Czy „efekt latte” to finansowa pułapka naszych czasów? Magdalena Korol: „To nie kawa na mieście, a brak świadomości jest wrogiem portfela”

Gabriela Trojanowska, ELLE.pl.: Czy przysłowiowa „kawa na mieście” to realne zagrożenie dla naszego portfela, a może tylko zbyt często powielany mit dotyczący oszczędzania?

Magdalena Korol: To pytanie ma dwie warstwy i obie są dość ważne. Jeśli patrzymy czysto matematycznie – mit: codzienna kawa za 15–20 zł nie jest przyczyną, dla której nie mamy np. wkładu własnego na mieszkanie. Wkład własny w Warszawie to dziś często 100–140 tys. zł, bo banki wymagają standardowo ok. 20% wartości nieruchomości, a ceny transakcyjne nowych mieszkań w stolicy wzrosły w I kwartale 2024 roku o 24% rok do roku według danych NBP. I tutaj żadna oszczędność na kawie tej luki nie zasypie.

Z drugiej strony bardzo łatwo powiedzieć, że kawa w ogóle nie ma znaczenia, bo prawda jest taka, że ma, tylko z zupełnie innego powodu. Mówił o tym David Bach, autor książki The Latte Factor, który spopularyzował pojęcie „efektu latte”, czyli mechanizmu, w którym drobne, codzienne wydatki niepostrzeżenie kumulują się w poważne kwoty. Nie chodzi zatem o sam wydatek w postaci kawy. Chodzi o to, że ta kawa jest jednym z wielu małych wydatków, które razem tworzą niewidoczny odpływ pieniędzy: jedzenie zamawiane do domu, kolejne subskrypcje, zakupy robione pod wpływem chwili. Każdy z osobna wydaje się nieistotny, ale zsumowane w skali roku potrafią przekroczyć kilkanaście tysięcy złotych. Dodatkowo, w perspektywie dziesięciu albo i więcej lat, gdyby te pieniądze były regularnie odkładane, mogłyby urosnąć do kwoty, która już realnie zmienia sytuację finansową danej osoby.

Podsumowując, kawa na mieście nie jest wrogiem portfela. Wrogiem tym jest jednak brak świadomości, czy to co wydajemy jest zgodne z tym, czego naprawdę chcemy dla siebie i swojej przyszłości.

Czy skupianie się na drobnych wydatkach nie odwraca uwagi od ważniejszych decyzji finansowych?

Może odwracać, ale nie musi, jeśli podejdziemy do tego mądrze. Problem pojawia się wtedy, gdy kontrola paragonu w Żabce staje się substytutem trudniejszych rozmów: o negocjowaniu podwyżki, wyborze konta emerytalnego czy zbudowaniu poduszki finansowej. W Polsce kobiety zarabiają średnio ok. 13% mniej niż mężczyźni (według Ogólnopolskiego Badania Wynagrodzeń 2024 Sedlak & Sedlak), a na stanowiskach dyrektorskich luka sięga blisko 29%. To są dziesiątki tysięcy złotych w skali kariery, których żadna mikrooszczędność nie wyrówna.

Jednocześnie małe wydatki mają wartość jako punkt wyjścia do budowania świadomości finansowej, bo wiele kobiet zaczyna swoją przygodę z finansami właśnie od przyjrzenia się codziennym zakupom i to jest dobry start, o ile się na tym etapie nie kończy.

Klucz tkwi w proporcjach uwagi: 20% energii na małe decyzje, 80% na te, które naprawdę zmieniają sytuację finansową.

Z perspektywy psychologii pieniędzy: dlaczego tak trudno jest odkładać pieniądze, nawet jeśli wiemy, że powinniśmy?

Bo wiedza to za mało i to jest sedno całej psychologii pieniędzy. Wiemy, że powinniśmy ćwiczyć, jeść warzywa i odkładać 10% dochodów – i często nie robimy żadnej z tych rzeczy. Badaczka Brené Brown podkreśla, że trwałe zmiany behawioralne wymagają najpierw zmiany przekonań, a te są głęboko zakorzenione w emocjach i tożsamości, nie w racjonalnych argumentach. Oszczędzanie często aktywuje lęk, bo wymaga skonfrontowania się z tym, ile mamy, a ile „powinnyśmy" mieć.

