Czy „Wichrowe wzgórza” to aby na pewno miłosna historia? Psycholożka: „Cierpienie stało się dowodem rzekomej głębi uczuć”
Czy „Wichrowe Wzgórza” Emily Brontë mogą nauczyć nas prawdy o relacjach? I dlaczego pociąga nas to, co rani? O najgłośniejszym filmie pierwszego kwartału roku rozmawiam z psycholożką Magdą Chorzewską.
Powieść „Wichrowe wzgórza” rozpala wyobraźnię czytelników od ponad dwóch dekad i wciąż trafia na listy największych romansów wszech czasów. Ale czy historia Heathcliffa i Cathy jest w ogóle opowieścią o wielkich uczuciach? Dzisiaj coraz częściej i zdecydowanie bardziej świadomie poruszamy tematy destrukcyjnych relacji, czerwonych flagach i przemocy emocjonalnej, dzięki czemu klasyka literatury spod pióra Emily Brontë nabiera nowych znaczeń. Przede wszystkim intensywność przestaje być dla nas jednoznacznym dowodem miłości. W rozmowie z Magdaleną Chorzewską, psycholożką i psychoterapeutką CBT w trakcie certyfikacji, przyglądamy się relacji Cathy i Heathcliffa z perspektywy współczesnej psychologii. JOANNA MISIARZ: „Wichrowe wzgórza” wciąż nazywane są jednym z największych romansów wszech czasów. Czy to rzeczywiście historia wielkiej miłości, czy raczej opowieść o traumie, władzy i niemożności kochania w zdrowy sposób? MAGDALENA CHORZEWSKA: „Wichrowe wzgórza” opowiadają o więzi opartej na głodzie emocjonalnym i potrzebie posiadania drugiej osoby oraz traumie i głębokim lęku przed porzuceniem. Zdecydowanie nie jest to opowieść o zdrowej, dojrzałej miłości. Intensywność uczuć została w tej historii pomylona z prawdziwą bliskością, a cierpienie stało się dowodem rzekomej głębi uczuć. Wiemy, że zarówno Heathcliff, jak i Cathy dorastali w atmosferze przemocy, odrzucenia i emocjonalnego chaosu – Heathcliff upokarzany, pozbawiony poczucia przynależności outsider, Cathy w świecie surowych norm i braku poczucia bezpieczeństwa. Na ile w przypadku tej historii możemy tłumaczyć ich dorosłe wybory i okrucieństwo doświadczeniami z dzieciństwa? M.CH: Trauma może wiele wyjaśniać, ale nie usprawiedliwia krzywdzenia innych. Przemoc, odrzucenie i emocjonalna deprywacja budują lękowe, pozabezpieczne wzorce przywiązania, które później wpływają na relacje w dorosłości. Jednak dorosłość niesie ze sobą odpowiedzialność za własne zachowania. W realnym życiu oznacza to konieczność pracy nad sobą – często w procesie psychoterapii – aby nie powielać destrukcyjnych schematów. Historia Heathcliffa i Cathy potwierdza tezę, że przemoc rodzi przemoc? M.CH: Zdecydowanie tak. Zwłaszcza jeśli spojrzymy na zachowania Heathcliffa, takie jak potrzeba dominacji, mściwość, karanie ciszą czy obsesyjność. Widać u niego silną potrzebę kontroli, a instrumentalne traktowanie ludzi wskazuje na trudność w budowaniu relacji opartych na wzajemności. Nierozpoznana trauma i upokorzenie często przechodzą w kolejne pokolenia w formie agresji, kontroli i emocjonalnego chłodu. W powieści widzimy klasyczny łańcuch transmisji przemocy – krzywda nie zostaje zatrzymana, lecz reprodukowana. Czy w takim razie jego zachowania noszą znamiona zaburzeń osobowości? M.CH: W jego funkcjonowaniu można dostrzec rysy charakterystyczne dla zaburzeń osobowości z tzw. wiązki B – zwłaszcza cechy osobowości z pogranicza, narcystycznej i antyspołecznej. Widoczna jest silna uraza, potrzeba odwetu, uprzedmiotowienie innych oraz trudności w regulowaniu emocji. Jednocześnie warto podkreślić i pamiętać, że mówimy o interpretacji literackiej, a nie o diagnozie klinicznej. Heathcliff jest postacią fikcyjną. Określenie go jako „narcyza” lub „toksyka” uważasz za trafne? M.CH: Nie przepadam za etykietowaniem ludzi w tak uproszczony sposób, ponieważ bardzo łatwo jest przykleić komuś łatkę toksyka. Można jednak zauważyć u niego narcystyczne rysy – szczególnie w silnej potrzebie kontroli, o której już wspominałam oraz ogromnej wrażliwości na upokorzenie i braku odpowiedzialności za cierpienie, które zadaje innym. Sporo powiedziałyśmy o osobowości Heathcliffa, ale skoro mówimy o dynamice tej więzi, nie sposób pominąć impulsywnej, skrajnej i nieprzewidywalnej natury Cathy. Czy dla niego, bohatera z narcystycznymi rysami i silną potrzebą kontroli, właśnie taka dynamika mogła być szczególnie pociągająca i uzależniająca? M.CH: Często właśnie tak działa dynamika tego typu relacji. Intensywność, nieprzewidywalność i emocjonalna huśtawka wzmacniają ich uzależniający charakter. Dla osób o narcystycznych rysach taka relacja jest źródłem silnej stymulacji emocjonalnej, ale jednocześnie staje się polem walki o władzę i kontrolę. Skrajne emocje podsycają napięcie, a napięcie bywa mylone z namiętnością. Czy możemy stwierdzić, że Cathy Earnshaw miała osobowość z pogranicza? M.CH: Nie można stawiać klinicznej diagnozy postaci literackiej, jednak w funkcjonowaniu Cathy wyraźnie widać cechy kojarzone z osobowością borderline (inaczej z pogranicza nerwicy i psychozy): skrajność i chwiejność emocji, silny lęk przed porzuceniem, impulsywność, niestabilny obraz siebie oraz relacji, a także gwałtowne przechodzenie od idealizacji do dewaluacji. Jej zachowania są intensywne, reaktywne i często autodestrukcyjne. Dziś ucieczkę Heathcliffa nazwalibyśmy ghostingiem. Czy jego zniknięcie było próbą ukarania Cathy i odzyskania kontroli, czy raczej reakcją na lęk przed odrzuceniem? M.CH: Te dwa mechanizmy mogły współistnieć. Wycofanie mogło być obroną przed wstydem i lękiem przed odrzuceniem, które są niezwykle silne u osób z kruchym poczuciem własnej wartości. Jednocześnie zniknięcie mogło pełnić funkcję pasywnej kontroli i formy ukarania. W języku współczesnym można by to nazwać ghostingiem z komponentem odwetu – działaniem, które jednocześnie chroni własne ego i rani drugą osobę. Mimo wszystko w pamięci czytelników zostają słowa Cathy: „Nasze dusze są jednakowe. Niezależnie od tego, co w nich tkwi”. Czy można zatem stwierdzić, że w imię miłości jesteśmy w stanie całkowicie ignorować różnice, czerwone flagi i realne zagrożenia wynikające z uzależniającej relacji? M.CH: Tak, ponieważ w silnej idealizacji dochodzi do fuzji tożsamości. Zaczynamy wierzyć, że jesteśmy jednością, a różnice przestają mieć znaczenie. W takim stanie łatwo ignorować czerwone flagi i realne rozbieżności. To jednak nie jest miłość dojrzała, lecz stapianie się z drugim człowiekiem w sposób, który zaciera granice. A możemy tę relację uznać za przykład klasycznego uzależnienia emocjonalnego? Jeśli tak - na czym ono polega? M.CH: Ich więź spełnia wiele kryteriów uzależnienia emocjonalnego. Widać silną potrzebę bycia z drugą osobą mimo cierpienia, obsesyjne myślenie, utratę autonomii i tolerowanie krzywdy. Pojawia się też charakterystyczna huśtawka nagrody i kary, która paradoksalnie wzmacnia przywiązanie. Mechanizm przypomina uzależnienia behawioralne: napięcie, chwilowa ulga, ponowne napięcie. Dlaczego więc wciąż romantyzujemy toksyczną intensywność? M.CH: Gdyż intensywność daje silny wyrzut dopaminy i poczucie wyjątkowości. Burza emocji bywa interpretowana jako dowód prawdziwego uczucia, ponieważ kultura od lat wzmacnia tę narrację. Spokój natomiast często bywa błędnie odczytywany jako brak chemii, choć w rzeczywistości może świadczyć o bezpieczeństwie i stabilności. Czyli można stwierdzić, że literatura błędnie utrwala mit, że cierpienie jest dowodem wielkiego uczucia? M.CH: Często tak się dzieje. Motyw „im bardziej boli, tym bardziej kochasz” jest wielokrotnie powtarzany w literaturze. Cierpienie zostaje przedstawione jako nieodłączny element wielkiej miłości, co może prowadzić do mylnego przekonania, że brak dramatu oznacza brak prawdziwego uczucia. Gniew i gwałtowność mylone z głębią uczuć wydają się być ogromną pułapką. Czy dynamika relacji z powieści Emily Brontë przekłada się na teraźniejszość? M.CH: Niestety wciąż tak. Współcześnie wciąż spotykamy relacje oparte na pogoni za niedostępnym partnerem lub partnerką, karaniu ciszą, zazdrości i emocjonalnej huśtawce. Gniew i gwałtowność bywają mylone z głębią, a to pułapka. Dojrzała miłość jest spokojniejsza, przewidywalna, bezpieczna i odpowiedzialna. Czego ta historia może nauczyć nas o naszych własnych relacjach? M.CH: Że intensywność nie jest miarą miłości. Że nieprzepracowana trauma wchodzi do związku i zaczyna nim rządzić. Że kontrola, zazdrość czy karanie ciszą niszczą więź zamiast ją pogłębiać. I wreszcie – że dojrzała miłość opiera się na regulacji emocji, jasnych granicach, poczuciu bezpieczeństwa i wzajemności, a nie na nieustannym rollercoasterze.
Dlaczego gorący romans hokeistów uwiódł kobiety? Psycholożka: „To refleksja o tym, czego potrzebują w relacjach”
Czy serial „Gorąca rywalizacja” stał się hitem wyłącznie dzięki chemii między bohaterami? O tym dlaczego romans hokeistów wywraca stolik na temat zdrowej męskości i mówi wiele o uniwersalnych potrzebach emocjonalnych, rozmawiam z psycholożką Joanną Gutral.
