Niektóre historie trudno oglądać. Jeszcze trudniej pogodzić się z myślą, że nie zostały wymyślone przez scenarzystę. „Wśród nocnej ciszy” Jana Holoubka należy do tej kategorii opowieści, które nie dają widzowi taryfy ulgowej. Serial nie potrzebuje wielu minut, żeby wbić nas w fotel. Od pierwszych scen czujemy, że uczestniczymy w czymś potwornym. Obejrzałam wszystkie sześć odcinków podczas jednego dnia prasowego i przyznaję: ten seans naprawdę mnie przeorał. Zostałam z obrazami, emocjami i pytaniami, na które do dziś nie znalazłam odpowiedzi. Jako redaktorka kultury przyznam szczerze, że to jeden z najmocniejszych polskich seriali ostatnich lat, który pokazuje, jak daleko potrafi posunąć się człowiek, kiedy zło przestaje go uwierać.
WIDEO…
Najbardziej przerażające jest jednak to, że inspiracją dla serialu są prawdziwe wydarzenia. Niemal 50 lat temu w niewielkim Zrębinie doszło do zbrodni połanieckiej. W bożonarodzeniową noc zamordowano młodą, ciężarną kobietę, jej męża i dwunastoletniego brata. Później przyszły śledztwo, proces i zmowa milczenia, która na długo stała się częścią życia lokalnej społeczności. Twórcy podczas rozmowy ze mną - zarówno Jan Holoubek jak i Olga Cerkaska - mocno podkreślali, że ich serial jest inspirowany prawdziwymi wydarzeniami. Nie jest dokumentalnym zapisem każdego szczegółu. Nie zmienia to jednak faktu, że za ekranową historią stoją prawdziwi ludzie, prawdziwa krzywda i tragedia, której nie sposób oswoić.
Szczególnie trudno myśleć o Zdzisławie Kalicie, matce zamordowanych dzieci. Kobieta do końca życia mieszkała w tej samej wsi, wśród ludzi, z których część nigdy nie przyznała się do winy i nadal uważała się za niewinnych. Żyła obok nich, obok ich rodzin i kolejnych pokoleń. Zmarła w 2020 roku na Covid. Ta świadomość jest dla mnie jednym z najbardziej porażających kontekstów całego serialu. Jeśli po seansie będziecie chcieli poznać więcej szczegółów, koniecznie sięgnijcie po reportaż Wiesława Łuki „Nie oświadczam się”, który stał się jedną z podstaw tej opowieści.
Recenzja nie zawiera spoilerów!
W „Wśród nocnej ciszy” nie ma przypadkowych ról. Łukasz Simlat przechodzi samego siebie
Jan Holoubek po raz kolejny udowadnia, że potrafi przywracać pamięć o wydarzeniach, o których wolelibyśmy nie myśleć. Ale siła „Wśród nocnej ciszy” nie tkwi wyłącznie w historii ani w sprawnej konstrukcji kryminalnej. Tkwi przede wszystkim w ludziach. A właściwie w aktorach, którzy tworzą na ekranie tak wiarygodną społeczność, że chwilami zapominamy, że oglądamy serial.
Nie ma tu przypadkowych twarzy. Nie ma ról, które można by bez żalu wyciąć, nie naruszając konstrukcji całości. Nawet bohaterowie pojawiający się na chwilę mają znaczenie. Budują atmosferę nieufności, pokazują lokalne zależności, przyzwyczajenia i hierarchię, w której każdy doskonale wie, komu wolno więcej, a komu lepiej nie podskakiwać. To właśnie te drugoplanowe i epizodyczne kreacje sprawiają, że Zrębin wydaje się miejscem prawdziwym, a nie starannie zbudowaną filmową dekoracją. Widzimy ludzi, nie aktorów odtwarzających ludzi sprzed pół wieku. I to jest ogromna zasługa całej obsady.
Najwięcej naszej złości naturalnie skupia się na Lechu Wojdzie, sołtysie, którego gra Łukasz Simlat. To człowiek, który potrafi być dobroczyńcą, gospodarzem i lokalnym autorytetem, a jednocześnie kimś, kto bezwzględnie wykorzystuje swoją pozycję. Simlat buduje tę postać z niepokojącą precyzją. Jego Wojda nie musi nieustannie podnosić głosu, żeby wszyscy wiedzieli, kto rozdaje karty. Wystarczy spojrzenie, gest, pozornie życzliwa uwaga. Bywa wręcz dobry, uważny, oddany sprawom wsi, miłosierny - zawsze gotowy do pomocy sąsiadom! To bohater, który potrafi otoczyć się aurą człowieka niezbędnego, a następnie wykorzystać tę zależność do własnych celów.
