Jeszcze dwie dekady temu pełnometrażowy film dokumentalny praktycznie nie miał w Polsce swojego miejsca w kinach. Dziś Millennium Docs Against Gravity jest drugim największym festiwalem filmów dokumentalnych na świecie. Za tym sukcesem stoją lata pracy, konsekwentne budowanie publiczności i przekonanie, że prawdziwe historie potrafią poruszyć nas mocniej niż niejeden fabularny scenariusz.

WIDEO…

player placeholder

O tym, jak zmieniło się kino dokumentalne, kto wybiera filmy do programu i dlaczego festiwal jest czymś więcej niż serią projekcji, rozmawiam z jego założycielem i dyrektorem Arturem Liebhartem oraz dyrektorem artystycznym Karolem Piekarczykiem.

Od niszowego festiwalu do międzynarodowego sukcesu

Millenium DOCS AGAINST GRAVITY
mat. prasowe
Zobacz także:

Dziś trudno wyobrazić sobie maj bez Millennium Docs Against Gravity. Festiwal przyciąga publiczność w siedmiu polskich miastach, a jego skala i międzynarodowa pozycja stawiają go w światowej czołówce wydarzeń poświęconych kinu dokumentalnemu. Początki były jednak zupełnie inne. Kiedy Artur Liebhart myślał o stworzeniu MDAG, w Polsce brakowało przestrzeni dla pełnometrażowych dokumentów realizowanych z myślą o kinowej publiczności.

– Na początku XXI wieku w Polsce film dokumentalny funkcjonował zupełnie inaczej niż dzisiaj – wspomina Artur Liebhart. – Produkowano wyłącznie dokumenty telewizyjne w formacie 50–54–56 minut. Powstawały przy niewielkich budżetach i cieszyły się dużą oglądalnością w telewizji. Natomiast dokument jako film pełnometrażowy, wyświetlany w kinie, w Polsce praktycznie nie istniał.

Pomysł Liebharta polegał nie tylko na zorganizowaniu festiwalu, ale też na stworzeniu całego obiegu dla kina dokumentalnego. Chciał, by filmy były obecne w kinach przez cały rok, a nie znikały z repertuaru wraz z zakończeniem kilkudniowego wydarzenia.

– Wiedziałem, że film dokumentalny ma olbrzymi potencjał, który będzie tylko rósł. Musieliśmy sprawić, by polski widz zaczął oswajać się z kinem dokumentalnym przez cały rok, nie tylko w czasie festiwalu – mówi pomysłodawca MDAG. – Dzięki temu nasza publiczność rosła i stawała się coraz bardziej zainteresowana filmami, które chcieliśmy jej pokazywać.

Dziś festiwal jest drugim największym wydarzeniem tego rodzaju na świecie. Dla jego twórców to jednak nie tylko powód do dumy, lecz także zobowiązanie. Liebhart podkreśla, że MDAG ma odpowiedzialność nie tylko wobec widzów, ale również wobec polskiej branży dokumentalnej. Festiwal daje rodzimym twórcom możliwość prezentowania projektów międzynarodowym producentom, dystrybutorom i przedstawicielom innych wydarzeń filmowych.

– Stajemy się marką, jedną z wizytówek Polski i polskiej kultury na świecie – mówi Artur Liebhart. – Od lat słyszymy to od zagranicznych gości, którzy co roku przyjeżdżają na festiwal z różnych zakątków świata. Nie osiągnęlibyśmy tego bez naszego wieloletniego partnera, Banku Millennium, oraz wsparcia Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. 

Tysiące filmów i jedna wspólna decyzja

Millenium DOCS AGAINST GRAVITY
mat. prasowe

Za programem festiwalu stoją miesiące oglądania, rozmów i selekcji. Karol Piekarczyk podkreśla, że nie jest to zadanie jednej osoby, nawet jeśli to właśnie dyrektor artystyczny często staje się twarzą festiwalowego programu. Zespół co roku ogląda łącznie kilka tysięcy filmów. Część trafia do organizatorów w ramach otwartego naboru, inne są wyszukiwane na międzynarodowych festiwalach albo docierają do nich dzięki kontaktom z producentami, agentami sprzedaży i samymi twórcami.

– Praca dyrektora artystycznego nie polega na tym, że sam wybieram wszystkie filmy, które pokażemy na festiwalu. Pracujemy nad tym razem, jako zespół – tłumaczy Karol Piekarczyk. – Także dlatego, że po prostu bardzo lubimy rozmawiać ze sobą o kinie.