JOANNA MISIARZ: Z czego twoim zdaniem wynika fenomen serialu „Gorąca rywalizacja” [oryg. „Heated Rivalry”]? JOANNA GUTRAL: Myślę, że przede wszystkim z bardzo romantycznej, momentami wręcz idealistycznej wizji miłości. To opowieść, w której gorący romans przeradza się w uczucie dające przestrzeń na wrażliwość, delikatność i autentyczne bycie blisko drugiej osoby. A to są przecież uniwersalne potrzeby, o których wiele osób marzy i których szuka w relacjach. Oczywiście znaczenie ma też element sensacji, który przyciąga uwagę widzów. Ale ten serial jest również świetnie zagrany i pięknie zrealizowany, ta kombinacja sprawia, że odbił się tak szerokim echem. Wielu widzów ten tytuł wciągnął w binge-watching, ciebie również? J.G.: Powiem szczerze, że po pierwszym odcinku nie byłam pewna, czy będę kontynuować seans. Wydawało mi się, że to będzie historia nastawiona głównie na sensację i erotyzację, bo na początku rzeczywiście jest tam dużo scen nagości i seksualności. Ale im dalej zagłębiamy się w tę historię, tym mniej jest samej fizyczności, a coraz więcej czułości, otwartości i rozmowy o uczuciach. To właśnie te sceny, w których bohaterowie naprawdę się odsłaniają, wzruszają najmocniej. To jest też opowieść o przełamywaniu barier w imię miłości, a takie historie po prostu chcemy oglądać, bo w jakimś sensie chcemy ich też doświadczać w życiu. Jasne, serial tę rzeczywistość wyostrza, momentami wręcz hiperbolizuje, ale to nie znaczy, że nie dotyka prawdziwych potrzeb. Myślę też, że bardzo ważne jest osadzenie tej historii w kontrastowym środowisku. Z jednej strony mamy sport kojarzony z agresją, rywalizacją i bardzo stereotypowym modelem męskości, z drugiej relację, która te konwenanse łamie. Serial ciekawie pokazuje nie tylko samą miłość, ale też cały mechanizm, który otacza zawodowy sport: sponsorów, opinię publiczną, oczekiwania społeczne. I robi to także przez kontrast między relacjami heteroseksualnymi, które są publicznie celebrowane, a relacją homoseksualną, którą bohaterowie muszą ukrywać. Mnie szczególnie uderzyło to, jak emocjonalnie uregulowany jest ten związek pod powierzchnią stworzonego konfliktu. Na ile jednak w realnym świecie relacja trzymana w sekrecie buduje bliskość, a na ile uruchamia lęki i potrzebę kontroli? J.G.: Gdybyśmy potrafili tak precyzyjnie przewidywać, które relacje przetrwają, a które nie, mielibyśmy już gotowy przepis na związek. A przecież relacje wciąż pozostają w dużej mierze tajemnicą. Tych bohaterów wiele różniło, ale równie wiele ich łączyło. Obaj żyli na świeczniku, obaj znali smak presji, rywalizacji i oczekiwań. To ciekawe, że serial pokazuje coś, na co dziś coraz rzadziej sobie pozwalamy: że można rywalizować i jednocześnie się lubić, można się nie zgadzać, a mimo to pozostawać w relacji. Popkultura bardzo często przyzwyczaja nas do myślenia w kategoriach czerni i bieli, a życie zwykle wygląda inaczej. Na pewno nie było im łatwo mierzyć się ze sobą na boisku i jednocześnie dźwigać emocjonalny ciężar tej relacji. Ale to też jest fragment prawdy o życiu. Gdybyśmy każdą trudność, każdy konflikt i każdą rysę traktowali jak definitywny „red flag”, bardzo szybko zostalibyśmy sami na własnej zielonej wyspie. To wymaga dojrzałości emocjonalnej, żeby pomyśleć: w pracy rywalizujemy, ale prywatnie łączą nas uczucia i bliskość. Czy taka relacja przetrwałaby w rzeczywistości? Nie wiem, trudno mi to jednoznacznie ocenić. Ale samo uświadomienie sobie, że można być blisko mimo różnic, bywa bardzo uwalniające. A gdybyś miała rozpatrzyć osobowości tych dwóch bohaterów, to co byś o nich powiedziała? J.G.: Mam poczucie, że te postaci są zbudowane właśnie na zasadzie kontrastu. Z jednej strony mamy bohatera bardziej systematycznego, potrzebującego porządku i przewidywalności, z drugiej tego, który jest bardziej spontaniczny, chaotyczny, próbujący kompensować własne deficyty wyniesione z dzieciństwa, relacji rodzinnych i trudnych doświadczeń. To trochę układ „nerd i luzak”. I pytanie brzmi: czy takie osoby mogą się ze sobą dogadać? Jak widać, mogą. Mamy przecież powiedzenie, że „przeciwieństwa się przyciągają”. Oczywiście relacje oparte na podobieństwie też mają szansę działać, bo wspólne wartości są bardzo ważne, ale tutaj ciekawie wybrzmiało właśnie to, że bohaterowie potrafili dostrzec, zaakceptować i jakoś pomieścić swoje różnice. To trochę przypomina o tym, że w relacji nie musimy zgadzać się ze sobą w stu procentach. Wchodząc w związek, bierzemy drugiego człowieka z całym jego bagażem doświadczeń. To nie znaczy, że mamy godzić się na wszystko, ale że budowanie wspólnego świata często wymaga kompromisu, granic i zrozumienia, skąd ten drugi człowiek przychodzi. Miałaś podczas seansu myśli, że któryś z nich jest toksykiem? Czytałam w social mediach komentrze widzów, którzy przypisywali tę łatkę Ilyi. J.G.: Najpierw zapytałabym: kto właściwie jest „toksykiem”? To słowo zrobiło zawrotną karierę, ale bardzo często używamy go zbyt lekkomyślnie. Nie wiem, czy można mówić tu o narcyzmie. Jeden z bohaterów na pewno był bardzo pewny siebie, świadomy swojego talentu i pozycji, ale istotne jest czy naprawdę chciał celowo krzywdzić drugą osobę, czy raczej sam nie radził sobie ze swoimi emocjami, lękami i potrzebą bliskości? Ja jestem bliższa tej drugiej hipotezie. To ważne rozróżnienie. Zachowanie narcystyczne nie jest tym samym co narcystyczne zaburzenie osobowości. Popkultura bardzo mocno to upraszcza, a w rzeczywistości takich diagnoz nie stawia się na podstawie kilku trudnych zachowań. Każdy z nas czasem zachowuje się toksycznie, każdy ma swoją historię, swój styl przywiązania, swoje mechanizmy radzenia sobie z trudnymi sytuacjami. Dlatego nie postrzegam tej relacji ani jako toksycznej, ani narcystycznej. To raczej historia o dwóch osobach, które dopiero uczą się, czym jest bliskość oparta nie tylko na pożądaniu, ale też na uczuciu. I robią to w bardzo niesprzyjających okolicznościach: pod presją, w ukryciu, w środowisku, które ich relacji nie wspiera. Jeśli na jednej stronie kartki napiszemy „miłość”, to na drugiej bardzo często pojawi się „zranienie”. Zranić nas może najbardziej właśnie ten, kto jest dla nas ważny. Nie ktoś obcy, tylko ktoś, kogo kochamy. I mam wrażenie, że bohaterowie bardzo chcieli zainwestować w tę relację, ale równocześnie bali się konsekwencji i bólu. Trudno zapomnieć o intymności, której w tym serialu jest sporo, ale jest ona przede wszystkim performatywna. Bohaterowie nie nazywają bez końca swoich emocji, a jednak ich bliskość jest wręcz namacalna. Czy taka forma pokazywania miłości wydaje ci się dziś szczególnie atrakcyjna właśnie dlatego, że nie wszystko jest dopowiedziane? J.G.: Tak, myślę, że to jest bardzo pociągające. I myślę też, że to jest ciekawa przeciwwaga dla współczesnej tendencji do natychmiastowego etykietowania wszystkiego. Bardzo łatwo byłoby powiedzieć: „to jest toksyczne”, „to jest przemocowe”, „ten bohater jest narcyzem” i zamknąć temat. Tyle że rzeczywistość rzadko bywa tak prosta. Tutaj widzimy relację, która zaczyna się od niechęci, przechodzi przez pożądanie i fizyczność, a potem okazuje się, że rodzi się z tego rozmowa, bliskość i wzajemne rozumienie. I to pomimo różnic, a może właśnie dzięki nim, bardzo przypomina życie. Kiedy dwie osoby wchodzą w relację, muszą pożegnać oczekiwanie, że druga strona w pełni się do nich dopasuje. Relacja oznacza zgodę na to, że drugi człowiek jest autonomiczny, ma własną osobowość, temperament, historię, potrzeby i przekonania. One nie zawsze będą spójne z naszymi. I to nie jest wada relacji, tylko jej istota. Myślę, że właśnie dlatego ta historia tak działa. Bo pokazuje, że można być razem mimo różnic. A jednocześnie przypomina o czymś bardzo uniwersalnym: ci bohaterowie mają sławę, pieniądze, status, społeczne uznanie, a mimo to najbardziej pragną bliskości i miłości. I to jest doświadczenie, które naprawdę może poruszyć każdego. A co z męskością? W „Gorącej rywalizacji” jest ona pokazana w środowisku bardzo heteronormatywnym i zamkniętym, a jednak równolegle widzimy, że siła i troska mogą tak współistnieć. Czy osadzenie tej historii właśnie w takim świecie jest kluczowe dla zrozumienia emocji bohaterów? J.G.: Ten kontekst bardzo pomaga pewne rzeczy zobaczyć wyraźniej. Nie tyle tworzy sens tej historii, ile raczej wydobywa go na powierzchnię. Sprawia, że emocje bohaterów stają się bardziej widoczne. Z jednej strony mamy sport kojarzony z twardością, agresją i heteronormą, z drugiej relację nieheteronormatywną, opartą na uczuciu. Masz wrażenie, że współczesny widz na nowo negocjuje dziś to, jak powinna wyglądać zdrowa męskość na ekranie? Czy to także może tłumaczyć fenomen tego serialu? J.G.: Być może ten serial po prostu wywraca stolik. Pokazuje coś, co w kontraście do utartych stereotypów wydaje się świeże, a momentami wręcz rewolucyjne. Popkultura nie zawsze uczy nas krytycznego myślenia, ale czasem pokazuje nowe wycinki rzeczywistości. I właśnie to może być jej siłą. Oczywiście ten serial też pewne rzeczy wyostrza, żebyśmy na pewno je zauważyli. Ale jego duża wartość polega dla mnie na czymś jeszcze: pokazuje osobom heteronormatywnym, jak trudna potrafi być droga osób LGBT+, nawet jeśli teoretycznie zdajemy sobie z tego sprawę. Co innego wiedzieć, a co innego naprawdę to poczuć, choćby przez opowieść. Jest tam bardzo poruszająca scena z matką jednego z bohaterów, która płacze, bo obwinia się, że może mogła zrobić coś inaczej, by jej syn mógł powiedzieć jej o swojej orientacji wcześniej. I myślę, że to może być bardzo ważny moment nie tylko dla osób LGBT+, ale też dla ich rodziców. Takie obrazy bywają lustrem, które pomaga coś zrozumieć, oswoić, nazwać. Chociaż zdania wśród osób LGBT+ także są podzielone – serial zbiera bardzo różne recenzje. Ja wystawiłabym mu tę pozytywną. Jednak większość fandomu tego serialu stanowią kobiety. Czy to, że tak wiele z nich pokochało tę historię, mówi coś o kobiecym pożądaniu, o tym, jak kobiety postrzegają bliskość i czego dziś pragną? J.G.: Być może tak. Może to jest jakaś refleksja o tym, czego kobiety potrzebują w relacjach i co zobaczyły na ekranie. Myślę o wrażliwości, otwartości i gotowości partnera do emocjonalnej obecności. Oczywiście nie da się całego tego zjawiska wyjaśnić tylko jednym serialem. Znaczenie ma też atrakcyjność bohaterów, ich chemia, cały romantyczny klimat tej historii. Ale mam poczucie, że kobiety zobaczyły tu właśnie tę bliskość i autentyczność. I nie wiązałabym tego z jakimiś „naturalnymi” różnicami płci, raczej z socjalizacją. Kobiety częściej mają społeczne przyzwolenie na mówienie o emocjach i nazywanie własnych potrzeb. Być może dlatego łatwiej rozpoznają w takiej historii coś, czego same szukają. Gdybyśmy potraktowały ten serial nie tylko jako rozrywkę, ale też jako opowieść o współczesnych potrzebach emocjonalnych i problemach społecznych, to jakie aspekty warto przemyśleć po jego seansie? J.G.: Trudno oddzielić serial od rozrywki, ale rozrywka przecież też może mieć wartość edukacyjną, normalizującą albo odczarowującą różne społeczne lęki. Dla rodzica taka historia może być ważnym sygnałem: to, że dziecko nie powiedziało mi od razu o swojej orientacji, nie musi oznaczać, że zawiodłam czy zawiodłem. Być może po prostu potrzebowało czasu, żeby samo poukładać sobie pewne rzeczy. Dla osoby, która dopiero próbuje zrozumieć siebie, może to być z kolei komunikat: nie tylko ja się z tym zmagam, nie tylko ja nie wiem od razu. Dla sportowców ta historia może być lustrem pokazującym realia środowiska, które niesie ze sobą pewne oczekiwania, stawia na świeczniku, często oceniając bardzo krytycznie. A dla kobiet, które stanowią największą grupę odbiorczą, może być przypomnieniem, że bliskość nie oznacza identyczności. Że można być razem mimo różnic. Że relacja czasem wymaga nie tylko oczekiwania zmiany od drugiej strony, ale też własnej pracy nad akceptacją i tolerancją. Jeśli tak wiele osób pokochało ten serial, to być może dlatego, że każdy znalazł w nim coś swojego. I to chyba najlepiej świadczy o jego sile.
