza. Scenariusze filmów fabularnych wydawały mi się mniej wyraziste. Myślę, że żyjemy w niezwykle intensywnym, pełnym życia, ale też przerażającym czasie. Bardzo mnie on niepokoi, a jednocześnie popycha do podejmowania ryzyka”.
Aktorka nie chce na razie zdradzać zbyt wiele na temat swojej zawodowej przyszłości.
„Teraz dokumenty, a co będzie później – zobaczymy. Nie sądzę, żebym zrezygnowała z szalonych pomysłów, które rodzą się w mojej głowie. Postanowiłam, że dopóki będę mogła, będę opowiadać o swoich projektach dopiero wtedy, gdy zostaną ukończone.
Mam w sobie mnóstwo energii i pomysłów. Co więcej, przestałam bać się odsłaniać przed innymi. Być może dorosłam, mam więcej do opowiedzenia albo po prostu chcę robić pewne rzeczy inaczej. W życiu trzeba podawać samego siebie w wątpliwość i od czasu do czasu przetasować karty.
Dlatego się zatrzymałam. To najbardziej punkowa rzecz, jaką zrobiłam. Nie wierzę jednak w wieczność. Nic nie trwa wiecznie”.
Kim jest Kasia Smutniak?
Niektóre historie w pewnym momencie przestają wystarczać do tego, by jedynie je odgrywać. Trzeba opowiedzieć je osobiście. Kasia Smutniak zdecydowała się stanąć po drugiej stronie kamery po dwudziestu latach kariery aktorskiej.
Jej drugi film dokumentalny w roli reżyserki, „Mustang”, zaprezentowany podczas Festiwalu Filmowego w Rzymie i wprowadzony do włoskich kin 23 listopada, wyrasta z podróży, którą w 2003 roku odbyła wraz z Pietro Taricone do Mustangu – odległego regionu Nepalu. Początkowo była to po prostu wyprawa odkrywcza. Z czasem przerodziła się jednak w obietnicę: pomóc w budowie szkoły w wiosce Ghami.
Dziś, wykorzystując archiwalne nagrania i wracając w tamte miejsca wraz z córką Sophie, Smutniak przywołuje osobistą historię, która prowadzi do uniwersalnego pytania: co sprawia, że jesteśmy szczęśliwi?
Kasia Smutniak urodziła się w 1979 roku w Pile. Dorastała w rodzinie związanej z lotnictwem, a w wieku 16 lat zdobyła licencję pilota szybowcowego. Najpierw przyszły moda i międzynarodowe wybiegi, później kino. Wystąpiła między innymi w filmach „Nelle tue mani” Petera Del Monte, „Spokojny chaos” Antonella Grimaldiego, „Allacciate le cinture” Ferzana Özpetka oraz „Dobrze się kłamie w miłym towarzystwie” Paola Genovese.
W 2023 roku zadebiutowała jako reżyserka filmem „Mur”, nakręconym na granicy Polski i Białorusi podczas kryzysu migracyjnego. Smutniak postanowiła zbliżyć się do rzeczywistości, którą trudno zrozumieć, obserwując ją z daleka. Przyglądała się ludziom uwięzionym w zmilitaryzowanej strefie. Film otrzymał Srebrną Wstążkę (Nastro d'Argento) w kategorii kina dokumentalnego.
W „Mustangu” kierunek jej spojrzenia się zmienia, ale nie traci ono swojej pilności. O ile pierwszy dokument opowiadał o kryzysie rozgrywającym się tuż za progiem domu, o tyle drugi powraca do miejsca głęboko zakorzenionego w jej pamięci, by postawić pytanie o możliwość zbudowania innej przyszłości.
Być może właśnie to łączy jej projekty: potrzebę, by nie poprzestawać na samym patrzeniu, kiedy można spróbować naprawdę zrozumieć.