Ale to, co Łukasz Simlat robi w piątym i szóstym odcinku, to już aktorstwo, na które naprawdę trudno się przygotować. Nie chcę zdradzać szczegółów, bo odebrałabym wam część doświadczenia. Powiem tylko, że są momenty, przy których musiałam osiem razy zastanowić się, czy rzeczywiście zobaczyłam to, co przed chwilą wydarzyło się na ekranie. To jest tak mocne, tak bezkompromisowe i tak niepokojące, że zwykłe słowo „wybitne” wydaje się niewystarczające.
Warto przy tym zwrócić uwagę na Romę Wojdę, żonę sołtysa, graną przez Ewelinę Starejki. Bo choć to na Lechu koncentruje się największa część naszej niechęci, serial pokazuje, że mechanizm zła nie kończy się na męskiej dumie, ambicji i potrzebie dominacji. Jest tu również kobieca zawiść, podsycanie urazów i pielęgnowanie nienawiści, która nie wygasa wraz z upływem czasu. Przeciwnie – potrafi przechodzić z pokolenia na pokolenie, zatruwając kolejne relacje. Starejki znakomicie pokazuje, jak destrukcyjna może być ta energia. To nie jest opowieść o jednym człowieku, który pociąga za sznurki. To portret całego środowiska, w którym zło znajduje sprzymierzeńców.
Ważną częścią tego świata jest również Irena Karaś, siostra Lecha, w którą wciela się Justyna Wasilewska. Jej obecność pozwala spojrzeć na historię Wojdów z jeszcze innej perspektywy. Przez pryzmat rodzinnych więzi, lojalności i zależności, które nie kończą się na progu domu. Gdy tylko zobaczyłam Justynę na ekranie – widziałam, że będzie mocno. (Kto jeszcze nie widział aktorki na deskach teatru – sugeruję popędzić co sił). Wasilewska nie traktuje Ireny jak postaci dopisanej na marginesie głównego konfliktu. Nadaje jej własną obecność i ciężar, przypominając, że w takiej historii nikt nie funkcjonuje w próżni. Każdy jest częścią większej układanki, a rodzinne uwikłania potrafią być równie trudne do przecięcia jak więzy krwi.
Magdalena Biegańska jako Zdzisława Kaleta. Tak wygląda miłość matki
Jest jednak w tym serialu postać, która skradła mi serce. Zdzisława Kaleta (nazwisko głównej bohaterki w serialu różni się jedną literką) w interpretacji Magdaleny Biegańskiej to jeden z najbardziej przejmujących portretów matki, jakie widziałam w polskich produkcjach ostatnich lat. Jeśli szukaliście na ekranie obrazu macierzyńskiej miłości w jej najczystszej postaci, bardzo proszę – oto on.
Biegańska nadaje tej bohaterce niezwykłą głębię. Jest w niej ból, rozpacz, bezsilność, ale też upór, godność i siła, której nie sposób nie podziwiać. Zdzisława nie potrafi zaakceptować wygodnego dla wszystkich kłamstwa. Nie umie odwrócić wzroku i udawać, że nic się nie stało. Walczy, choć właściwie od samego początku jest w tej walce niemal zupełnie sama. I robi to nie dlatego, że wierzy w łatwe zwycięstwo, ale dlatego, że jest matką. Nie przestaje nią być nawet wtedy, kiedy świat próbuje wmówić jej, że powinna pogodzić się ze stratą.
Kiedy spotkałam Magdalenę Biegańską, przez chwilę miałam wrażenie, że rozmawiam z panią Kaletą. Tak mocno aktorka weszła w tę postać i tak prawdziwie ją przeżyła. To dla mnie niezwykłe odkrycie aktorskie i nazwisko, na które warto zwrócić szczególną uwagę. Jej kreacja zostaje w człowieku na długo.