Kortyzolowy reset. Pięć kroków do redukcji stresu i odzyskania energii według Mariny Wright
Zmęczenie, drażliwość, problemy ze snem, spadki energii… To nie tylko codzienność zabieganego życia, ale również efekt działania hormonu stresu – kortyzolu. Nowa książka „Kortyzolowy reset”, wydana nakładem wydawnictwa MUZA, autorstwa Mariny Wright, dietetyczki specjalizującej się w zdrowiu hormonalnym kobiet, pokazuje, jak odzyskać równowagę ciała i umysłu, bez restrykcyjnych diet i presji idealnych nawyków.
Jak przewlekły stres sabotuje kobiece zdrowie Każda z nas zna ten moment – poranek, w którym kawa nie wystarcza, a lista obowiązków wydaje się nie mieć końca. Zmęczenie, spadek energii, problemy ze snem… To nie tylko efekt zabieganego życia, ale też wpływ hormonu stresu – kortyzolu, który w trybie przewlekłego napięcia sabotuje organizm i samopoczucie. W najnowszej książce "Kortyzolowy reset" Wydawnictwa MUZA, jej autorka, Marina Wright podkreśla, że organizm funkcjonujący w trybie ciągłego stresu traci zdolność do regeneracji. Kortyzol wpływa nie tylko na metabolizm, ale też na poziom energii, odporność i zdrowie psychiczne. Wright łączy wiedzę ekspercką z osobistymi doświadczeniami zdrowotnymi, dzięki czemu doskonale rozumie wyzwania, z jakimi mierzą się współczesne kobiety. W „Kortyzolowym resecie” autorka zawarła wiedzę o hormonach z praktycznymi wskazówkami. Są to praktyczne narzędzia dla kobiet, m.in.: przejrzyste kwestionariusze, które pomagają zidentyfikować objawy nadmiaru kortyzolu oraz odkryć, co tak naprawdę wyczerpuje organizm; wskazówki, jak rozpoznać, w jakich obszarach ciała manifestuje się stres, codzienne rytuały i nawyki, które w naturalny sposób pomagają przywrócić równowagę i wyciszają układ nerwowy, przepisy na odżywcze i regenerujące dania wspierające organizm w walce ze stresem. Stopniowe wdrażanie tych praktyk pomaga poprawić sen, stabilizować emocje i lepiej czuć się w swoim ciele. Marina Wright łączy nowoczesne metody diagnostyczne z praktykami somatycznego uwalniania stresu oraz wiedzą o osi jelitowo-mózgowej. W swojej pracy uczy, jak komponować diety bogate w składniki odżywcze wspierające równowagę hormonalną i zdrowie psychiczne. Swoją wiedzą dzieli się także na Instagramie @marinawrightwellness. "Kortyzolowy reset" to książka dla kobiet, które pragną odzyskać jasność umysłu, energię i równowagę. Łagodność, uważność i stopniowe zmiany pozwalają przejąć kontrolę nad stresem i lepiej zadbać o siebie. Książka miała swoją premierę 25 marca 2026.
Fajne książki psychologiczne – co warto przeczytać? Polecane tytuły
Książki psychologiczne są nie tylko interesującą lekturą, ale także szansą na to, aby lepiej zrozumieć siebie i poprawić jakość swojego życia. To jedna z najchętniej przeglądanych kategorii w księgarniach na całym świecie. Nie każdy bestseller jest jednak równie wartościowy, dlatego warto śledzić opinie i ranking książek psychologicznych, by wyłapać prawdziwe perełki i naprawdę fajne książki psychologiczne.
Na rynku wydawniczym pojawia się sporo nowości. Nie brakuje wśród nich publikacji poruszających trudne tematy i w przystępny sposób wyjaśniających skomplikowane zjawiska zachodzące w naszych głowach. Nie każdy bestseller jest jednak równie wartościowy, dlatego warto śledzić opinie i ranking książek psychologicznych, by wyłapać prawdziwe perełki. Dobrym pomysłem jest także sięganie po starsze tytuły. Poniższa lista uwzględnia i nowości, i uznane, nadal aktualne książki sprzed kilku lat. Książki psychologiczne o zachowaniach ludzkich Książki psychologiczne warte przeczytania to między innymi tytuły, skupiające się na różnego typu zachowaniach ludzkich: zarówno w perspektywie jednostki, jak i społeczeństwa. Nie jesteśmy doskonali, a naszymi codziennymi postępkami kierują w dużej mierze nawyki, automatyzmy oraz traumy z przeszłości. Jak je zrozumieć? Czy można je zmienić? Odpowiedzi warto poszukać w poniższych tytułach. Daniel Kahneman - "Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym" Żadne zestawienie książek psychologicznych nie może obejść się bez tej przełomowej publikacji. To pozycja obowiązkowa dla każdego, kto chciałby zrozumieć, od czego zależy ludzki umysł, jak pozbyć się uprzedzeń i w jaki sposób unikać fałszywych analiz. Autor skupia się na dwóch systemach myślenia: pierwszym - intuicyjnym i emocjonalnym oraz drugim - wolniejszym, a przez to bardziej logicznym. To dla Kahnemana punkt wyjścia do wyjaśnienia, dlaczego popełniamy życiowe błędy i nie potrafimy przewidywać konsekwencji własnych zachowań. Z tej książki można dowiedzieć się także, w jaki sposób myślowe pomyłki wpływają na nasze decyzje, gdy inwestujemy na giełdzie lub kłócimy się z partnerem. Roberto Cialdini - "Wywieranie wpływu na ludzi" To kolejny światowy bestseller i obowiązkowa pozycja w biblioteczce miłośnika psychologii. Książka ta przez niektórych określana jest mianem podręcznika manipulacji, przede wszystkim dlatego, że z wiedzy tu zgromadzonej korzystają studenci dziennikarstwa, zarządzania, marketingu, reklamy czy kierunków nauczycielskich. Cialdini pokazuje, w jaki sposób można wpływać na decyzje innych osób, jak manipuluje nami otoczenie i jak można się przed tym skutecznie bronić. Wiedza poparta została przykładami z życia wziętymi. Chris Barez-Brown - "Obudź się! Jak uciec od życia na autopilocie" Tę książkę polecić można osobom, którym od pewnego czasu towarzyszy w życiu poczucie stagnacji. Autor przekonuje, że - aby ruszyć z miejsca - wystarczy powalczyć z własnymi nawykami i rutyną, oddalić się od schematów i doświadczać. Kiedy wyostrza się świadomość, człowiek przestaje reagować odruchowo, zaczyna podchodzić do działań z rozmysłem i celowością. W książce znajduje się wiele technik i metod pracy nad uważnością. Dale Carnegie - "Jak zdobyć przyjaciół i zjednać sobie ludzi" Ta pozycja to prawdziwa biblia zachowań międzyludzkich. Napisała została z myślą o ludziach biznesu, ale przedstawione w niej sytuacje oraz metody działania z powodzeniem odnieść można także do życia rodzinnego i towarzyskiego. Praktyczne wskazówki i prosty język sprawiają, że wiedza prezentowana jest w sposób niezwykle przystępny. James Clear - "Atomowe nawyki" To jedna z najgłośniejszych książek ostatnich lat, która w prosty sposób tłumaczy, jak działają nasze codzienne przyzwyczajenia. Autor pokazuje, że niewielkie zmiany, wprowadzane systematycznie, mogą prowadzić do ogromnych efektów w dłuższej perspektywie. To praktyczny przewodnik dla każdego, kto chce lepiej zrozumieć swoje zachowania i skutecznie je modyfikować. Fajne książki psychologiczne o szczęściu Zdaniem wielu, fajne książki psychologiczne to takie, które ułatwiają zrozumienie samego siebie, ale jednocześnie pozwalają odmienić życie. Mimo że szczęścia nie da się nauczyć teoretycznie, warto poznać kilka zasad, które przybliżą nas do jego osiągnięcia. Mark Manson - "Subtelnie mówię F*ck! Sprzeczna sztuka szczęścia" To nowoczesne spojrzenie na temat szczęścia, które odbiega od klasycznych poradników pełnych pozytywnego myślenia. Autor przekonuje, że kluczem do lepszego życia nie jest unikanie problemów, lecz umiejętność ich akceptacji i wybierania tego, co naprawdę ma znaczenie. Mirosław Kofta, Teresa Szustrowa - "Złudzenia, które pozwalają żyć" Czy dążąc do szczęścia jesteśmy racjonalni? Czy dostrzegamy siebie takimi, jakimi jesteśmy w rzeczywistości? Czy nasze sądy na własny temat to wyraz dobrego samopoczucia i spełnienia, a może przejaw samooszukiwania się? Książka autorstwa Mirosława Kofty i Teresy Szustrowej to publikacja starsza, ale nadal aktualna. Pokazuje, jak często nasze szczęście oparte jest jedynie na złudzeniach i w jaki sposób możemy je urealnić. Mimo że miejscami język publikacji jest trudny dla osób, które nie miały wcześniej do czynienia z psychologią, warto skupić się na tej lekturze. Paul Waltzlawick - "Jak być nieszczęśliwym" Pod tym nieco ironicznym tytułem ukrywa się naprawdę dobra książka psychologiczna, z której - za pośrednictwem anegdot - czytelnik dowie się, że fakt bycia nieszczęśliwym to efekt podejścia do napotykanych w życiu wyzwań. Lekka i zabawna pozycja konstrukcyjnie zasadza się na gotowych receptach na nieszczęście, które w rzeczywistości odpowiadają faktycznym działaniom wielu ludzi. Emily Esfahani Smith - "Znajdź w życiu sens" "Znajdź w życiu sens" pozornie nie jest książką o szczęściu. Autorka uświadamia czytelnikowi, że w rzeczywistości daje ono niewiele. Liczy się poczucie przynależności, własna tożsamość oraz cel w życiu. Robin Williams był jednym z najlepszych hollywoodzkich aktorów, mężem, ojcem, osobą sławną i majętną. Mimo to popełnił samobójstwo. To tylko jedna z opowiedzianych przez Emily Esfahani Smith historii. Wśród opowieści nie brakuje także tych pokazujących, jak przekuć traumę w coś dobrego, odnaleźć sens, a może i szczęście... Janusz Czapiński - "Psychologia szczęścia" Książka polskiego psychologa ma dość zaskakujący podtytuł. Brzmi on: "Kto, kiedy, dlaczego kocha życie i co z tego wynika, czyli nowa odsłona teorii cebulowej". Janusz Czapiński jest psychologiem społecznym, nic więc dziwnego, że w swojej publikacji opisuje szczęście jednostki przez pryzmat szczęścia ogółu. Pokazuje, w jaki sposób historia III Rzeczypospolitej wpłynęła na każdego z nas i co z tego wynika. Książki psychologiczne o emocjach Panowanie nad emocjami to umiejętność pożądana przez większość z nas, szczególnie, że uczucia bywają źródłem niepokojów oraz głębokiej frustracji. Sama lektura nie załatwi sprawy, ale dobre książki psychologiczne wyjaśniają, skąd biorą się nasze reakcje, w jaki sposób wyrażać swoje oczekiwania i jak kontrolować to, co dzieje się w naszym wnętrzu. Daniel Goleman - "Inteligencja emocjonalna" To absolutna podstawa i jedna z najbardziej przydatnych książek z dziedziny psychologii, jakie kiedykolwiek powstały. Jej tematem są relacje międzyludzkie - kluczowe dla większości aspektów naszego życia. Goleman pokazuje, że kontrola emocji, wytrwałość i empatia są kluczowe w osiąganiu celów. Dale Carnegie - "Jak przestać się martwić i zacząć