Japonia, której nie zobaczysz na Instagramie. Marcin Cieśluk, Happa To Mame: „Najpiękniejsze rzeczy często znajdują się tam, gdzie nie ma turystów” [WYWIAD]

Marcin Cieśluk, współtwórca warszawskiego Happa to Mame, opowiada o Japonii dalekiej od pocztówkowych wyobrażeń. O kulturze, w której jedzenie potrafi wzruszyć do łez, uprzejmość bywa ciężarem, a za pięknymi przedmiotami kryją się całe dekady pracy. I o tym, dlaczego zamiast odhaczać kolejne atrakcje, czasem lepiej usiąść z kimś przy stole, wypić herbatę i po prostu być.

WIDEO…

Aleksandra Jóźwiak: Mam wrażenie, że od kilku lat Europa przeżywa prawdziwą fascynację Japonią. Skąd, twoim zdaniem, wzięło się to zainteresowanie?

Marcin Cieśluk, Happa to Mame: Myślę, że w Polsce ono istniało od zawsze, tylko wcześniej niekoniecznie zdawaliśmy sobie z tego sprawę. Jestem rocznikiem 1988, wychowałem się na Polonii 1 i japońskich anime, które docierały do nas przez Francję albo Włochy. Miały francuski czy włoski dubbing, na to nałożonego polskiego lektora i jako dzieci nawet nie wiedzieliśmy, że oglądamy japońskie produkcje. Później przyszły Pokémony i kolejne elementy popkultury. Dla mojego pokolenia to był pierwszy kontakt z Japonią.

Zobacz także:

„Nie do końca wierzę w miłość”. Jeon Do-yeon tylko dla ELLE o kobiecej wolności i pragnieniach, które spełnia na ekranie [WYWIAD]

Ale wydaje mi się, że fascynuje nas przede wszystkim jej odmienność. Japonia jest pod wieloma względami zupełnie innym światem. Kiedy pierwszy raz poleciałem tam jakieś dziesięć lat temu, miałem wrażenie, że znalazłem się na innej planecie. Inny sposób myślenia, komunikacji, funkcjonowania w społeczeństwie. Zresztą kiedy zakładaliśmy biznes z Shotą, większość naszych nieporozumień wynikała właśnie z różnic kulturowych. Patrzyliśmy na tę samą sytuację i rozumieliśmy ją zupełnie inaczej.

A jednocześnie jest w Japończykach coś bardzo nam bliskiego. Myślę, że to połączenie znajomości i obcości tak nas przyciąga.

Zastanawiam się, na ile obraz Japonii, który znamy z mediów społecznościowych, odpowiada rzeczywistości. Z jednej strony mamy neony Tokio, z drugiej – minimalizm, harmonię i niemal medytacyjny spokój.

Bo Japonia rzeczywiście ma wiele twarzy. I właśnie to jest w niej najciekawsze.

Tokio jest szalone, intensywne, pełne ludzi i bodźców. Ale wystarczy wyjechać poza duże miasta, żeby zobaczyć zupełnie inny kraj. My mamy z Shotą dom jakieś piętnaście minut od Osaki. Są tam góry, lasy, świątynie, starsi ludzie, którzy żyją swoim rytmem. Trudno uwierzyć, że tak blisko znajduje się jedna z największych japońskich metropolii.

Zresztą nawet mieszkańcy Tokio i Osaki bardzo się od siebie różnią. Osaka jest bardziej bezpośrednia, ludzie uwielbiają żartować, śmiać się z siebie nawzajem. To stolica japońskiej komedii. W Tokio niektóre z tych żartów mogłyby zostać odebrane jako nietaktowne.

A jeśli chodzi o minimalizm, to myślę, że trochę źle rozumiemy japońską estetykę. To nie jest minimalizm w skandynawskim znaczeniu. W Japonii ogromne znaczenie ma przestrzeń, a właściwie pustka. To, co pozostawiamy niewypełnione. Możesz mieć pomieszczenie, w którym stoi tylko jeden przedmiot, ale właśnie dzięki otaczającej go przestrzeni zaczynasz naprawdę go dostrzegać.

Czyli nie chodzi o to, żeby mieć jak najmniej, tylko żeby bardziej świadomie patrzeć na to, co mamy?

Dokładnie. I to jest coś, co bardzo lubię w japońskiej kulturze. Tam wiele rzeczy ma swoje znaczenie, nawet jeśli na pierwszy rzut oka wydają się zupełnie zwyczajne.

