WIDEO…
Maja Chitro: Gdybyś miał polecić jeden film osobie, która nie zna koreańskiego kina, od czego byś zaczął?
Łukasz Mańkowski: Od „Oldboya” Park Chan-wooka albo „Zagadki zbrodni” Bong Joon--ho. Są mocne i pełne przemocy, z czym pewnie nie każdy będzie czuł się dobrze. Jednocześnie filmy te oferują łatwiejszy pułap wstępu do koreańskiego świata. Opowiadają też o klasowych dysproporcjach. Warto obejrzeć „Parasite” – film pokoleniowy, od niego wiele zaczęło się dziać w kinie w ogóle. Mówi się nawet o „efekcie »Parasite«”.
Co to znaczy?
To film oscarowy i od tego momentu zaczęto wyraźniej dofinansowywać streaming, Netflix mocno zainwestował w lokalne produkcje, czego wynikiem jest kolejny „efekt”, tym razem „Squid Game”. Zaczęła się globalna fascynacja kinem koreańskim i K-dramami, które wcześniej były w większości ściągane nielegalnie. Filmy są dobrym punktem startu. Ja też od nich zaczynałem. Tłumaczą, czym jest przemoc w Korei, a ta wyrasta z wielu doświadczeń historycznych. Kino wczesnych lat 2000. traktuje też o męskości. Często spotykam się z określeniem, że Koreańczycy to Polacy Azji, a Polacy to Koreańczycy Europy. Ze względu na zbieżną historyczną trajektorię kino to może nam się nagle wydać szokująco znajome.
A bez znajomości tej historii jesteśmy w stanie zrozumieć koreański język filmowy?
Zdecydowanie tak. Za to znajomość kontekstów da nam większe pojęcie o tym, że przemoc z czegoś wyrasta. Można się jednak zastanowić, dlaczego tej przemocy jest aż tyle. Ten zryw końca XX i początku XXI wieku, określany nowym kinem Korei, pokazywał, co działo się tu i teraz z perspektywy mężczyzn, którzy po kryzysie gospodarczym musieli się jakoś odnaleźć w nowej rzeczywistości, nie dając rady jako mężowie, ojcowie, biznesmeni. Ten schemat często jest w filmach dekonstruowany. Przemoc miała rozładowywać te napięcia. Więc dopiero lata 90. dały wolność artystyczną, skończyła się cenzura po upadku dyktatury.
Rozmawiamy o przełomie milenium. Ale kino dawało ciekawą perspektywę już w latach 50. i 60. XX wieku, po wojnie koreańskiej.
Złoty okres w kinie. W zasadzie w każdej części świata. W Azji to ciekawy moment, bo rozwijało się wówczas i kino japońskie, i południowokoreańskie – choć to drugie nie miało rozwiniętego przemysłu filmowego. Z jednej strony ogromna bieda, z drugiej czas nazywany cudem nad rzeką Han (szybki wzrost gospodarczy po wojnie koreańskiej). Trzeba podkreślić, że kino było sztuką mocno ograniczaną. Warto wspomnieć mistrza, reżysera Kim Ki--younga. Jego „Pokojówka” dostała łatkę koreańskiego Hitchcocka. Pokojówka w ogóle stała się lejtmotywem jego kina. Zaczynała pracę w domu klasy średniej i wchodziła w romans z panem. Kim rozpracowywał tak dynamikę władzy, klasowości, a wszystko podszywał erotyzmem. Był też słynny, posępny, zakorzeniony w neorealizmie film „Zbłąkana kula” Yu Hyun-moka o rodzinie próbującej przetrwać w powojennym Seulu – portret rozliczeniowy. Lata 70. i 80. to zamknięcie, dyktatura. Oddech kino wzięło w latach 90., wraz z sukcesami Park Chan-wooka, Bong Joon-ho, Lee Chang--donga, Kim Jee-woona czy później Na Hong-jina.
Koreańskich odniesień w tegorocznej edycji festiwalu Pięć Smaków też jest sporo.
Największym uderzeniem będzie kino Na Hong-jina, reżysera, który każe nam przebyć podróż fizyczną i w głąb moralności, aż ciężko złapać oddech. W jego filmach szuka się pytań o ideę skrajnego zła, duchowość, wiarę. Tego, jak się rodzi przemoc i dlaczego istnieje.
Jakie jego filmy zobaczymy?
Wszystkie reżyserskie tytuły, od debiutu – „W pogoni”, po najnowszy, najdroższy tytuł w historii kina koreańskiego – „Witajcie w Hope”. Pokażemy też „Morze Żółte” i „Lament” – jego największy sukces komercyjny i moim zdaniem artystyczny. Film wybitny pod kątem operowania ramami gatunkowymi okultystycznego horroru, kino spełnione na wszystkich płaszczyznach. Nie znam drugiego filmu, który tak by mnie przerażał i zostawiał w poczuciu bezradności.
Co wyróżnia tego reżysera na tle największych?