W Polsce przez dekady dominował model, w którym o pieniądzach się nie mówiło – ani w domach, ani w szkole. Wielu z nas dorosło bez żadnego wzorca zarządzania pieniędzmi i dziś działa na zasadzie „wielkiej improwizacji”. Do tego dochodzi efekt dyskontowania hiperbolicznego, co oznacza, że subiektywna wartość nagrody spada gwałtownie w czasie, gdy jest ona odległa, i wolniej, gdy jest blisko, czyli że mózg przecenia to, co może mieć teraz, kosztem odległych korzyści w przyszłości. A „ja z przyszłości" wydaje nam się czymś bardzo odległym i obcym.

Dlatego właśnie drobne, regularne nawyki, nawet te symboliczne 50 czy 100 zł miesięcznie mają głębszy sens niż się wydaje: uczą mózg, że jesteśmy osobą, która dba o swoją przyszłość. Nie chodzi o kwotę. Chodzi o codzienną praktykę oszczędzania krok po kroku.

Jak emocje wpływają na nasze decyzje finansowe – szczególnie te codzienne – jedzenie na mieście czy spontaniczne zakupy?

Bardzo konkretnie i często w sposób, którego nie jesteśmy świadome. Jedzenie na mieście po ciężkim dniu to często nie głód, to regulacja emocjonalna.

Spontaniczny zakup to nierzadko próba odzyskania poczucia kontroli albo nagrody za trudny tydzień.

Daniel Kahneman, noblista i twórca teorii perspektywy, pokazał, że większość decyzji finansowych podejmujemy tzw. Systemem 1 – szybko, impulsywnie, emocjonalnie, a dopiero potem racjonalizujemy je Systemem 2. W Polsce ten mechanizm jest wzmacniany przez agresywny marketing kredytów konsumenckich, BNPL („buy now pay later”) czyli „kup teraz, zapłać później” i łatwość płatności zbliżeniowych, które odcinają nas od fizycznego odczucia wydawania pieniędzy.

Nie oceniam tych mechanizmów. Ale właśnie dlatego małe, codzienne decyzje mają znaczenie: każda świadoma chwila przy kasie, każde „czy naprawdę tego teraz potrzebuję?" to trening emocjonalny, który z czasem przekłada się na większe decyzje finansowe. Uważność w małych wydatkach buduje uważność w dużych. Dlatego warto tworzyć warunki, w których dobra decyzja jest łatwiejsza niż zła, np. poprzez automatyzację oszczędności, ale też budowanie codziennego nawyku zatrzymania się, a w konsekwencji powstrzymania się przed wydatkiem.

Jak odróżnić zdrowe korzystanie z pieniędzy od kompulsywnego ich wydawania?

Kluczowe pytanie to: czy wydaję z wyboru, czy z przymusu? Zdrowe wydawanie jest świadome, tj. wiem, na co, wiem dlaczego i po zakupie nie czuję wstydu ani pustki. Kompulsywne wydawanie ma inny rytm – tu działa: impuls, następnie chwilowa ulga, a potem żal, wstyd lub ukrywanie.

I tu właśnie małe wydatki stają się ważnym wskaźnikiem: jeśli codzienne drobne zakupy są niekontrolowane i impulsywne, to bardzo często ten sam wzorzec pojawia się przy większych kwotach. Warto też zwrócić uwagę na to, co w Polsce pełni rolę codziennej małej przyjemności kupowanej odruchowo – rzadko jest to dziś już tylko kawa. Równie często to obiad zamawiany przez aplikację, przekąski z automatu, kolejna platforma streamingowa, z której się korzysta raz w miesiącu, albo zakup „na poprawę humoru" wrzucony do koszyka bez zastanowienia.

Każdy z tych nawyków z osobna jest dość niewinny. Razem, niezauważone, potrafią pochłonąć kilkaset złotych miesięcznie. Skala zadłużenia konsumenckiego w Polsce to potwierdza: według danych BIG InfoMonitor i BIK na koniec 2024 roku 2,5 miliona Polaków miało przeterminowane zobowiązania na łączną kwotę 84,7 mld zł. Obserwowanie zatem własnych małych wydatków jest więc nie tylko kwestią budżetu: to odbicie naszych wzorców emocjonalnych.