Jednocześnie nie chciałbym idealizować Japonii. To kraj, w którym ludzie potrafią być niesamowicie uprzejmi, ale ta uprzejmość bywa też obciążeniem. Bardzo ważne jest, żeby nie sprawiać innym dyskomfortu. Żeby nie stawiać nikogo w niezręcznej sytuacji, nie narzucać swoich emocji, nie zakłócać harmonii. To piękne, ale czasami mam wrażenie, że Japończycy za dużo w sobie tłumią.

Ta powściągliwość jest chyba jednym z największych kontrastów między naszymi kulturami.

Tak. W Japonii bardzo ważne jest rozróżnienie między tym, kim jesteś prywatnie, a tym, kim jesteś w pracy. Shota potrafi być zupełnie inną osobą w życiu prywatnym i zawodowym. Na początku trudno było mi to zrozumieć, bo ja właściwie wszędzie jestem taki sam.

Kiedy zatrudniamy ludzi do Happa to Mame, patrzymy przede wszystkim na ich osobowość. Doświadczenie można zdobyć, ale ciekawość świata, otwartość i sposób, w jaki traktujesz innych, są dla nas ważniejsze.

W tradycyjnej japońskiej kulturze pracy wygląda to inaczej. Liczy się hierarchia, obowiązek, dostosowanie do grupy. Jeśli szef zaprasza cię po pracy na kolację, trudno odmówić. I nawet kiedy spotkanie się kończy, często wypada zostać do momentu, aż szef odjedzie taksówką.

Dlatego bardzo cieszy mnie, że coraz więcej młodych Japończyków zaczyna wybierać inne życie. Wyprowadzają się z wielkich miast, otwierają własne biznesy, szukają większej swobody.

Wróćmy do Happa to Mame. Kiedy tworzyliście to miejsce, zależało wam na przeniesieniu kawałka Japonii do Polski. Ale nie chcieliście odtwarzać jej dosłownie.

Absolutnie nie chcieliśmy stworzyć skansenu. Bo co to właściwie znaczy zrobić japońskie wnętrze? Można położyć maty tatami, postawić kilka tradycyjnych przedmiotów, dodać charakterystyczne dekoracje i powiedzieć, że to Japonia. Tylko że dla mnie to byłoby zbyt proste.

Chcieliśmy pokazać naszą Japonię. A właściwie Japonię widzianą oczami Shoty i moimi. Połączyć tradycję z nowoczesnością, bo przecież tak właśnie wygląda ten kraj.

Mamy elementy inspirowane tradycyjną architekturą, przestrzeń nawiązującą do japońskiego pokoju, w którym zdejmuje się buty, miejsce pozwalające celebrować herbatę. Ale nie chcieliśmy, żeby ludzie czuli się jak w muzeum.

Co ciekawe, na początku Shota zupełnie nie rozumiał mojego zachwytu niektórymi elementami japońskiej kultury. Dla niego były po prostu czymś zwyczajnym. Pamiętam, jak kiedyś zobaczyliśmy piękne japońskie zbroje samurajskie. Byłem nimi zachwycony, a Shota patrzył na mnie i nie bardzo rozumiał dlaczego. Dopiero kiedy zaczął obserwować Japonię z dystansu, mieszkając poza nią, sam zaczął doceniać rzeczy, których wcześniej nawet nie zauważał.

Myślę, że to doświadczenie bardzo nam pomogło. On wniósł autentyczną znajomość tej kultury, a ja spojrzenie kogoś, kto odkrywa ją z zewnątrz.

A teraz matcha, która jest jednym z najważniejszych elementów waszego miejsca, przeżywa prawdziwy boom. Mam wrażenie, że w Warszawie niemal co tydzień otwiera się kolejna matcharnia. Jak patrzysz na ten fenomen?

Bardzo mnie cieszy, że matcha stała się popularna. Naprawdę. Nie rozumiem podejścia, że skoro coś jest tradycyjne, to musi być dostępne tylko dla wąskiej grupy ludzi, którzy wiedzą, jak prawidłowo tego używać.

Nie lubię takiej ekskluzywności. Pamiętam, kiedy w Polsce zaczynała się moda na kawę specialty. Nagle okazywało się, że żeby napić się dobrej kawy, trzeba mieć odpowiedni młynek, specjalny sprzęt i znać mnóstwo zasad. A przecież chodzi przede wszystkim o przyjemność.