Ważnym punktem odniesienia jest dla nich publiczność. Organizatorzy od lat prowadzą jej badania i sprawdzają, jakie tematy przyciągają widzów. Nie oznacza to jednak, że program powstaje wyłącznie na podstawie popularności poszczególnych tytułów.

– Dzięki temu, że bardzo dobrze zdążyliśmy poznać naszą publiczność, widzowie i widzki w pewnym sensie programują ten festiwal razem z nami – mówi Piekarczyk. – Gdybym wybierał wyłącznie te filmy, które mi się podobają i programował festiwal dla siebie, nie udałoby nam się zostać drugim największym festiwalem filmów dokumentalnych na świecie.

Ta różnorodność ma znaczenie również dlatego, że MDAG odbywa się jednocześnie w siedmiu miastach oraz online, a widzowie nie zawsze szukają w kinie tego samego. Jednych przyciąga konkretny temat, innych nazwisko reżysera, jeszcze innych możliwość zobaczenia historii, o której wcześniej nie mieli okazji usłyszeć.

Film dokumentalny, który zostaje z widzem

W rozmowie z dyrektorem artystycznym MDAG szczególnie mocno wybrzmiewa przekonanie, że siła filmu dokumentalnego nie kończy się wraz z napisami końcowymi. Piekarczyk przywołuje produkcje, po których widzowie zostawali na długie rozmowy, dzielili się osobistymi doświadczeniami albo po raz pierwszy decydowali się opowiedzieć o czymś trudnym.

Jednym z takich tytułów było „Siostrzeństwo świętej sauny” Anny Hints. Jak wspomina, po seansach zdarzało się, że kobiety podchodziły do reżyserki, przytulały ją i opowiadały o własnych doświadczeniach przemocy seksualnej, o których wcześniej nie mówiły nawet najbliższym.

– Mówiły jej na przykład, że same doświadczyły przemocy seksualnej i aż do tej pory trzymały to w sekrecie – opowiada Karol Piekarczyk. – Dopiero dzięki temu filmowi odnalazły w sobie odwagę, żeby pójść i porozmawiać ze swoją rodziną  o tym, co je spotkało. To są niepowtarzalne przeżycia, wykraczające poza zwykłe oglądanie filmu.

Artur Liebhart z kolei wspomina „Sugarcane”, dokument o przemocy i nadużyciach w kanadyjskich szkołach rezydencjalnych dla rdzennych dzieci. Film zrobił na nim ogromne wrażenie, ale równie ważna była reakcja polskiej publiczności. Organizatorzy nie byli pewni, jak widzowie przyjmą historię pozornie odległą od polskich doświadczeń. Okazało się, że potrafili się z nią głęboko utożsamić.

– Bardzo się cieszę i mieliśmy ogromną satysfakcję, jak wiele emocji film wzbudził w naszej publiczności, jak bardzo z nią rezonował i jakie rozmowy sprowokował po seansie – mówi Liebhart. – Okazało się również, że polscy widzowie mogą poczuć empatię nawet gdy temat z pozoru wydaje się odległy od naszych przeżyć i polskiej historii.

Właśnie ta możliwość zbliżenia się do doświadczeń drugiego człowieka jest dla Piekarczyka jednym z najważniejszych wyróżników filmu dokumentalnego. – Kino dokumentalne pozwala nam bardziej zbliżyć się do bohaterów i bohaterek filmów. Dlatego myślę, że często oddziałuje na nas bardziej niż inne formy sztuki – podkreśla.

Odpowiedzialność za historie, które pokazuje się światu

Millenium DOCS AGAINST GRAVITY
mat. prasowe

Wybór tytułów to także ogromna odpowiedzialność za sposób opowiadania o rzeczywistości. Liebhart zwraca uwagę, że sam temat nie wystarczy, by film znalazł się w programie. Liczy się przede wszystkim jego jakość, ale również to, czy sposób przedstawienia bohaterów nie prowadzi do niezamierzonego ich gloryfikowania. Przywołuje w tym kontekście filmy o Andersie Breiviku, które jeszcze dekadę temu mogły być odbierane inaczej niż dziś.

– Zdarzają się filmy, które, celowo lub nie, pokazują w pozytywnym świetle kogoś, kto nie powinien stanowić dla nas wzoru do naśladowania – mówi dyrektor festiwalu.

Piekarczyk dodaje, że również w tym przypadku najważniejsza jest praca zespołowa. Wątpliwości nie są powodem do podejmowania decyzji w pojedynkę, ale początkiem rozmowy. Organizatorzy chcą być otwarci na argumenty i gotowi zmienić zdanie, jeśli wspólna dyskusja pokaże, że dany film jest ważny dla publiczności.