To twórca surowy, który potrafi uchwycić lokalność. Co ciekawe, do każdego filmu robi dogłębny research, wgryza się w historie, eksperymentuje na sobie. Zbliża się do granicy zła, jądra ciemności, które go wypełnia. Przygotowując się do „W pogoni”, wyjechał do Yanbian w Chinach, koreańskiej prefektury autonomicznej, gdzie żył z ludźmi, pił, przesiąkał lokalną tkanką. Widać było to w filmie – Na dotknął piekła w tym, co przeżył. Podobnie było z „Lamentem”. Pojechał wówczas do Gokseong na południu Korei, bo tam żyli jego dziadkowie. Zna to miejsce, co czuć w obrazie. Starannie buduje i planuje świat przedstawiony. Jednocześnie Na jest niełatwym we współpracy filmowcem. Od 2008 roku nakręcił raptem cztery filmy pełnometrażowe.
Zrealizowanie dobrego horroru nie jest łatwe. Koreańczycy są w tym mistrzami: wspomniany „Lament” albo kultowy „Zombie express”… To jest strach wychodzący poza kulturowe kręgi.
Strach jest w azjatyckim kinie uniwersalny, bo psychologiczny. Jeśli wierzymy, będzie dotyczyć wiary. Jeśli nie, zakwestionuje naszą logikę. Co do zombie – nie jest to nominalny gatunek w Azji, dotarł tu stosunkowo niedawno, ze Stanów. Tam filmy o zombie traktowały o lęku przed innym, rasizmie, dyskryminacji osób czarnych. Dla Koreańczyków za to lęk przed innym łączył się z lękiem przed kolonizatorem. Często horrory, jak „Ekshumacja”, rozliczają się z traumą związaną z okupacją japońską. „Zombie express” pojawił się jako wynik lęku przed wirusem, który zaczęto odczuwać po pierwszych azjatyckich epidemiach SARS. Horrory są odzwierciedleniem globalnych lęków.
Kino to nie tylko reżyserzy, lecz także plejada gwiazd, wielcy aktorzy, jak Jeon Do-yeon czy Lee Byung-hun. Co odróżnia koreańską szkołę aktorską od tego, do czego przyzwyczaiło nas kino zachodnie?
Song Kang-ho, aktor „Parasite” czy „Zagadki zbrodni”, wciela się w role „everydaymenów”. Jest charakterystyczną twarzą koreańskiego kina. Gwiazdy mają obudowany wizerunek – albo na nim „jadą”, albo go kwestionują. W przypadku mężczyzn są to właśnie everydaymani albo właściciele twarzy gościa, który za chwilę będzie się mścił za zmarnowanych 15 lat życia – jak w przypadku Choi Min-sika. Wyjątkiem jest przystojny Lee Byung-hun, który przełamał swój dotychczasowy wizerunek u Park Chan-wooka w „Bez wyjścia” – na zawsze zapamiętam zbliżenie na zatłuczone od jedzenia kurczaka usta. To nie są po prostu ładne twarze, to nie są amanci w klasycznym rozumieniu tego słowa. Oni grają swoją charyzmą.
Przeciwieństwo aktorów z K-dram...
Zgadza się. W filmie jest większa potrzeba pokazania melancholii, brudu, mroku. Za to inaczej jest z postaciami kobiecymi. One są prowadzone klasycznie. Największe gwiazdy to postacie związane z konkretnym koreańskim ideałem piękna. Z kolei w kinie kobiety często się mszczą, co widać po „Pani Zemście” czy „Służącej” Park Chan--wooka. Kobiety są też silne na poziomie dialogowym, mają cięty język.
A skąd coraz większe otwarcie Zachodu na kino azjatyckie?
Po prostu tego kina jest więcej, zaczęło do nas docierać coraz większymi falami. Znów wracamy do „efektu »Parasite«” i soft power. To ostatnie jest kluczem do zrozumienia, dlaczego zaczynamy przesiąkać kulturami azjatyckimi, jeść po azjatycku, ubierać się, konsumować dobra kultury. Aspiracyjne stało się jeżdżenie do Azji. Jako ludzie w XXI wieku nie lubimy dyskomfortu. Więc jeśli na wyciągnięcie ręki mamy dostęp do Netfliksa, który oferuje ogrom koreańskich produkcji, stopniowo zaczniemy się do tego przyzwyczajać. O tym dyskomforcie mówił Bong Joon-ho po odebraniu statuetki Oscara – w momencie, w którym przezwyciężymy blokadę oglądania filmów z napisami, odblokuje się przed nami bogaty świat. Stopniowo więc zaczynamy się oswajać. Po nitce do kłębka.
Podczas Pięciu Smaków warto obejrzeć retrospektywę Na Hong-jina. Ale co jeszcze?
Choćby sekcję poświęconą duchowości, której kuratoruję. Wyrasta z moich poszukiwań tego, kim jako ludzie dziś jesteśmy. Jak oddziałuje na nas duchowość? Czym ona jest? Filmy z tej sekcji nie dotyczą wierzeń bezpośrednio ani doktryn czy instytucji religijnych. Ani nawet samych praktyk. Duchowość może za to pojawić się w kontekście uczenia się życia na nowo po doświadczeniu traumy. Może być związana z medytacją. Albo mierzeniem się ze złem absolutnym, które objawia się pod nieoczekiwaną postacią. W filmach azjatyckich znajdujemy jej inny rodzaj. Mam nadzieję, że będzie to podróż. A jaka? O tym się przekonamy.