żyć" To druga już książka tego autora w naszym zestawieniu. Tym razem treść publikacji koncentruje się na szkodliwym nawyku martwienia na zapas. Tutaj także nie brakuje obrazowych przykładów oraz praktycznych zasad wartych zastosowania dla uspokojenia życia. Szczególnie skorzystają z tej wiedzy osoby narażone na silny stres. Rafael Santandreu - "Być szczęśliwym na Alasce. Silny umysł odporny na życiową niepogodę" To przezabawna i napisana prostym językiem książka, opisująca trzyetapowy program kontrolowania emocji. Autor udowadnia, że nawet niesprzyjające warunki zewnętrzne nie będą w stanie nas pokonać, jeśli tylko zapanujemy nad tym, co dzieje się w naszej głowie. Każdy rozdział rozpoczyna się krótką anegdotą, wprowadzającą w temat, a kończy podsumowaniem, ćwiczeniami i zadaniami dla czytelnika. Książki psychologiczne o związkach Książki o związkach cieszą się ogromnym zainteresowaniem. Nic dziwnego. Mimo że sprawa dotyczy nas osobiście i mamy na jej temat komplet informacji, budowanie szczęśliwych i harmonijnych relacji międzyludzkich to trudna sztuka. Psychologiczne publikacje pozwalają nabrać dystansu, przedstawiając ogólne zasady, które później możemy wykorzystać. Richard Schwartz - "To na siebie od zawsze czekasz. Magiczna Kuchnia relacji i miłości pełnej odwagi" Richard Schwartz to psychoterapeuta, twórca własnego systemu terapeutycznego. Uważa on, że często wchodzimy w relacje, chcąc wypełnić własne emocjonalne ubytki. Szukamy kogoś, kto zaopiekuje się niedopracowanymi częściami naszej osobowości. O tym właśnie opowiada ta książka. Autor pokazuje, w jaki sposób unikać pułapek zmieniania kogoś na siłę i odcinania się od trudnych uczuć. Bogdan Wojciszke - "Psychologia miłości" "Psychologia miłości" to wielokrotnie wznawiana książka, podejmująca temat miłości z perspektywy psychologii społecznej. Autor odsłania mechanizmy rządzące przepływem uczuć, pokazuje, w jaki sposób zauroczenia wpływają na nasze zachowanie i myślenie. Przedstawia także kolejne etapy miłości, ilustrując je wynikami badań. Bardzo ciekawe fragmenty poświęcone są różnicom w odczuwaniu u kobiet i mężczyzn. Zbigniew Lew-Starowicz - "O zazdrości i innych szaleństwach miłości" Ta książka to wywiad-rzeka przeprowadzony przez Krystynę Romanowską z największym polskim autorytetem w dziedzinie seksuologii. Miłość stanowi punkt wyjścia do dalszych rozważań, poświęconych temu, jak jedno z najpiękniejszych uczuć może zamienić się w obsesję. Przykłady pokazują, że od najwznioślejszych emocji do chęci zemsty jest bardzo niedaleko, a droga wiedzie przez zazdrość. John Grey - "Mężczyźni są z Marsa, kobiety z Wenus" Ta książka w latach 90. XX wieku sprzedała się w ponad 50 milionach egzemplarzy, a CNN uznało ją za najlepsze dzieło non-fiction dekady. Siła tego tekstu to prosty język i skuteczne rozwiązania najczęściej spotykanych na gruncie damsko-męskim problemów. John Grey wyjaśnia, na czym polegają różnice między kobiecą a męską wizją związku, podpowiadając jednocześnie, w jaki sposób rozładować wynikające z tego napięcia. Fajne książki psychologiczne – forum Polecane książki psychologiczne pojawiają się także na tematycznych forach internetowych. Osoby udzielające się na nich śledzą nowości wydawnicze i dzielą się swoimi wrażeniami z lektury, co sprawia, że zdecydowanie warto poszukiwać w takich miejscach inspiracji. Oto kilka wypowiedzi czytelników: "Ostatnio przeczytałam "Psychoterapię egzystencjalną" Irvina Yaloma. To chyba najlepsza książka z psychologii, jaką miałam do tej pory w ręku. Yalom opisuje problemy wynikające z braku konfrontacji z własną wolnością (w naszych czasach - nadmiarem wolności), samotnością i skończonością życia. Pisze bardzo jasno, ma ciepły styl, pełen historii jego autentycznych pacjentów". [MonikaRomanowska, goldenline.pl/grupy] "Kochać z otwartymi oczami" Jorge Bucay. Ciekawa książka o tym, aby budować związek opierając się na możliwych zmianach kobiety i mężczyzny. Powinniśmy pokochać to, co nas różni, a nie na siłę wymagać zmian. Mój ulubiony cytat: Być zakochanym - to kochać podobieństwa, a kochać - to zakochiwać się w różnicach". [Kamilla D., familie.pl] Polecam „Człowiek o 24 twarzach”. Tylko jest to bardziej przedstawiona historia mężczyzny (na faktach), który cierpiał na osobowość wielkoraką, w tym m.in. lesbijkę, Żyda i nauczyciela. Czyta się bardzo szybko i poniekąd przyjemnie, bo wkrada się wątek kryminalny, gdyż jedna z tych osobowości popełniania przestępstwo". [Yies, vinted.pl]
Co naprawdę oznacza sen o zdradzie? Spokojnie: nie zawsze chodzi o kryzys w związku (a wręcz przeciwnie)
Krótki przewodnik po znaczeniach, jakie najczęściej przypisuje się temu (wcale nie tak rzadkiemu!) doświadczeniu sennemu.
Sen o zdradzie partnera potrafi zostawić po sobie spory niepokój i jeszcze więcej pytań po przebudzeniu. Co właściwie oznacza? Jak w przypadku większości wizji, interpretacja rzadko bywa oczywista. Żeby zbliżyć się do jej sensu, warto przyjrzeć się detalom, emocjom i kontekstowi, pamiętając przy tym o jednym: sny pozostają tylko snami. Choć taki scenariusz może wydawać się niepokojący, nie należy traktować go dosłownie. Znacznie ciekawsze może być potraktowanie go jako punktu wyjścia do refleksji nad własnymi emocjami, relacją i tym, jak zaskakująco działa nasza podświadomość. W tym artykule: Dlaczego śni nam się zdrada, nawet jeśli kochamy partnera? Sen o zdradzie partnera: niepewność czy potrzeba uwagi? Kiedy sen nie mówi o fizyczności, ale o emocjach Zdrada z celebrytą, byłym albo znajomym – co to może oznaczać? Co zrobić po śnie o zdradzie? Dlaczego śni nam się zdrada, nawet jeśli kochamy partnera? Choć sen o zdradzie może wywołać lęk, wcale nie musi oznaczać kryzysu w związku. Wręcz przeciwnie – czasem kryje się za nim znaczenie zupełnie niezwiązane z rozpadem relacji. Analizując szczegóły snu i towarzyszące mu odczucia, można dojść do wniosku, że taka wizja mówi raczej o sile namiętności, potrzebie bliskości albo o emocjonalnym napięciu, które wcale nie musi być negatywne. Zdarza się również, że sen o zdradzie jest po prostu odbiciem drobnych obaw i stresów, które narastają na przykład przed ważnym wydarzeniem, takim jak ślub. To kolejny powód, by nie wpadać w panikę – symbolika snów bywa wielowarstwowa i nieoczywista. Jeśli śni ci się, że zdradzasz partnera, a w samym śnie odczuwasz z tego powodu silne poczucie winy, interpretacja może być zupełnie inna, niż podpowiada intuicja. W tym przypadku taka wizja może wskazywać na silne uczucie do ukochanej osoby, dużą namiętność i pragnienie głębszego eksplorowania sfery intymnej właśnie z nią. Według innej interpretacji sen może również odzwierciedlać wyrzuty sumienia obecne w relacji oraz potrzebę uporządkowania pewnych emocjonalnych napięć. Sen o zdradzie partnera: niepewność czy potrzeba uwagi? Istnieje też druga wersja tego snu – taka, w której zdradzie nie towarzyszy poczucie winy. Wówczas można odczytywać go jako sygnał potrzeby otwarcia się na nowe emocje, doświadczenia lub możliwości. Być może w związku istnieje obszar, który domaga się uwagi, bo wywołuje frustrację albo niezaspokojenie. Sen nie musi jednak oznaczać realnej chęci zdrady. Częściej ujawnia ukryte napięcia emocjonalne, potrzebę zmiany albo pragnienie ożywienia relacji. Sny o zdradzie partnera mogą więc odzwierciedlać zarówno przedślubne lęki, jak i odnowioną namiętność – pokazując głębokie mechanizmy emocjonalne, a nie rzeczywiste intencje. Kiedy sen nie mówi o fizyczności, ale o emocjach Dni poprzedzające ślub czy inne ważne życiowe wydarzenie często przynoszą ze sobą sporo napięcia. Nic dziwnego, że emocje znajdują ujście również w snach. Ale i tutaj nie ma powodu do niepokoju – taka wizja może równie dobrze sygnalizować odświeżenie uczuć i nowy przypływ pasji wobec partnera. Bo przecież we śnie może pojawić się zarówno ktoś zupełnie obcy, jak i osoba realnie obecna w codziennym życiu. Zdarza się również, że śni nam się ktoś istniejący naprawdę, ale nienależący do naszego bliskiego kręgu. Zdrada z celebrytą, byłym albo znajomym – co to może oznaczać? Do tej kategorii należy między innymi sen o zdradzie z celebrytą. Taki motyw może symbolizować potrzebę ucieczki od codziennej rutyny w związku, ale też pragnienie przygody, ekscytacji i większej intensywności w życiu. Jeśli natomiast we śnie zdradzasz partnera z eks, możliwe, że były partner symbolizuje chęć przełamania schematów w obecnej relacji. A co, jeśli osobą pojawiającą się we śnie jest znajomy lub przyjaciel? Być może ostatnio pojawiło się między wami szczególne porozumienie, intelektualna bliskość albo lekka forma emocjonalnej komplikacji, która we śnie przybiera bardziej intymną postać. To jeden z tych snów, które mają raczej rozmyte, mało jednoznaczne kontury. Dlatego duże znaczenie w interpretacji mogą mieć emocje odczuwane podczas snu. Jak widać, obecność lub brak poczucia winy może prowadzić do zupełnie różnych znaczeń. Jest jeszcze jedna, dość zaskakująca interpretacja: sen o zdradzie może być sygnałem, że chciałabyś, aby Twój partner nie był dokładnie taki, jaki jest w rzeczywistości. Nie chodzi tu od razu o odrzucenie relacji, lecz raczej o dostrzeżenie cech, które budzą niedosyt albo pragnienie zmiany. Co zrobić po śnie o zdradzie? Najlepiej najpierw spokojnie przyjrzeć się emocjom, które mu towarzyszyły, zamiast od razu ulegać lękowi. Szczera rozmowa z partnerem może okazać się pomocna – nie dlatego, że sen coś „ujawnia”, ale dlatego, że może otworzyć przestrzeń do lepszej komunikacji i rozwiania wątpliwości. Warto pamiętać, że sny są obszarem działania podświadomości. Nie przewidują przyszłości, ale potrafią podsunąć cenne tropy, które pomagają lepiej zrozumieć siebie i własną relację. Oryginalny artykuł ukazał się we włoskim wydaniu ELLE
Czy samorozwój może być toksyczny? Psycholożka Kama Wojtkiewicz o pułapkach terapii i „well-being shame” [WYWIAD]
Samorozwój stał się stylem życia. Ale czy nie wpadliśmy w pułapkę ciągłego poprawiania siebie? Psycholożkę pytamy o kult terapii, presję bycia „w procesie” i zmęczenie byciem lepszą wersją siebie.