Z matchą jest podobnie. Nie musisz siedzieć na kolanach i uczestniczyć w ceremonii herbacianej, żeby móc ją pić. Możesz przygotować matcha latte, dodać truskawki, zrobić sernik. Dlaczego nie?

Dla mnie najważniejsze jest to, żeby wiedzieć, z jakim produktem mamy do czynienia.

Czyli nie przeszkadza ci matcha z syropem, truskawkami i mlekiem kokosowym?

Nie. Jeśli ktoś tak lubi ją pić, to świetnie. Sam fakt, że coś odbiega od tradycyjnego sposobu podania, nie oznacza, że jest gorsze.

Problem zaczyna się wtedy, kiedy pod nazwą matchy sprzedaje się produkt bardzo niskiej jakości. A przy obecnej popularności tego napoju zdarza się to coraz częściej.

Matcha to nie jest po prostu dowolna zielona herbata zmielona na proszek. Za jej smakiem stoi sposób uprawy, zbioru, przetwarzania i mielenia liści. W Japonii istnieją producenci, którzy przez pokolenia doskonalili te procesy.

W przypadku najwyższej jakości herbat ogromne znaczenie ma praca człowieka. Liście mogą być zbierane ręcznie, następnie odpowiednio przygotowywane, pozbawiane żyłek, sezonowane i mielone na kamiennych młynach. To wszystko wpływa na smak.

Ale nie oznacza to, że do każdego napoju potrzebujesz najdroższej ceremonialnej matchy. Wręcz przeciwnie. Do matcha latte lepiej sprawdzi się herbata o intensywniejszym charakterze, której smak nie zginie po dodaniu mleka.

Zastanawia mnie, czy Japończycy w ogóle piją matchę tak jak my. Czy zamawiają matcha latte z truskawkami i syropami?

To jest właśnie zabawne, bo większość Japończyków, których znam, zdecydowanie częściej wybiera kawę.

Japonia ma niesamowicie rozwiniętą kulturę kawową. Istnieje tam mnóstwo świetnych kawiarni, często z bardzo długą historią. Natomiast miejsca serwujące kolorowe matcha latte, szczególnie te nastawione na estetykę znaną z Instagrama, są często tworzone z myślą o turystach. Japończycy mają nawet na nie określenie: inbound café, czyli kawiarnie skierowane do zagranicznych gości.

Ale to się zmienia. I myślę, że paradoksalnie zainteresowanie matchą na Zachodzie sprawia, że sami Japończycy zaczynają na nowo doceniać własną tradycję. Zresztą ta fascynacja działa w obie strony. My zachwycamy się Japonią, a Japończycy często idealizują Zachód.

Myślę, że matcha stała się też symbolem pewnego stylu życia. To nie tylko napój, ale cały rytuał. Czasami mam wrażenie, że jest rodzajem dostępnego luksusu. Trochę jak kosmetyki wielkich domów mody – nie każdy kupi torebkę Chanel, ale szminka jest już w zasięgu znacznie większej grupy osób.

Myślę, że luksus powinien tkwić przede wszystkim w doświadczeniu. Przychodzisz do miejsca, w którym ktoś przygotowuje dla ciebie napój. Widzisz cały proces, możesz obserwować ruchy osoby, która wie, co robi. Dostajesz coś świeżego, przygotowanego z uwagą. To właśnie powinno być wyjątkowe.

Nie chodzi o to, żeby matcha była droga tylko dlatego, że jest modna. Chodzi o jakość i sposób, w jaki ją podajemy.

Oczywiście zdaję sobie sprawę, że część ludzi pije matchę, bo jest popularna, dobrze wygląda na zdjęciach i stała się elementem pewnego wizerunku. Ale nie mam z tym problemu. Jeśli dzięki temu ktoś zacznie interesować się herbatą i odkryje jej smak, to przecież dobrze.

Powiedziałeś kiedyś, że w Japonii jedzenie jest jak religia. Co właściwie miałeś na myśli?

Długo sam tego nie rozumiałem.

Widziałem, jak nasi japońscy znajomi podchodzą do jedzenia, ile o nim rozmawiają, jak bardzo się nim ekscytują. Ale dopiero kiedy zacząłem lepiej rozumieć język i spędzać więcej czasu w Japonii, zauważyłem, że jedzenie jest tam właściwie wszędzie.