Jeśli zaczynamy oszczędzać z poziomu 0 zł, od czego wg Ciebie warto zacząć? A może istnieje minimalna kwota, od której w ogóle ma sens odkładanie pieniędzy?

Od jednej, nawet niewielkiej kwoty, raz w miesiącu, automatycznie i od zrozumienia, że start od zera nie jest powodem do wstydu, tylko punktem wyjścia. Nie ma sensu zaczynać od skomplikowanego budżetu w Excelu, jeśli samo spojrzenie na stan konta wywołuje stres.

Pierwsza zasada to zbudowanie poduszki bezpieczeństwa: 3-6 równowartości miesięcznych wydatków odłożonych na osobnym koncie, do którego nie sięgamy na co dzień. Jeśli to brzmi abstrakcyjnie – zacznij od 100–200 zł miesięcznie. Albo nawet od 50 zł.

Jest jednak jedna pułapka, w którą wpada wiele osób: rezygnują z jakiegoś wydatku, ale zaoszczędzone pieniądze nie trafiają nigdzie, bo rozpływają się w kolejnych, równie drobnych zakupach. Dlatego kluczowy jest jeden dodatkowy krok: zaoszczędzoną kwotę od razu, tego samego dnia, przelewamy na oddzielne konto. Nie jutro, nie na koniec miesiąca, ale ASAP. Tylko wtedy zamiana nawyku przekłada się na realny kapitał.

Każda kwota regularnie odkładana robi dwie rzeczy naraz: buduje oszczędności i buduje tożsamość osoby, która potrafi dbać o swoją przyszłość. To zmiana głębsza niż się wydaje.

Zamiast pytać: czy mam dość, żeby zacząć, zapytaj: co mogę odłożyć dziś, nawet jeśli to tylko symboliczna kwota?

Jakie trzy nawyki finansowe według Ciebie robią największą różnicę w dłuższej perspektywie?

Po pierwsze: automatyzacja, czyli przelew na oszczędności ustawiony na dzień wypłaty, zanim zdążysz pieniądze „zobaczyć" i wydać. To jedna z najbardziej badanych i skutecznych metod – działa, bo eliminuje moment decyzji, który jest najsłabszym ogniwem.

Po drugie: regularne „spotkanie" z własnymi finansami – 15-30 minut w miesiącu poświęconych na przegląd konta, wydatków, celów. Bez oceniania, a z ciekawością. W Polsce wiele osób latami nie zagląda na swoje zestawienia bankowe z lęku przed tym, co tam znajdą, a tymczasem ta wiedza, nawet jeśli jest niewygodna, to podstawa każdej dobrej decyzji. I właśnie tu codzienne małe wydatki wracają jako ważny element: regularne śledzenie tego, na co „idą” pieniądze ujawnia wzorce, których na co dzień nie widać. Często okazuje się, że nie kawa jest problemem, ale pięć subskrypcji, z których korzystamy sporadycznie, jedzenie na wynos trzy razy w tygodniu i zakupy robione pod wpływem chwili razem tworzą kwotę, która odkładana przez dekadę mogłaby urosnąć do znaczącego kapitału.

Po trzecie: inwestowanie w wiedzę finansową – rozumienie podstawowych instrumentów dostępnych w Polsce: kont oszczędnościowych, obligacji skarbowych, ETF-ów, IKE i IKZE. Dziś z IKE korzysta zaledwie 5% Polaków, a ponad 90% nie inwestuje w żadne instrumenty rynkowe (według badania WIB i Fundacji GPW z 2024 roku).

Wiedza zmniejsza lęk, a lęk jest głównym powodem, dla którego np. kobiety w Polsce rzadziej inwestują niż mężczyźni.

Każdy z tych nawyków z osobna jest prosty, a razem tworzą system, w którym małe decyzje i duże decyzje wzajemnie się wspierają.

Jak zatem znaleźć równowagę między oszczędzaniem a normalnym życiem i przyjemnościami?