Jeszcze niedawno terapia była tematem tabu. Dziś dla wielu jest nieodłącznym elementem życia. W wielkomiejskiej rzeczywistości trudno znaleźć kogoś, kto nie był „w procesie”, nie ma swojej diagnozy albo nie pracuje nad sobą przy użyciu kolejnych narzędzi: terapii, coachingu, warsztatów, kursów, praktyk uważności. Język psychologii przeniknął do codziennych rozmów, a samorozwój – do kalendarzy i budżetów. Z jednej strony to ogromna zmiana na lepsze. Coraz swobodniej mówimy o zdrowiu psychicznym, szukamy wsparcia, uczymy się rozumieć siebie. Z drugiej jednak – w tej samej przestrzeni pojawiła się kultura, którą coraz częściej określa się mianem „toksycznego wellness”. To kultura, która pod hasłami troski o siebie sprzedaje nieustanne ulepszanie. W której odpoczynek ma być efektywny, relacje świadome, ciało zoptymalizowane, a emocje przepracowane. W której „praca nad sobą” nie ma punktu końcowego, a poczucie „well-being shame” staje się stałym towarzyszem. Czy w tym świetle przekonanie, że nie tylko można – ale i trzeba – być lepszą wersją siebie zawsze jest słuszne? Zapytałam o to Kamę Wojtkiewicz – psycholożkę, dziennikarkę, autorkę podcastu „Sznurowadła myśli” oraz książki „Sobą zajęci. O pułapkach samorozwoju i kultury terapeutycznej”. Gabriela Trojanowska: Kult pracy nad sobą i samorozwoju wydaje się czymś dobrym. Ale czy w tym kontekście możemy mówić dzisiaj o przymusie, obsesji, może nawet wyścigu rozwojowym? Kama Wojtkiewicz: Do mojego gabinetu psychologicznego często trafiają osoby, które mają za sobą odbyte pogłębione procesy terapeutyczne i rozwojowe. Przychodzą z całym zestawem narzędzi, technik i wiedzy o sobie – i mimo to mówią: „Nadal czuję się niewystarczająca/niewystarczający. Inni są gdzieś dalej niż ja”. I choć to tylko próbka gabinetowa, niereprezentatywna dla całego społeczeństwa, ten motyw poczucia wadliwości powraca. Zaczęło mnie to zastanawiać – jak to jest, że praca nad sobą nie zawsze jednoznacznie prowadzi do momentu, w którym ludzie czują się ze sobą dobrze, a często przeradza się w obsesję samodoskonalenia, które właściwie nie ma końca? A co z... życiem? Zaczęłam myśleć o tym szerzej – co dzieje się na poziomie społeczno-kulturowym i psychologicznym, co sprawia, że wpadamy w ten wir samorozwoju? Dlaczego w wielkomiejskiej bańce niemal każdy chodzi na terapię czy ma wybraną, nierzadko przez samego/samą siebie, diagnozę? Czy sklejanie swojej tożsamości z nieustannym byciem w procesie – terapeutycznym, rozwojowym, duchowym – rzeczywiście jest odpowiedzią na nasze bolączki? Wierzę, że pewne troski codzienności są naturalną częścią życia. Niekoniecznie do opracowania w terapii. Terapeuta nie wyeliminuje z życia żałoby, bezradności, rozczarowania czy braku wpływu na niektóre aspekty rzeczywistości. Czy widzisz, że kobiety bardziej odczuwają presję, by ogarniać więcej – także w obszarze rozwoju i well-beingu? Czy odpoczynek staje się dla nich kolejnym zadaniem do zoptymalizowania? Problem nieumiejętności odpoczynku nie jest wyłącznie kobiecy. Choć może się tak nam specjalistom wydawać, bo do gabinetów psychologów i psychoterapeutów statystycznie trafia więcej kobiet, które często mówią, że chciałyby nauczyć się lepiej odpoczywać. Kiedy jednak przyglądamy się ich codzienności, okazuje się, że jest ona w pełni skoncentrowana na pracy opiekuńczej i emocjonalnej. Na ogarnianiu domu, dzieci, zwierząt, wspieraniu partnera czy partnerki. To także planowanie posiłków, zakupów, prania. To praca niewidzialna, ale dla mózgu i układu nerwowego – istotnie obciążająca. Odpoczynek to specyficzny stan umysłu – nastawiony na bycie, nie na działanie. Jeśli podchodzę do niego zadaniowo, chcę go zoptymalizować „na 200%”, umyka mi jego rzeczywista funkcja – dostarczenie wytchnienia, momentu zatrzymania i pobycia w bezczynności. Leżenie wieczorem na kanapie i scrollowanie mediów społecznościowych nie zregeneruje nas w pełni, jeśli wcześniej cały dzień był przepełniony obowiązkami. Potrzebujemy niezagospodarowanego czasu na nudę, która pomaga zaciekawić się otaczającą nas rzeczywistością, a może nawet czymś zachwycić. W książce „Sobą zajęci. O pułapkach samorozwoju i kultury terapeutycznej” łączysz osobiste refleksje z rozmowami z ekspertami. Czym kierowałaś się przy wyborze rozmówców? I która część – ta osobista czy profesjonalna – była dla Ciebie bardziej wymagająca? Zależało mi na rozmówcach, których podziwiam i których już znam z mojego podcastu „Sznurowadła myśli”. Są to osoby, które wnoszą swoim myśleniem różnorodne perspektywy, zamiast dogmatyzmów reprezentujących jeden nurt. Chciałam, aby ta książka mieściła w sobie różne stanowiska – miejscami ze sobą sprzeczne. Od 6 lat pracuję jako dziennikarka, więc forma wywiadu była dla mnie naturalna. Natomiast felietony okazały się być bardziej osobiste i odsłaniające. Pozwoliłam sobie na pokazanie Czytelnikom i Czytelniczkom własnych doświadczeń wraz z ewolucją myślenia o kulturze terapeutycznej i obsesji samorozwoju. To dało mi ogromną satysfakcję. Pisanie jest ze mną od małego i zawsze marzyłam o książce. Dlatego zależało mi, by nie były to tylko wywiady, ale także osobiste teksty, które ustawiają optykę każdego z trzech działów. Czy w branży psychologicznej czujesz szczególną presję samorozwoju? Nie sądzę, żeby obsesja samorozwoju dotyczyła wyłącznie psychologów czy psychoterapeutów. Dotyczy wielu z nas, niezależnie od wykonywanego zawodu. Jest wynikiem kultury, napędzanej przez neoliberalną machinę, która wmawia nam, że zawsze jest w nas coś do poprawy. W przypadku kobiet dochodzi do tego presja młodego wyglądu, monitorowania wagi, diety, procesu starzenia się. To nie jest więc specyfika jednej branży – to szerszy kontekst kulturowy, który nie pozwala nam pokazać się światu takimi, jakimi jesteśmy, tylko każe nieustannie coś w sobie zmieniać i naprawiać. Czy Twoim zdaniem ta „bańka przeterapeutyzowania” może kiedyś pęknąć? Widzę coraz więcej sygnałów, które pokazują szerszy społecznie zwrot ku prostocie – wyjazdy bez telefonów, bez bodźców, cyfrowe detoksy, skupienie na zabawie, spontaniczności, byciu w naturze, odejście od performatywności w stronę niedoskonałego, ale autentycznego życia. W tym sensie można by przypuszczać, że wraz z większą prostotą zmniejszy się zapotrzebowanie na kursy, warsztaty czy procesy rozwojowe, bo i potrzeba napędzana deficytem zgaśnie. Jednocześnie ważne jest, by nie wylewać dziecka z kąpielą. Dla osób w głębokich kryzysach zdrowia psychicznego psychoterapia i farmakoterapia są niezbędne i potrzebne. Niekiedy realnie ratujące życie. Wystarczy popracować na oddziale całodobowym w szpitalu psychiatrycznym i zobaczyć na własne oczy, jak ogromną rolę odgrywają tam rzetelne interwencje psychologiczne i dobrze dopasowana farmakologia. Moja książka nie jest jednak skierowana do osób znajdujących się w ostrym kryzysie psychicznym. Piszę głównie, choć nie tylko, do osób względnie stabilnych, które mają za sobą odbyte procesy rozwojowe czy terapeutyczne i czują przesyt, frustrację, że mimo ogromu wykonanej nad sobą pracy, pewne aspekty ich życia się nie zmieniają. Czego więc naprawdę potrzebujemy, żeby żyć dobrze? Przede wszystkim przynależności. Wspólnoty – duchowej, lokalnej, uniwersyteckiej, sportowej, związanej ze wspólną pasją. Poczucia, że jesteśmy częścią czegoś większego niż my sami. Po drugie – pogłębionych relacji. Po trzecie – zaangażowanego działania w kierunku realizowania własnych wartości. Nie tylko poznawczego rozpoznania, co jest dla nas ważne, ale i podjęcia kroków w kierunku wartości. I wreszcie – czasu na zabawę. Spontaniczną, lekką, pozbawioną ciężaru codziennych obowiązków. To może być moment na kontakt z dziecięcą częścią siebie, którą często w dorosłości głęboko w sobie chowamy. I choć jest tego znacznie więcej i nie sposób wyczerpująco odpowiedzieć na Twoje pytanie, te cztery filary widzę jako wartościową odpowiedź na kulturę nieustannego analizowania i poprawiania siebie. Kama Wojtkiewicz to psycholożka, dziennikarka i autorka popularnego podcastu Sznurowadła myśli. Autorka książki „Sobą zajęci. O pułapkach samorozwoju i kultury terapeutycznej" wydanej przez Wydawnictwo AGORA. Jej teksty ukazały się w magazynach Newsweek Psychologia, Vogue, KUKBUK, Wysokie Obcasy, Glamour.pl i innych. Absolwentka Prawa na King’s College London w Wielkiej Brytanii, jednolitych studiów magisterskich z Psychologii Klinicznej i Zdrowia na Uniwersytecie SWPS w Warszawie i II stopnia ZPSM Nr 1 w klasie skrzypiec. Doświadczenie kliniczne zdobywała na Oddziale Całodobowym w Klinice Psychiatrii, Stresu Bojowego i Psychotraumatologii w Wojskowym Instytucie Medycznym w Warszawie. Prowadzi warsztaty psychoedukacyjne, konsultacje psychologiczne i psychoedukuje w mediach społecznościowych (@sznurowadla.mysli).