Jedziesz metrem i słyszysz, jak ludzie rozmawiają o restauracjach. Spotykasz znajomych i jednym z pierwszych tematów jest to, co ostatnio jedli. Jedzenie jest pretekstem do spotkania, rozmowy, budowania relacji.

W Japonii bardzo często nie chodzi o to, żeby po prostu zaspokoić głód. Chodzi o wspólne doświadczenie.

Oczywiście są miejsca, takie jak ramenownie, do których przychodzi się szybko zjeść i wyjść. Ale jest też ogromna kultura wspólnego biesiadowania. Ludzie potrafią godzinami siedzieć przy stole, zamawiać kolejne małe dania, rozmawiać.

W izakayach, czyli japońskich lokalach, w których podaje się jedzenie i alkohol, nawet jeśli przychodzisz sam, możesz poznać nowych ludzi. Barman często pomaga gościom nawiązać rozmowę. Powstają przyjaźnie, czasami nawet związki.

Czy jest coś, czego nauczyłeś się od Japończyków w podejściu do jedzenia?

Przede wszystkim tego, że jedzenie powinno angażować wszystkie zmysły.

W Polsce przez długi czas traktowaliśmy posiłek przede wszystkim jako sposób na najedzenie się. Oczywiście nasza kuchnia bardzo się zmienia, ale tradycyjnie najważniejsze było to, żeby danie było sycące.

W Japonii ogromne znaczenie ma sposób podania, zapach, temperatura, tekstura. Coś powinno być chrupiące, coś delikatne, coś miękkie. Wszystko musi ze sobą współgrać.

Shota jest na tym punkcie niesamowicie wyczulony. Czasami idziemy do restauracji, próbujemy jakiegoś dania, a on od razu potrafi powiedzieć, co w nim nie gra. Ja potrzebowałem czasu, żeby nauczyć się dostrzegać takie rzeczy.

Pamiętam jedną z moich pierwszych wizyt w Japonii. Poznałem wtedy rodzinę Shoty i pojechaliśmy wspólnie do restauracji. Dostałem danie, które było właściwie bardzo proste. Ale wszystko miało w nim sens. Smak, sposób podania, kolejność, w jakiej pojawiały się poszczególne elementy. I ja się po prostu popłakałem. Wszyscy zaczęli się śmiać, bo nie rozumieli, dlaczego tak reaguję. A ja byłem autentycznie wzruszony tym, że jedzenie może sprawić człowiekowi aż taką przyjemność.

To był moment, w którym naprawdę zrozumiałem, o co chodzi w japońskim podejściu do kuchni.

Kiedy cię słucham, myślę, że bardzo dużo jest w tym uważności. Umiejętności zatrzymania się i docenienia chwili.

Tak. I to jest coś, co łączy japońską kulturę jedzenia z ceremonią herbacianą.

Istnieje japońskie pojęcie ichi-go-ichi-e, które można rozumieć jako przekonanie, że każda chwila jest niepowtarzalna. To konkretne spotkanie, ta rozmowa, ten moment już nigdy nie wydarzą się dokładnie w taki sam sposób. I rzeczywiście widać to w codziennym życiu.

Kiedy Shota spotyka się ze swoimi japońskimi znajomymi, praktycznie nie wyciąga telefonu. Mogłoby się dziać nie wiadomo co, a on i tak jest całkowicie obecny w tej sytuacji. Oni spotkali się po to, żeby być razem. Poświęcają sobie sto procent uwagi.

Bardzo mi się to podoba, bo mam wrażenie, że my trochę zatraciliśmy tę umiejętność. Nawet kiedy jesteśmy z kimś bliskim, co chwilę sprawdzamy telefon, odpisujemy na wiadomości, myślimy o tym, co jeszcze musimy zrobić. A tam istnieje silne przekonanie, że skoro jesteś z drugim człowiekiem, powinieneś naprawdę z nim być.

Ale jednocześnie Japonia jest przecież jednym z najbardziej technologicznie rozwiniętych krajów świata.

I właśnie ten kontrast jest fascynujący. Z jednej strony ludzie potrafią godzinami stać w kolejce po najnowszego iPhone'a, a z drugiej – podczas spotkania odkładają go na bok.

Oczywiście nie chcę przedstawiać tego jako idealnego świata, bo japońskie przywiązanie do zasad i obowiązków potrafi być bardzo męczące. Czasami mam ochotę powiedzieć: wyluzujcie trochę! Ale jest wiele rzeczy, których moglibyśmy się od nich nauczyć.

A czego Japończycy mogliby nauczyć się od nas?