Budżet 50/30/20 to dobry punkt wyjścia: 50% na potrzeby stałe, 30% na przyjemności i styl życia, 20% na oszczędności i spłatę zobowiązań. W polskich realiach, szczególnie w dużych miastach z wysokimi czynszami, te proporcje nie zawsze są możliwe do utrzymania od razu i to jest w porządku.

Ważniejsze niż idealne proporcje jest pytanie: czy Twoje wydatki odzwierciedlają Twoje wartości? Jeśli kolacja z przyjaciółkami ładuje Cię energią i jest dla Ciebie ważna, to jest dobre wydawanie pieniędzy. Jeśli kupujesz kolejną parę butów, bo „były na wyprzedaży" i leżą w szafie, to nie jest przyjemność: to iluzja przyjemności.

Tu znów wracamy do małych wydatków: nie chodzi o to, żeby ich zakazać, ale żeby były świadome. Kawa z przyjaciółką, która daje Ci energię na cały tydzień – jak najbardziej. Kolejna kawa w tygodniu kupiona z nudów przy kasie? W tym przypadku już warto się zatrzymać i zapytać, czego tak naprawdę w tej chwili potrzebujesz.

Oszczędzanie nie powinno być też synonimem kary i wyrzeczeń, bo żaden restrykcyjny system nie działa długoterminowo – to tak jak w diecie, zbyt radykalna prowadzi do efektu jojo. Równowaga oznacza świadome korzystanie z pieniędzy po obu stronach: i przy wydawaniu, i przy odkładaniu.

Czy w Polsce młodzi ludzie są dziś edukowani finansowo wystarczająco dobrze? Jakie błędne przekonania o pieniądzach często wynosimy z domu?

Nie są i to jest odpowiedź, którą warto podkreślić mocno i stanowczo. Polska zajmuje 6. miejsce od końca w Europie pod względem faktycznego poziomu wiedzy finansowej (według Eurobarometru z 2023 roku). Co uderzające: 40% Polaków ocenia swoją wiedzę finansową jako „wysoką”, podczas gdy rzeczywiste wyniki przeprowadzonych testów były dużo niższe. Mamy więc duży rozrzut między samooceną a rzeczywistością.

Edukacja finansowa w polskich szkołach jest szczątkowa i raczej nie skupia się na praktycznym zarządzaniu własnym portfelem. Ale równie ważne jest to, czego uczymy się w domu i tu jest mnóstwo nieświadomych przekonań, które dosłownie nas kosztują. „Pieniądze to zło”, „bogaci są nieuczciwi”, „oszczędzanie to skąpstwo”, „jakoś to będzie”, ale też przekonanie odwrotne: że małe decyzje finansowe w ogóle nie mają znaczenia i liczy się tylko „ten jeden duży ruch”.

Tymczasem prawda jak zwykle leży pośrodku: codzienne nawyki i duże decyzje są ze sobą połączone. Kobiety słyszały przez lata dodatkowy komunikat: „mąż się tym zajmie”, „nie musisz tego rozumieć”, „nie bądź materialistką”. Zmiana zaczyna się od nazwania tych przekonań po imieniu i od świadomej decyzji, że finanse są dla każdej i każdego z nas.

Co powinniśmy zmienić w edukacji lub polityce, żeby młodym było łatwiej budować stabilność finansową?

Dla mnie te trzy zmiany miałyby realny wpływ:

Po pierwsze: obowiązkowy, praktyczny przedmiot z finansów osobistych w szkołach średnich. Nie teoria ekonomii, nie makroekonomia, nie historia pieniądza, ale konkretne, życiowe narzędzia: jak zaplanować budżet, czym różni się kredyt gotówkowy od hipotecznego, co to jest RRSO, jak działa procent składany i dlaczego warto zacząć inwestować w wieku 20 lat, a nie 40.

Ale to nie wszystko – równie ważna jest warstwa psychologiczna: świadomość własnych wzorców finansowych, emocji, które stoją za naszymi decyzjami zakupowymi, i przekonań, które wynosimy z domu. Bo wiedza bez samoświadomości to za mało. Można znać wszystkie zasady zarządzania pieniędzmi i wciąż sabotować własne finanse, jeśli nie rozumie się, dlaczego się to robi. To jest dokładnie to, co w HerEDU stawiamy na pierwszym miejscu: lekcja dot. naszych przekonań powinna być odrobiona przed rozpoczęciem pracy z portfelem.