Relaks to nie luksus. Ale kobiety nadal mają problem z odpoczynkiem, bo przecież „inni mają gorzej”
Dlaczego nie potrafimy odpoczywać i same nie dajemy sobie na to przyzwolenia? A nawet gdy zwolnimy tempo, wpadamy w pułapkę presji samorozwoju? Czy w bańce produktywności nauka odpuszczenia jest w ogóle możliwa?
W cieniu codziennego pędu – między obowiązkami domowymi, wychowywaniem dzieci, kolejnym szkoleniem, dopinaniem projektów w pracy – narasta kryzys, o którym wciąż mówi się zbyt rzadko. W Polsce problemy ze zdrowiem psychicznym dotykają milionów – co czwarta osoba doświadcza ich w swoim życiu (wg raportu Zdrowie psychiczne Polaków 2020-2025), a kobiety częściej niż mężczyźni zgłaszają objawy lęku i depresji. Jednocześnie europejskie badania pokazują, że znaczna część matek czuje się „mentalnie przeciążona”, a objawy wypalenia dotyczą jednej na pięć kobiet (raport State of Motherhood in Europe 2024). Ten ciężar psychiczny nie jest wyłącznie efektem indywidualnej słabości – to odbicie presji kulturowych i systemowych oczekiwań, według których kobiety mają „ogarnąć wszystko” i jednocześnie nie narzekać. W tym kontekście pojawia się nowy nurt badań i praktyki: psychologia odpoczynku – która wreszcie stawia regenerację i prawdziwy relaks w centrum narracji o zdrowiu psychicznym kobiet. Ale czy wszystkie możemy (i chcemy) pozwolić sobie na ten „luksus”? Kobiety nie potrafią odpoczywać? Oto, co mówią liczby Statystyki to nie tylko epidemiologia. Milion osób z depresją, setki tysięcy leczonych, rosnące zapotrzebowanie na leczenie farmakologiczne – w zestawieniu z realiami życia kobiet te liczby zaczynają opowiadać historię chronicznego przeciążenia. Kobiety częściej niż mężczyźni zgłaszają objawy lęku i korzystają z pomocy psychiatrycznej. WHO alarmuje, że także depresja występuje u nich dwa razy częściej. To nie wyłącznie kwestia biologii, a raczej splot czynników hormonalnych, kulturowych i systemowych. Ale w danych niemal nie widać ciągłego napięcia (w końcu: „wszyscy się czymś stresujemy”), które jeszcze nie jest diagnozą, ale już może świadczyć o wyczerpaniu. Wiele kobiet trafia do systemu dopiero wtedy, gdy organizm przestaje współpracować – pojawia się bezsenność, lęk, przewlekłe zmęczenie. Choć wypalenie definiujemy najczęściej jako problem sfery zawodowej, w przypadku kobiet trudno oddzielić pracę od życia prywatnego. Po pierwszej zmianie często zaczyna się przecież druga – opiekuńcza i emocjonalna. Psychologia odpoczynku: dlaczego tak bardzo jej potrzebujemy? Współczesna narracja o zdrowiu psychicznym koncentruje się na radzeniu sobie z kryzysami i zwiększaniu efektywności. Rzadziej zastanawiamy się, jak przywracać poczucie bezpieczeństwa i… wyhamowywać. Psychologia długo skupiała się na reakcji „walcz albo uciekaj”, znacznie rzadziej – na procesie powrotu do równowagi. Nawet dobrostan stał się „projektem do zrealizowania”. Medytacja, sen, ruch – wszystko ma być „zrobione dobrze”. Gdy odpoczynek się nie udaje, pojawia się wstyd. Tylko że regeneracja nie jest luksusem, ale… warunkiem zdrowia. Jeśli miliony kobiet żyją w stanie napięcia, problem nie dotyczy wyłącznie leczenia kryzysów, tylko braku systemowej zgody, by powiedzieć: stop. Psychologia odpoczynku zmienia tę perspektywę: zamiast pytać, jak lepiej funkcjonować pod presją, pokazuje, jak przywrócić równowagę. To odejście od narracji wydajności na rzecz narracji bezpieczeństwa: dla kobiet wychowanych do nieustannego „ogarniania” może to być jeden z najtrudniejszych, ale najważniejszych przełomów. „Nie mam czasu, by wypić spokojnie kawę”. Czy kobiety same narzucają sobie presję produktywności? „Nie mam czasu, żeby spokojnie wypić kawę” – to zdanie wraca w rozmowach jak coś oczywistego, niemal neutralnego. A przecież mówi bardzo dużo. Nie tylko o braku czasu, ale o… braku zgody na bezczynność. Marta, 25-letnia specjalistka ds. marketingu, opowiada mi, że nawet gdy ma wolny wieczór, nie potrafi po prostu go „przeżyć”. – Automatycznie szukam czegoś, co mogłabym zrobić: webinar, kurs, dodatkowe zlecenie. Boję się, że jeśli odpuszczę, wypadnę z obiegu – mówi. Odpoczynek łatwo zamienia się w jej odczuciu w poczucie straty czasu. Karolina, 35-letnia menadżerka i mama, opisuje podobne napięcie, choć jej codzienność wygląda inaczej. – Kiedy dzieci zasną i wreszcie jest cisza, siadam z kubkiem herbaty. I po chwili czuję ukłucie: powinnam odpisać na maile, przygotować prezentację. Trudno mi uznać, że ta chwila jest wystarczającym powodem, żeby nic nie robić – przyznaje. Z kolei Agnieszka, 50-letnia dyrektorka warszawskiej podstawówki, mówi mi o presji, która towarzyszy jej od dekad. – Wychowałam się w przekonaniu, że trzeba być zaradną i nie narzekać. Nawet gdy w teorii mogę sobie pozwolić na wolniejsze tempo, mam w głowie głos: nie przesadzaj, inni mają ciężej – opowiada. Czuje, że odpoczynek wciąż wymaga usprawiedliwienia. W tych historiach widać coś wspólnego: presja produktywności nie zawsze przychodzi z zewnątrz. Często jest już w środku – jako wewnętrzny standard, według którego wartość mierzy się działaniem. I nawet, kiedy kalendarz na chwilę pustoszeje, napięcie zostaje. Well-being shame, czyli kiedy rozwój staje się koniecznością Agnieszka, Marta i Karolina wcale nie są odosobnionymi przypadkami. Co gorsza, nawet, jeśli znajdą moment na relaks, ale nie zmienią wpajanego im od lat podejścia do odpoczynku, istnieje ryzyko, że… zaczną traktować go jak kolejne zadanie do odhaczenia i wpadną w pułapkę presji samorozwoju. Okazuje się, że w logice kultury nieustannej pracy nad sobą nawet odpoczynek przestaje być przestrzenią wytchnienia, a staje się kolejnym projektem do zrealizowania. „Well-being shame” to wstyd, który pojawia się wtedy, gdy nie medytujemy wystarczająco regularnie, nie jemy dość zdrowo, nie praktykujemy wdzięczności, nie jesteśmy wystarczająco uważni. Dbanie o siebie zaczyna pełnić funkcję normy – moralnego obowiązku dbania o siebie w sposób produktywny i mierzalny. Między innymi o tej pułapce pisze psycholożka, autorka podcastu „Sznurowadła myśli” i dziennikarka Kama Wojtkiewicz w nowej książce „Sobą zajęci. O pułapkach samorozwoju i kultury terapeutycznej”. Autorka przyznaje, że do jej gabinetu nierzadko trafiają osoby, które mają za sobą odbyte procesy terapeutyczne i rozwojowe, cały zestaw narzędzi i wiedzy o sobie, a mimo to wciąż mówią: „nadal czuję się niewystarczająca”. Powraca poczucie wadliwości i przekonanie, że „inni są gdzieś dalej”. – Rzadko pojawia się moment symbolicznego domknięcia, w którym można powiedzieć: „już wystarczy, mogę zakończyć pracę nad sobą i zacząć żyć” – dodaje. Ten mechanizm szczególnie wyraźnie widać w podejściu do odpoczynku. Kobiety, jak zauważa psycholożka, często przychodzą do psychologów i psychoterapeutów z deklaracją: „chciałabym nauczyć się lepiej odpoczywać”. Jednak gdyby przyjrzeć się ich codzienności, okazuje się, że jest ona „skoncentrowana na pracy opiekuńczej i emocjonalnej” – na planowaniu, organizowaniu, monitorowaniu potrzeb innych. W takiej rzeczywistości regeneracja staje się kolejnym zadaniem do zoptymalizowania. A przecież – jak mówi Kama Wojtkiewicz – jeśli podchodzimy do odpoczynku zadaniowo, nie mamy szansy wejść w specyficzny stan umysłu, który nie jest nastawiony na działanie, tylko na bycie i rejestrowanie otaczającego nas świata. Kultura, w której funkcjonujemy, nie pozwala nam być nieproduktywnymi, nakazuje natomiast wiecznie działać – dodaje. W tym sensie „well-being shame” jest logiczną konsekwencją tej machiny: skoro zawsze można zrobić więcej, to nawet regeneracja staje się polem do oceny i porównań. Zamiast pytać, czego naprawdę potrzebujemy, zaczynamy analizować, czy robimy „wystarczająco dużo” dla swojego dobrostanu. Troska o siebie – zamiast przynosić ulgę – generuje kolejne napięcie. Samorozwój, który ma być odpowiedzią na przeciążenie, staje się jego bardziej subtelną, ale… równie wymagającą formą. Kobieta zrelaksowana – czyli jaka? Kim jest zatem „kobieta zrelaksowana”? W perspektywie, którą proponuje Nicola Jane Hobbs w książce „Kobieta zrelaksowana. Odzyskaj spokój i zacznij żyć”, na pewno nie jest ona tą, która „zasłużyła” na odpoczynek po perfekcyjnie odhaczonej liście zadań. To kobieta, która przestaje żyć w „survival mode” – stanie, który wiele klientek opisuje jako „przebieganie przez życie” bez możliwości zatrzymania się. Hobbs mówi wprost: Tymczasem wiele kobiet ma poczucie winy – bo, jak zauważa, odpoczynek bywa odbierany jako sprzeciw wobec kulturowych wartości produktywności, efektywności i optymalizacji. Wewnętrzne reguły – „nie wolno odpoczywać, dopóki wszystko nie jest zrobione” – splatają się z poczuciem własnej wartości tak silnie, że relaks zaczyna zagrażać tożsamości osoby „ogarniętej”. Hobbs pokazuje też wymiar pokoleniowy: nasze babki funkcjonowały w wyraźnym podziale ról. Pokolenie naszych matek usłyszało, że „może mieć wszystko” – karierę, dzieci, perfekcyjny dom – ale odpoczynek przestał mieścić się w grafiku. Młodsze kobiety są bardziej świadome potrzeby self-care, ale tu pojawia się inna pułapka: media społecznościowe i kult „10-etapowych porannych rutyn”. Zamiast snu – kolejne kroki do wdrożenia. Zamiast ulgi – presja, by „zmaksymalizować” pół godziny relaksu. Dlatego kobieta zrelaksowana nie jest bierna ani wycofana. Hobbs przywołuje tu etymologię angielskiego słowa „relax” – „uwolnić”. Bycie zrelaksowaną oznacza wolność wyboru tego, co naprawdę ma znaczenie. To zdolność życia według własnych wartości, nawet jeśli nie wpisują się one w „definicję sukcesu”. To także świadomość, że życie bywa zmienne: przeżywamy czas intensywnego wzrostu, ale też okresy spowolnienia. – To, że potrzebujemy więcej