Na pewno bezpośredniości. I może trochę większej pewności siebie. Japończycy bardzo często nie mówią wprost, co myślą. Ich język jest pełen niuansów, niedopowiedzeń i zasad, których osoba z zewnątrz może nawet nie zauważyć. Czasami ktoś mówi ci coś, co brzmi jak komplement, ale w rzeczywistości może znaczyć coś zupełnie innego. Żeby to zrozumieć, musisz znać nie tylko język, ale też kontekst kulturowy.

Zresztą nawet sam sposób zwracania się do innych jest bardzo skomplikowany. Istnieją różne formy grzecznościowe, które zależą od wieku, pozycji społecznej czy relacji między rozmówcami. Dla obcokrajowca to jest trudne, ale jednocześnie Japończycy często traktują nas z dużą pobłażliwością. Wiedzą, że nie znamy wszystkich zasad, więc wiele nam wybaczają. Shota ma pod tym względem znacznie trudniej.

Dlaczego?

Bo jest Japończykiem i oczekuje się od niego, że będzie zachowywał się zgodnie z japońskimi normami.

Obaj mamy dużo tatuaży. Ja mogę latem chodzić w koszulce bez rękawów i nikt specjalnie się tym nie przejmuje, bo jestem obcokrajowcem. Natomiast Shota często zakrywa tatuaże, nawet kiedy jest bardzo gorąco.To pokazuje, że Japonia, którą widzimy jako turyści, i Japonia, w której trzeba żyć na co dzień, mogą być dwoma zupełnie różnymi doświadczeniami.

Dlatego tak bardzo lubię obserwować zmiany, które zachodzą teraz w mniejszych miejscowościach.

Wspomniałeś wcześniej, że coraz więcej młodych Japończyków wyprowadza się z dużych miast. Co ich przyciąga na prowincję?

Myślę, że zaczynają doceniać możliwość życia na własnych zasadach. W Tokio mieszkania są drogie i często bardzo małe. Pamiętam, jak kiedyś nocowałem u znajomej. Łazienka zajmowała sporą część mieszkania, a pokój do spania był tak niewielki, że prawie dotykałem głową i stopami przeciwległych ścian.

Tymczasem poza dużymi miastami można znaleźć piękne, tradycyjne domy za naprawdę niewielkie pieniądze. W Japonii jest mnóstwo opuszczonych nieruchomości, bo starsi mieszkańcy umierają, a młodzi przez lata wyjeżdżali do metropolii. Teraz część z nich wraca. Otwierają kawiarnie, piekarnie, małe restauracje, pracownie artystyczne.

W naszej miejscowości, niedaleko Osaki, są góry, lasy i tradycyjne świątynie, ale pojawiają się też świetne kawiarnie czy restauracje. To niesamowite, jak te światy zaczynają się przenikać. I właśnie taka Japonia najbardziej mnie interesuje. Nie ta z neonami i tłumami turystów, ale ta, w której można naprawdę zobaczyć, jak żyją ludzie.

Czy w tym kierunku chcecie rozwijać Happa to Mame?

Tak, chociaż nie planujemy otwierać restauracji. Nie chcemy robić czegoś tylko dlatego, że jest popularne. Zresztą japońska kuchnia wymaga dostępu do bardzo konkretnych produktów, a nie wszystko można łatwo dostać w Polsce.

Natomiast moim wielkim marzeniem jest otwarcie małej Happa to Mame w Japonii. W naszej miejscowości, niedaleko Osaki. Chciałbym pokazać Japończykom ich własną kulturę widzianą naszymi oczami. Przyjechać z Polski i powiedzieć: zobaczcie, tak my odbieramy waszą tradycję. To byłoby dla mnie coś niesamowitego. Ale mamy też drugi projekt, który jest już bardziej konkretny.

Opowiedz o nim.

Dostaliśmy do dyspozycji tradycyjny dom należący do rodziny Shoty, w okolicach Tamba-Sasayama, w prefekturze Hyōgo. Chcemy stworzyć tam kameralne miejsce noclegowe, coś w rodzaju japońskiej agroturystyki.