Aktorski popis możliwości w serialu „Wśród nocnej ciszy”
Nie sposób pominąć również postaci granych przez: Jędrzeja Hycnara, Adama Woronowicza, Nel Kaczmarek, Tomasza Schuchardta, Marcina Bosaka, Tomasza Włosoka czy Dariusza Chojnackiego. Ten ostatni kojarzony jest przez widzów w ostatnim czasie z roli Rzeckiego w serialowej „Lalce”. Teraz jako Ryszard Mitek, miejscowy mechanik, tworzy niezwykle przejmujący portret człowieka, który nie jest pozbawiony sumienia, ale brakuje mu odwagi, by zawsze za nim pójść. Cichy, niepewny, podatny na naciski silniejszych od siebie, z czasem odsłania coraz bardziej kruche oblicze. Chojnacki świetnie pokazuje, jak strach potrafi odbierać człowiekowi sprawczość i spychać go z roli biernego obserwatora w rolę oprawcy.
Osobnym aktorskim odkryciem jest dla mnie Krzysztof Surówka w roli Bogusława Żaka. Boguś, najlepszy przyjaciel Krysi, skrycie w niej zakochany, jest postacią szczególnie delikatną. W świecie, który nie rozumie jego odmienności, próbuje trzymać się własnych zasad i tego, co podpowiada mu serce. Surówka gra z ogromną wrażliwością bohatera w spektrum autyzmu, nie uciekając ani w stereotyp, ani w łatwe wzruszenie. Nie upraszcza go, nie ośmiesza, nie prosi widza o litość. Pozwala mu po prostu być człowiekiem – z jego emocjami, pragnieniami, lękami i ograniczeniami. To jedna z tych kreacji, które chciałoby się oglądać jeszcze długo po napisach końcowych. Mam nadzieję, że rola przyniesie aktorowi wiele kolejnych propozycji.
Mogłabym poświęcić każdemu osobny akapit, ale chyba lepiej, żebyście sami zobaczyli, jak wiele dzieje się tu na drugim i trzecim planie. Warto wypatrywać także Artura Paczesnego, Michała Żurawskiego, Barbary Wypych, Marka Siudyma i Karoliny Kowalskiej. Nie ma tu słabych ról. Jest za to rzadko spotykana aktorska konsekwencja, dzięki której nawet najmniejszy element tej układanki wydaje się niezbędny.
Jan Holoubek opowiada o zbrodni sprzed 50 lat. Ale mówi też o nas
„Wśród nocnej ciszy” jest serialem niezwykle realistycznym. Nie tylko za sprawą scenografii, kostiumów czy zdjęć Macieja Sobieraja, ale przede wszystkim dzięki temu, że cały świat przedstawiony ma własny rytm, język i zasady. Polska prowincja lat 70. nie jest tu nostalgiczną pocztówką. Nie ma w niej ciepłego wspominania dawnych czasów ani sentymentalnego powrotu do dzieciństwa. Jest ciasnota, hierarchia, podejrzliwość i społeczność, w której wszyscy wiedzą o wszystkich więcej, niż chcieliby przyznać. Do tego dochodzi atmosfera instytucji, które zamiast szukać prawdy, wolą mieć święty spokój.
Szczególnie mocno wybrzmiewa w tym wszystkim religijność mieszkańców Zrębina. Wigilia, pasterka, krzyże, modlitwy, kolęda „Wśród nocnej ciszy”. Symbole kojarzone z miłością, przebaczeniem i wspólnotą stają się niepokojącym tłem dla przemocy, zawiści i okrucieństwa. Wiara, która powinna skłaniać do refleksji nad własnym postępowaniem, zostaje wypaczona i wykorzystana jako narzędzie usprawiedliwiania zła. Można stać w kościele, śpiewać o narodzinach Chrystusa, a chwilę później uczestniczyć w czymś, co jest zaprzeczeniem wszystkiego, co te święta powinny oznaczać.
I tu dochodzimy do czegoś, co w tym serialu uważam za szczególnie ważne. Zmowa milczenia nie jest przecież wyłącznie historią małej wsi sprzed pół wieku. To mechanizm, który doskonale znamy również dzisiaj. Widzimy go w miejscach pracy, kiedy grupa pracowników odwraca wzrok od krzywdy niewinnej osoby, na którą zrzucono odpowiedzialność. Widzimy go w sytuacjach mobbingu, w których sprawcą nie jest już tylko jedna osoba, ale również całe otoczenie, które pozwala jej działać. Widzimy go w szkołach, kiedy wszyscy wiedzą, że ktoś jest krzywdzony, ale nikt nie chce zabrać głosu.