snu czy wolniejszego tempa, nie oznacza, że zostajemy w tyle – podkreśla Hobbs. Ważne jest też zrozumienie, że relaks nie jest aktem egoizmu. Autorka mówi o „efekcie fali”: gdy kobieta jest ugruntowana i spokojna, jej układ nerwowy współreguluje innych – dzieci, partnerów, współpracowników. Gdy jest przeciążona i rozdrażniona, napięcie również się rozlewa. Relaks staje się więc aktem odpowiedzialności – nie tylko wobec siebie, ale i wobec otoczenia. W tym sensie kobieta zrelaksowana to ta, która ma odwagę rozpocząć zmianę. – Potrzeba odwagi, by stać się zrelaksowaną kobietą – mówi Hobbs. – To oznacza pójście pod prąd kultury nieustannej produktywności. Najtrudniejszy jest pierwszy krok: pozwolenie sobie na odpoczynek bez uzasadniania go osiągnięciem. Kiedy jednak pojawia się doświadczenie ulgi – moment, w którym ciało naprawdę czuje, że jest bezpieczne – rodzi się impuls do dalszej zmiany. Czy możemy przestać się wiecznie się poprawiać? Po analizie danych, spotkaniach z ekspertkami i rozmowach z bliskimi mi kobietami nasuwa mi się jeden, mocny obraz: życie w nieustannym rozkroku. Między presją, by być wydajną, skuteczną, „ogarniętą”, a presją, by być coraz lepszą wersją siebie. Z jednej strony tempo i checklisty, z drugiej – terapia, rozwój, praca nad emocjami, która też potrafi zamienić się w kolejne zadanie do wykonania. W tym wszystkim znika prosta zgoda na to, że można na chwilę przestać się… poprawiać. A przecież odpoczynek nie jest nagrodą za spełnione oczekiwania ani luksusem zarezerwowanym dla nielicznych. Jest czymś podstawowym – jak oddech. Warunkiem wyjścia z trybu przetrwania, z życia z zaciśniętymi zębami. Może więc najważniejsze pytanie nie brzmi: jak robić więcej, jak rozwijać się szybciej, jak lepiej „ogarniać”. Może chodzi o to, czy potrafimy pozwolić sobie – choć na chwilę – przestać udowadniać swoją wartość. Dobra wiadomość? Każda, nawet najmniejsza, zgoda na odpuszczenie może stać się początkiem większej zmiany, jeżeli tylko sobie na nią pozwolimy. Nicola Jane Hobbs to psycholożka, terapeutka integratywna oraz badaczka nauk społecznych, specjalizująca się w temacie relacji kobiet z odpoczynkiem. Od ponad dekady wspiera kobiety w obszarze zdrowia, dobrostanu oraz rozwoju osobistego i zawodowego, łącząc coaching, jogę, medytację i pracę terapeutyczną. Jest założycielką The Relaxed Woman – platformy online oferującej warsztaty i kursy pomagające kobietom uwolnić się od stresu, przeciążenia i wypalenia. Mieszka w Brighton w Wielkiej Brytanii. W marcu 2026 nakładem wyd. PWN ukaże się w Polsce jej książka „Kobieta zrelaksowana. Odsyskaj spokój i zacznij żyć”. Kama Wojtkiewicz to psycholożka, dziennikarka i autorka popularnego podcastu Sznurowadła myśli. Autorka książki „Sobą zajęci. O pułapkach samorozwoju i kultury terapeutycznej" wydanej przez Wydawnictwo AGORA. Jej teksty ukazały się w magazynach Newsweek Psychologia, Vogue, KUKBUK, Wysokie Obcasy, Glamour.pl i innych. Absolwentka Prawa na King’s College London w Wielkiej Brytanii, jednolitych studiów magisterskich z Psychologii Klinicznej i Zdrowia na Uniwersytecie SWPS w Warszawie i II stopnia ZPSM Nr 1 w klasie skrzypiec. Doświadczenie kliniczne zdobywała na Oddziale Całodobowym w Klinice Psychiatrii, Stresu Bojowego i Psychotraumatologii w Wojskowym Instytucie Medycznym w Warszawie. Prowadzi warsztaty psychoedukacyjne, konsultacje psychologiczne i psychoedukuje w mediach społecznościowych (@sznurowadla.mysli).
„Niebo. Rok w piekle” nie było ostatnią sektą w Polsce. Jak dziś działają sekty i dlaczego nadal są tak samo groźne, jak w latach 90.? [WYWIAD]
Dziś premiera kolejnego odcinka wciągającego i mrocznego serialu HBO „Niebo. Rok w piekle” - historii, która przenosi nas do lat 90. i pokazuje mechanizmy działania jednej z najbardziej znanych sekt w Polsce. Ale to nie jest tylko opowieść o przeszłości. - Sekty nie zniknęły. Zmieniły formę - mówi dr Agnieszka Bukowska. I ostrzega, że niektóre praktyki funkcjonujące dziś pod hasłem rozwoju duchowego, coachingu czy tzw. alternatywnych terapii, bywają nową odsłoną tej samej przemocy.
Gdy na platformie HBO debiutuje trzeci odcinek mrocznego i wciągającego serialu „Niebo. Rok w piekle”, coraz częściej wraca pytanie, które wielu z nas uznało za zamknięty rozdział lat 90.: czy sekty w Polsce nadal istnieją? Serial opowiada historię grupy, o której świat zdążył zapomnieć, choć dla jej byłych członków Nieba czas nigdy nie zatrzymał się na happy endzie. Wielu z nich - mimo upływu dekad - do dziś nie pozbierało swojego życia po tej „przygodzie”. Rozmawiam z dr Agnieszką Bukowską - socjologiem, pedagogiem Uniwersytetu Civitas, która specjalizuje się w tematyce związanej z działalnością sekt destrukcyjnych, kontrowersyjnych ruchów religijnych, dysfunkcyjnych subkultur oraz zróżnicowanych środowisk ekstremistycznych. Sekta „Niebo” - czym była i jak działała? Sekta „Niebo” powstała w Polsce w latach 90. i była skupiona wokół charyzmatycznego lidera-Bogdana Kacmajora. - To było niespotykane wówczas u nas zjawisko. Ruch ten pojawił się jako alternatywa wobec tradycyjnych instytucji religijnych, oferując uproszczony, silnie spersonalizowany przekaz duchowy. W trakcie swojej działalności „wciągnął” kilkadziesiąt osób - opowiada dr Bukowska. - Ludzie przyjeżdżali do odizolowanego ośrodka, a lider obiecywał uzdrowienie, duchowe oświecenie, a jednocześnie stosował mechanizmy całkowitej kontroli. Członkowie tracili kontakt z rodziną, wchodzili w napięcia między sobą, a wiele osób doświadczało realnej przemocy psychicznej. - W „Niebie” funkcjonowały zasady, które wymuszały absolutne podporządkowanie, a każdy sprzeciw był interpretowany jako zagrożenie dla zbawienia - tłumaczy dr Bukowska. - To klasyczny przykład „kościoła w kościele”: z zewnątrz wygląda normalnie, ale w środku rozgrywa się fanatyczna kontrola i manipulacja. Sekta „Niebo” zakończyła swoją działalność po wielu latach aktywności, choć trudno wskazać jedną precyzyjną datę początku i końca, ale dramat jej członków trwał długo po jej rozpadzie. - Osoby zaangażowane w funkcjonowanie ruchu relacjonowały, że proces powrotu do równowagi psychicznej, odbudowy relacji społecznych oraz odzyskiwania poczucia autonomii trwał latami i wymagał specjalistycznego wsparcia - dodaje dr Bukowska. Czy sekty w Polsce nadal istnieją i czym różnią się od tych z lat 90.? Wielu z nas wyobraża sobie sektę jako zamkniętą wspólnotę religijną, funkcjonującą na uboczu społeczeństwa z charyzmatycznym guru w białych szatach, uzdrawiającym dotykiem i wygłaszającym prawdy objawione swoim wyznawcom. - To bardzo uproszczony obraz, nieprzystający do współczesnych form tego zjawiska - podkreśla dr Bukowska. - Owszem, mogą pojawić się elementy duchowości czy odniesienia do różnych tradycji religijnych, jednak współcześnie istotną rolę odgrywa także szeroki obszar zjawisk określanych mianem paramedycyny, uzdrawiania alternatywnego, parapsychologii czy rozmaitych metod o charakterze pseudonaukowym. Grupy te często łączą wątki religijne z narracjami rozwoju osobistego, terapiami alternatywnymi oraz warsztatami duchowymi, tworząc hybrydowe formy oddziaływania na uczestników - tłumaczy. W latach 90. sekty kojarzono przede wszystkim z grupami funkcjonującymi w jakimś konkretnym miejscu (np. miasto czy wieś). - Współcześnie ten model uległ istotnej zmianie. Nowe formy takich środowisk coraz częściej pojawiają się w przestrzeni internetowej, w ramach społeczności online - mówi dr Bukowska. Zasięg ich aktywności i dostępności potencjalnych członków jest znacznie większy. Jak dziś wygląda współczesny „guru”? - Nowoczesny guru to często dobrze ubrany, wykształcony profesjonalista w garniturze, prowadzący różne modne a zarazem kontrowersyjne kursy, warsztaty, spotkania online, nagrywający podcasty, prowadzący bloga. - Wygląda na profesjonalistę w swoim obszarze, działa w sieci, nie odwołuje się do religii, a mimo to stopniowo wciąga uczestników w destrukcyjny system - ostrzega dr Bukowska. - Zaczyna się powoli, krok po kroku, i dopiero po czasie ujawnia się zależność emocjonalna i społeczna członka od lidera i pozostałych członków grupy zafascynowanych jego postacią. Te współczesne grupy mogą być szczególnie niebezpieczne, ponieważ funkcjonują w sposób niemal niewidoczny i są dostępne z każdego miejsca, w którym mamy dostęp do Internetu - z domu, pracy czy uczelni. Obecne są we wspomnianych wcześniej ofertach szkoleń, warsztatów i różnego rodzaju społecznościach. Jak podkreśla dr Bukowska, bez świadomości mechanizmów wpływu łatwo wpaść w taką pułapkę. - Nie dotyczy to osób marginalnych czy „oderwanych od rzeczywistości”, lecz zwykłych ludzi przeżywających kryzys, poszukujących sensu, wsparcia i poczucia przynależności - tłumaczy. Problem nie leży w słowie „sekta” Często wydaje się, że w Polsce sekt już nie ma - i częściowo wynika to z samego języka. „Sekta” funkcjonuje w potocznej, medialnej świadomości, ale nie jest terminem prawnym, a w naukach społecznych m.in. z powodu niedoprecyzowania i pejoratywnego nacechowania bywa zastępowana określeniami takimi jak „nowy ruch religijny” czy „kontrowersyjna wspólnota lub grupa”. - Sam problem nie leży w etykiecie „sekta” - tłumaczy dr Bukowska. - Ważne są mechanizmy, które w danej grupie się pojawiają: manipulacja, destrukcyjny wpływ społeczny, uzależnienie od lidera, różne formy przemocy oraz inne zagrożenia dla jednostki i jej otoczenia. Często w obszarze zdrowia a nawet życia. Te mechanizmy działają niezależnie od nazwy - wyjaśnia. Ile jest dziś sekt w Polsce? - „Działają cicho, trudno je policzyć” - Często słyszy się, że w Polsce działa około 300 sekt - mówi dr Agnieszka Bukowska. - To stwierdzenie jest