Takie miejsce, do którego można przyjechać nie po to, żeby zaliczyć kolejne atrakcje turystyczne, ale żeby przez chwilę naprawdę pożyć na japońskiej wsi. Tamba-Sasayama jest przepiękna. To historyczne miasteczko, w którym bardzo dba się o zachowanie tradycyjnego charakteru zabudowy. Nawet duże sieci handlowe muszą dostosowywać wygląd swoich sklepów do otoczenia. Mieszka tam wielu artystów i rzemieślników. Są ceramicy, twórcy biżuterii, malarze. Chcielibyśmy, żeby nasi goście mogli ich poznawać, uczestniczyć w warsztatach, zobaczyć, jak wygląda ich codzienność.

Ale za tym pomysłem kryje się coś jeszcze.

Co takiego?

Chcielibyśmy pomóc zachować tradycyjne japońskie rzemiosło. Japonia ma ogromny problem z przekazywaniem niektórych umiejętności kolejnym pokoleniom. Wielu mistrzów nie ma następców. Młodzi ludzie nie zawsze chcą poświęcać kilkadziesiąt lat na naukę jednego fachu. A właśnie tak wygląda tradycyjna droga japońskiego rzemieślnika, czyli shokunina.

Mam znajomego, pana Takeuchiego, który zajmuje się japońską porcelaną. Przez czternaście lat wykonywał powtarzalne prace pod okiem swojego mistrza, zanim usłyszał, że może przejść do kolejnego etapu. Dopiero po trzydziestu latach mógł w pełni samodzielnie tworzyć własne rzeczy. Wyobrażasz sobie? Trzydzieści lat nauki. Dzisiaj niewiele osób jest gotowych na takie poświęcenie.

To dość poruszające, szczególnie kiedy pomyślimy, jak bardzo na Zachodzie fascynujemy się japońskim rzemiosłem.

Dokładnie. My się nim zachwycamy, a ono powoli znika.

Znamy producenta herbaty, którego odwiedzamy w Japonii. Tworzy niesamowite herbaty, wielokrotnie doceniane za jakość. Kiedyś powiedział nam: zostańcie tutaj, wszystkiego was nauczę, bo nie mam komu przekazać swojej wiedzy. Nie ma dzieci ani następcy, który chciałby przejąć plantację.

I co się stanie, kiedy go zabraknie? To jest coś, o czym bardzo często myślę. Za tymi produktami, które kupujemy i podziwiamy, stoją konkretni ludzie, ich historie i całe życie poświęcone doskonaleniu jednej umiejętności.

Dlatego chcielibyśmy stworzyć możliwość spotkania z nimi. Pokazać Polakom Japonię, do której normalnie trudno dotrzeć. Może ktoś pojedzie tam na kilka tygodni, może na kilka miesięcy, a może zakocha się w tym miejscu i zdecyduje się zostać na dłużej. Znam ludzi, którzy marzą o tym, żeby rzucić wszystko i uczyć się ceramiki od japońskiego mistrza. Dlaczego nie mieliby spróbować?

Mam wrażenie, że to pięknie domyka historię Happa to Mame. Zaczęliście od przybliżania Japonii Polakom, a teraz chcecie pokazać im ją jeszcze bliżej, poza granicami kawiarni.

Tak, bo dla mnie Japonia nigdy nie była tylko estetyką czy herbatą. To przede wszystkim ludzie i ich historie.

Często ktoś mówi mi, że leci do Japonii i pokazuje plan podróży: Tokio, Kioto, Osaka, Hiroszima, Okinawa, wszystko w dwa tygodnie. A ja pytam: po co? Przecież tam jest tyle do zobaczenia, że nawet jeden region można odkrywać bardzo długo. Zawsze radzę, żeby nie próbować zobaczyć wszystkiego naraz. Pojechać w jedno miejsce, pobyć tam, poznać ludzi, a jeśli się spodoba, wrócić i odkrywać kolejne.

Bo Japonia jest niesamowicie różnorodna. Okinawa ma zupełnie inny rytm życia niż Tokio. Hokkaido jest innym światem niż Osaka. Nawet miasta oddalone od siebie o kilkadziesiąt kilometrów potrafią mieć własne zwyczaje, język i charakter. A najpiękniejsze rzeczy często znajdują się tam, gdzie nie ma turystów.

Czyli żeby naprawdę poznać Japonię, trzeba trochę zwolnić?

Zdecydowanie. I chyba właśnie tego Japonia nauczyła mnie najbardziej. Nie wszystko trzeba zobaczyć, nie wszystko trzeba zrobić i nie wszystko musi wydarzyć się od razu. Czasami wystarczy usiąść z kimś przy stole, wypić herbatę i naprawdę być w tym momencie. Bo ta chwila już się nie powtórzy.