Czasami wystarczy strach. Innym razem wygoda, lojalność, chęć zachowania własnej pozycji albo przekonanie, że lepiej nie wychylać się przed szereg. Tak właśnie rodzi się społeczna zgoda na zło. Nie zawsze przez aktywne uczestnictwo. Czasem przez milczenie. W zbrodni połanieckiej brały udział aż 33 osoby. Po przesłuchaniu 232 świadków prawdziwy przebieg morderstwa od samego początku potrafiły zrelacjonować zaledwie trzy osoby. Ta dysproporcja mówi o mechanizmie zmowy milczenia więcej niż niejeden komentarz.
Oczywiście, gdybyśmy zapytali o udział w tak potwornej zbrodni, większość z nas bez wahania odpowie: „Ja na pewno zachowałbym się inaczej”. Tylko czy na pewno? A co z mniejszymi zbrodniami, tymi, które nie trafiają na pierwsze strony gazet i nie kończą się procesem? Z codziennym upokarzaniem kogoś w pracy, przemocą rówieśniczą w szkole, niesprawiedliwością w lokalnej społeczności? Z sytuacjami, w których widzimy, że komuś dzieje się krzywda, ale odwracamy wzrok, bo nie chcemy mieć kłopotów, stracić sympatii grupy albo narazić własnej pozycji? Być może właśnie to jest w „Wśród nocnej ciszy” najbardziej niewygodne: serial nie pozwala nam bezpiecznie odsunąć od siebie tej historii jako opowieści o potworach sprzed pół wieku. Zmusza do pytania, gdzie przebiega granica między obojętnością a współudziałem – i czy w codziennym życiu zawsze potrafimy stanąć po właściwej stronie.
„Wśród nocnej ciszy” to serial, który warto zobaczyć przed świętami
Nie będę udawać, że po obejrzeniu wszystkich odcinków mam ochotę natychmiast wrócić do tej historii. Tę recenzję pisało mi się nad wyraz trudno. Parę razy zmusiła mnie do odejścia od komputera. Bo „Wśród nocnej ciszy” to produkcja ciężka, mroczna i emocjonalnie wyczerpująca. Są sceny, które trudno wyrzucić z pamięci, a finał nie przynosi prostego ukojenia. Nie dostajemy wygodnego podziału na świat dobrych i złych ludzi ani pocieszenia, że sprawiedliwość zawsze w końcu zwycięża. Dostajemy za to historię, która zmusza do myślenia długo po zakończeniu seansu.
Paradoksalnie uważam, że to serial, który warto zobaczyć właśnie przed świętami. Nie po to, by zepsuć sobie nastrój, ale żeby zastanowić się, co właściwie oznaczają słowa, które wypowiadamy przy wigilijnym stole. Ile warte są nasze życzenia, jeśli za zamkniętymi drzwiami nie potrafimy okazać drugiemu człowiekowi zwykłej przyzwoitości? Jak wiele znaczą modlitwy i religijne deklaracje, jeśli nie idzie za nimi empatia? Czy naprawdę potrafimy życzyć sobie nawzajem wszystkiego najlepszego, bez drugiego dna, ukrytej urazy i pielęgnowanej latami zawiści?
Chciałabym wierzyć, że „Wśród nocnej ciszy” może coś w nas zmienić. Że choć jedna osoba po obejrzeniu tego serialu zatrzyma się przed skrzywdzeniem drugiego człowieka. Że ktoś zabierze głos, kiedy inni będą milczeć. Że ktoś nie odwróci wzroku, kiedy będzie świadkiem niesprawiedliwości. Jeśli ta historia sprawi, że choć jeden człowiek postąpi inaczej, będzie to miało ogromne znaczenie.
Zdzisława Kalita przez lata walczyła o prawdę i sprawiedliwość. Nie pozwólmy, by jej walka poszła na marne. A kiedy w tym roku usiądziemy przy wigilijnym stole i ponownie usłyszymy „Wśród nocnej ciszy”, może warto na chwilę pomyśleć o tym, co naprawdę chcemy sobie nawzajem życzyć. I czy jesteśmy gotowi żyć tak, jakbyśmy naprawdę w te życzenia wierzyli.
Serial Jana Holoubka zadebiutował w piątek 13 listopada na HBO Max. Odcinki będą pojawiały się w tygodniowych odstępach. Finał 18 grudnia. Zobaczcie go. To jedna z tych historii, których nie powinniśmy zapomnieć.