Festiwal, który otwiera filmom drogę do Oscarów

Millenium DOCS AGAINST GRAVITY
mat. prasowe

Są wyróżnienia, które dobrze wyglądają w festiwalowym opisie, i takie, które realnie zmieniają przyszłość pokazywanych filmów. W 2024 roku festiwal otrzymał status wydarzenia kwalifikującego do Oscara w kategorii pełnometrażowego filmu dokumentalnego. Od 2025 roku zdobywca Grand Prix – Nagrody Banku Millennium może dzięki temu ubiegać się o najważniejszą nagrodę w świecie kina bez konieczności spełniania dodatkowych warunków kwalifikacyjnych.

– Niedawno, czyli dwa lata temu, otrzymaliśmy status festiwalu oscarowego. Kwalifikujemy filmy do najważniejszej nagrody filmowej, więc nasza odpowiedzialność jest jeszcze większa – mówi Karol Piekarczyk.

To zobowiązanie wykracza poza sam konkurs. Jak podkreśla dyrektor artystyczny, zespół nie zamierza osiadać na laurach. Chce nieustannie rozwijać program, szukać nowych pomysłów i wzmacniać międzynarodowy wymiar festiwalu.

Festiwal, który chce być dla wszystkich

Millenium DOCS AGAINST GRAVITY
mat. prasowe

Międzynarodowa pozycja MDAG wiąże się również z rozwojem wydarzenia w obszarach, które nie zawsze są widoczne na pierwszy rzut oka. Piekarczyk zwraca uwagę na dostępność: podczas ostatniej edycji wszystkie filmy Konkursu Głównego były dostępne z audiodeskrypcją i napisami dla osób niesłyszących i słabosłyszących. To kierunek, który festiwal chce konsekwentnie rozwijać.

Liebhart podkreśla z kolei, że od lat Konkurs Główny zachowuje parytet płci, a podobną zasadę organizatorzy stosują przy układaniu składów jurorskich. – Uważamy, że to bardzo istotne i nie mamy z tym problemu, w przeciwieństwie do niektórych festiwali – mówi.

Wśród planów na przyszłość jest dalsze poszerzanie publiczności, rozwijanie edukacji filmowej i współpracy międzynarodowej. Liebhart nie ukrywa, że chciałby, aby festiwal trwał dłużej, a jego program dawał jeszcze więcej przestrzeni na spotkania i dyskusje. Nie traktuje jednak pierwszego miejsca w rankingu jako celu samego w sobie.

– Jeszcze kilka lat temu wydawało nam się, że osiągnięcie tytułu największego czy najpopularniejszego festiwalu filmów dokumentalnych jest czymś bardzo trudnym. Teraz patrzymy na to trochę inaczej – mówi. – Oczywiście mamy nadzieję, że właśnie to czeka festiwal MDAG, ale nie zawsze chodzi o to, żebyśmy byli pierwsi. Najważniejsze jest dla nas poczucie, że wykonujemy dobrą robotę i to, żeby film dokumentalny stawał się coraz bardziej popularny.

„Mustang” Kasi Smutniak na Millennium Docs Against Gravity 2027

Mustang
mat. prasowe

Wśród tytułów, na które warto zwrócić uwagę w kontekście kolejnej edycji festiwalu, jest „Mustang” – film dokumentalny wyreżyserowany przez Kasię Smutniak. Twórczyni wraca w nim do wyprawy, którą odbyła w 2003 roku z swoim ówczesnym partnerem - aktorem Pietro Taricone do nepalskiego regionu Mustang. Siedem lat później mężczyzna zginął w tragicznych okolicznościach. Po latach Smutniak podejmuje tę historię na nowo, łącząc osobistą pamięć z opowieścią o miejscu i ludziach, z którymi związała ją tamta podróż. Film otrzymał Nagrodę Publiczności na Festiwalu Filmowym w Rzymie, a jego polska premiera odbędzie się podczas Millennium Docs Against Gravity w 2027 roku. Reżyserka ma również spotkać się z festiwalową publicznością.

To kolejny przykład historii, która wykracza poza ekran. I chyba właśnie w tym tkwi siła kina dokumentalnego – pozwala spojrzeć na świat z perspektywy, której wcześniej mogliśmy nie znać, a czasem także odnaleźć w cudzym doświadczeniu coś bardzo własnego.