Po drugie: powszechny dostęp do wiarygodnych, zweryfikowanych źródeł edukacji finansowej i aktywna promocja korzyści, jakie ona daje. Dziś głównym źródłem wiedzy o finansach dla Polaków są blogi i portale internetowe (wynika to z badania WIB i Fundacji GPW z 2024 roku). To nie jest złe samo w sobie, ale trzeba pamiętać, że Internet jest pełen treści tworzonych przez osoby bez żadnych kompetencji ani licencji, które sprzedają marzenie o szybkim zysku zamiast rzetelnej edukacji. Warto więc uczyć się krytycznego myślenia i mechanizmów, które rządzą rynkiem finansów.

Po trzecie: realne, długoterminowe wsparcie dla osób stawiających pierwsze kroki w budowaniu własnej niezależności finansowej. Konkretnie: przejrzyste produkty bankowe bez ukrytych opłat i zawiłych zapisów w umowach, które dziś skutecznie zniechęcają do oszczędzania i inwestowania. Wsparcie, znów to powtórzę, połączone z edukacją towarzyszącą programom takim jak np. 800+, gdzie beneficjenci rzadko kiedy są informowani o możliwościach pomnażania tych środków.

Wolność finansowa nie powinna być przywilejem tych, którzy mieli szczęście urodzić się w rodzinie, w której o pieniądzach się rozmawiało.

Powinna być dostępna dla każdego, kto chce i ma do dyspozycji odpowiednie narzędzia. Naszą rolą – jako edukatorów, ale też jako społeczeństwa – jest te narzędzia dawać.

Gdybyś miała wskazać jedną decyzję finansową, która najbardziej wpłynie na bezpieczeństwo finansowe i przyszłość generacyjnej „zetki” – co by to było?

Radziłabym zacząć inwestować jak najwcześniej – nawet małe kwoty. Jednak nie w kryptowaluty z TikToka ani w produkty polecane przez grupy w social mediach bez licencji, ale w sprawdzone, zdywersyfikowane instrumenty dostępne w Polsce: ETF-y, obligacje skarbowe, złoto, a przede wszystkim konto IKE lub IKZE, które dają realne ulgi podatkowe i których Polacy wciąż dramatycznie nie wykorzystują.

I tu właśnie zamyka się cały krąg: inwestowanie zaczyna się od nawyku odkładania, nawyk odkładania zaczyna się od pierwszej świadomej decyzji, a ta często wyrasta właśnie z uważności wobec codziennych, małych wydatków. Procent składany działa po cichu i długo, ale tylko wtedy, gdy damy mu czas. „zetka”, która odkłada 300 zł miesięcznie od 25. roku życia, przy przeciętnej stopie zwrotu 7% rocznie, w wieku 60 lat ma wielokrotnie więcej niż osoba, która zaczęła odkładać 600 zł dopiero od trzydziestki.

W Polsce system emerytalny ZUS nie zapewni „zetkom” godnej starości i to nie pesymizm, ale prognoza demograficzna. Dlatego prywatne oszczędzanie i inwestowanie to dziś nie luksus, a konieczność. A biorąc pod uwagę, że czas jest jedynym zasobem, którego nie da się kupić, to każda mała decyzja podjęta dziś pracuje na naszą korzyść w przyszłości.

Magdalena Korol – adwokatka, która od lat wspiera przedsiębiorców i twórców, prezeska Fundacji HerEDU, public speakerka i edukatorka. Dzieli się wiedzą z zakresu prawa i finansów w przystępny sposób. Doskonale rozumie, jak decyzje finansowe splatają się z emocjami i relacjami – i właśnie to połączenie prawniczego warsztatu z psychologią pieniędzy wyróżnia jej podejście. Prywatnie mama Emmy. Poza pracą pasjonuje ją dobry design i włoska kultura. Gra w golfa, lubi czytać i jest wielką fanką Star Wars.