jednak mocno mylące. Tak naprawdę nie da się ich policzyć. Wiele grup funkcjonuje cicho, bez rozgłosu, często w sieci lub w formie małych wspólnot, które trudno dostrzec z zewnątrz. Nie możemy też jasno rozdzielić, co działa „jawnie”, a co „w ukryciu” - te pojęcia w kontekście sekt praktycznie nie istnieją. Internet dodatkowo komplikuje sprawę: dziś każdy może założyć stronę, bloga czy kanał, proponować swoje nauki i znaleźć osoby, które w nie uwierzą - tłumaczy ekspertka. - Media rzadko o zjawisku mówią - podkreśla dodatkowy aspekt dr Bukowska. - A szkoda. Dopiero w momencie gdy dochodzi do ujawnienia wieloletnich nadużyć i oszustw czy innych dramatycznych konsekwencji, problem staje się widoczny dla otoczenia. „Poza Niebem nie ma życia” - jak sekty przejmują kontrolę - Przynależność do sekty zmienia całe życie - mówi dr Bukowska. - Człowiek wchodzi do grupy, szukając odpowiedzi na swoje pytania i zaspokojenia potrzeb, których nie może wypełnić w codziennym życiu. Powoli zaczynają działać mechanizmy uzależniające od lidera i elity grupy, od reszty członków. Najpierw izolacja od rodziny i przyjaciół, później czasami porzucenie pracy czy szkoły. Grupa staje się całym światem, a to, co mówi lider, jest niepodważalne. Członkowie starają się dopasować do zasad grupy, nawet jeśli mają wątpliwości, bo ryzyko wykluczenia czy alienacji jest ogromne. - Dla wielu to jedyna „rodzina”, bo kontakt z bliskimi został zerwany - podkreśla dr Bukowska. - Lider sprawuje niemal totalną kontrolę: decyduje o pracy, studiach, związkach, a czasem nawet o tym, kto może mieć dzieci. Psychiczna, a często i fizyczna presja w grupie jest ogromna. Trudno się uwolnić nie tylko dlatego, że mechanizmy uzależnienia działają stopniowo. - Lęk przed samotnością, zerwane więzy rodzinne i brak własnych środków utrzymania sprawiają, że wyjście z grupy staje się prawdziwym dramatem - mówi dr Bukowska. - W Polsce działa wiele takich grup, często latami, cicho, niezauważalnie. Dopiero tragiczne wydarzenia, ujawniają ich istnienie. Współcześnie zagrożenie w wielu obszarach tego zjawiska przeniosło się do Internetu. - Każdy może założyć stronę, bloga czy kanał, przedstawiając się jako mentor, nauczyciel czy uzdrowiciel - tłumaczy dr Bukowska. - Łatwo wciągnąć osoby poszukujące sensu życia, które nie zdają sobie sprawy, że oddają kontrolę nad własnym życiem. Internet, media społecznościowe, TikTok dają tym liderom i grupom ogromny zasięg. To cyfrowe „Niebo” może być równie groźne, co izolowane wspólnoty z lat 90. Sekta jest jak uzależnienie Funkcjonowanie w sekcie bywa porównywane do mechanizmu uzależnienia. - Proces ten rzadko zaczyna się gwałtownie. Przeciwnie, rozwija się stopniowo, poprzez obietnicę wsparcia, sensu i poprawy jakości życia. Z czasem jednak rośnie potrzeba coraz silniejszego zaangażowania, podporządkowania się zasadom grupy i jej liderowi. Krytyczne myślenie ulega osłabieniu, a zerwanie relacji staje się coraz trudniejsze, mimo narastających strat emocjonalnych, społecznych czy finansowych - opisuje dr Bukowska. Podobnie jak w przypadku uzależnień, odejściu z takiej rzeczywistości często towarzyszą lęk, poczucie pustki i dezorientacji. Proces wychodzenia z sekty i odbudowy autonomii bywa długotrwały i wymaga czasu, wsparcia oraz ponownego uczenia się podejmowania samodzielnych decyzji. - Kiedy człowiek opuszcza grupę, często nie ma dokąd wrócić - tłumaczy dr Bukowska. - Wszystkie więzy są zerwane: kontakty z rodziną, przyjaciółmi, pracą. Osoba wychodząca zostaje sama. Często bez wsparcia emocjonalnego. Ma problem z funkcjonowaniem w społeczeństwie. To jest jak w przypadku alkoholika czy byłego więźnia - nawet jeśli wyjdzie z jednej sytuacji, nieumiejętność funkcjonowania w normalnym świecie sprawia, że łatwo wpada w kolejną toksyczną grupę - wymienia ekspertka. Jeżeli ktoś bliski wchodzi do takiej grupy cierpi nie tylko jednostka, ale cała rodzina. Podobnie jak w przypadku uzależnień, współzależność tworzy ogromne obciążenie emocjonalne i destabilizuje życie rodzinne. Jak nie dać się wciągnąć w sektę? - sygnały ostrzegawcze i obrona przed manipulacją Pierwsze sygnały ostrzegawcze są subtelne: zaburzona komunikacja, izolacja od rodziny i przyjaciół, nowe pojęcia i nowomowa, przekonanie, że tylko lider i grupa zna prawdę. - Ludzie nie zdają sobie sprawy, że zaczynają podporządkowywać się zasadom, które nie służą ich dobru, bo presja ze strony innych członków jest ogromna - mówi dr Bukowska. - W tej sytuacji każdy sprzeciw może skutkować wykluczeniem lub odrzuceniem, a to rodzi poczucie winy i lęk. Jak się chronić? - Kluczem jest edukacja i wiedza , świadomość mechanizmów manipulacji i uważność na zmiany w zachowaniu bliskich - podkreśla ekspertka. - Zwracajmy uwagę na dziwne zachowania, irracjonalne treści, fanatyczne przekonywanie do nowego światopoglądu, ścisłe hierarchie i kontrolę życia codziennego. Niepokój powinny wzbudzać sytuacje, w których ktoś wywiera presję, przekracza granice, ingeruje w decyzje osobiste lub stopniowo izoluje od rodziny i znajomych. - W Internecie zachowujmy czujność wobec ofert, które obiecują szybkie i proste rozwiązania złożonych problemów życiowych oraz budują poczucie wyjątkowości i wyłącznego dostępu do „prawdy”. Jeżeli podejrzewamy, że bliska nam osoba uwikłała się w taka relację- nie krytykujmy jej, nie osądzajmy, podtrzymujmy więzi i nie zrywajmy ich - podpowiada dr Bukowska. - Zadawanie pytań o lidera, jego kwalifikacje, wykształcenie i metody - bez oskarżeń - często sprawia, że członkowie sami zaczynają kwestionować narzucone reguły. W razie wątpliwości warto szukać wsparcia u specjalistów, pamiętając, że w podobne mechanizmy mogą wpaść zwykli ludzie, zwłaszcza w momentach kryzysu i osłabienia. Dlaczego warto rozmawiać o serialu „Niebo. Rok w piekle”? Serial przypomina, że podobne historie nie należą ani do zamkniętej przeszłości, ani do świata egzotycznych, „oderwanych od rzeczywistości” wspólnot. Jak podkreśla dr Bukowska, to opowieść o dramacie zwykłych ludzi, takich jak my, którzy w pewnym momencie życia, często w chwili słabości lub zagubienia, trafiają w sidła systemu narzuconych wartości i bezwzględnej kontroli. - Konsekwencje rozlewają się szeroko: dotykają rodzin, przyjaciół, dzieci i partnerów, niszcząc relacje, zaufanie i poczucie bezpieczeństwa - ostrzega dr Bukowska. To piekło nie dzieje się gdzieś daleko, a rozgrywa się w domach, między najbliższymi, często po cichu i bez świadków. View oEmbed on the source website
Co to jest prokrastynacja snu i z czego wynika? Jak pozbyć się nawyku, który niszczy nasze zdrowie?
Dlaczego ulegamy prokrastynacji snu, choć doskonale zdajemy sobie sprawę, że jest dla nas szkodliwa? Podpowiadamy, jak sobie z nią poradzić.
Jest późno. Jesteś zmęczona, ciało wyraźnie domaga się snu, a jednak zamiast zgasić światło, uruchamiasz kolejny odcinek serialu. Potem następny. W międzyczasie bezwiednie scrollujesz media społecznościowe - jakby sen mógł jeszcze chwilę poczekać. Rano budzik brzmi brutalnie, a pierwsza myśl to dobrze znana obietnica: „Dziś na pewno położę się wcześniej”. I choć rozsądek podpowiada jedno, wiele osób - bardzo często wbrew sobie - wybiera czuwanie zamiast odpoczynku. To zjawisko jest znacznie bardziej powszechne, niż mogłoby się wydawać. Psychologia nazywa je prokrastynacją snu, a w anglojęzycznych badaniach funkcjonuje jako revenge bedtime procrastination. Termin ten opisuje mechanizm, w którym - pozbawieni w ciągu dnia przestrzeni dla siebie - próbujemy „odebrać” ją nocą, kosztem snu. Zjawisko to przybliżyła m.in. Delphine Py, psycholog kliniczna, w jednym ze swoich materiałów edukacyjnych. Dlaczego odkładamy moment pójścia spać? Prokrastynacja snu rzadko wynika z braku świadomości. Przeciwnie - zwykle doskonale wiemy, że sen jest nam potrzebny. Problem leży gdzie indziej: w poczuciu, że dzień nie należał do nas. To szczególnie częste u osób funkcjonujących w ciągłym napięciu, z przeładowanym harmonogramem, nadmiarem obowiązków i niewyraźną granicą między pracą a życiem prywatnym. Wieczorne czuwanie staje się wówczas symbolicznym gestem odzyskiwania kontroli - chwilą tylko dla siebie, bez oczekiwań i presji. Jeśli zdarza się sporadycznie, organizm zwykle potrafi to skompensować. Problem pojawia się wtedy, gdy odkładanie snu wchodzi w nawyk. Przewlekły deficyt snu wpływa nie tylko na samopoczucie, ale również na zdrowie psychiczne i fizyczne. Może prowadzić do chronicznego zmęczenia, obniżonego nastroju, trudności z koncentracją i pamięcią, a w dłuższej perspektywie zwiększać ryzyko zaburzeń lękowych, depresji oraz problemów metabolicznych, takich jak przyrost masy ciała czy zaburzenia gospodarki cukrowej. Jak przerwać ten schemat? Kluczem nie jest rezygnacja z przyjemności, lecz zmiana momentu, w którym po nią sięgamy. Specjaliści podkreślają, że warto świadomie wprowadzać drobne rytuały przyjemności już w ciągu dnia - tak, by wieczór nie musiał być jedyną przestrzenią „dla siebie”. Równie istotne jest stworzenie spokojnej, powtarzalnej rutyny wieczornej, która sygnalizuje organizmowi przejście w tryb odpoczynku. Regularna pora snu, ograniczenie ekspozycji na ekrany, a także wyciszające aktywności - takie jak czytanie, medytacja czy pisanie - pomagają stopniowo odzyskać naturalny rytm dobowy. Sen przestaje być wtedy czymś, co odkładamy, a zaczyna być świadomym wyborem. I właśnie w tej zmianie perspektywy kryje się największa różnica.
Nie postujesz? Nie jesteś sam. „Posting zero” to nowy sposób bycia w sieci
Cisza zamiast relacji, obecność bez autoprezentacji. Coraz więcej osób wybiera Internet, w którym nie trzeba nic udowadniać - ani algorytmom, ani „znajomym”.
Jeszcze kilka lat temu media społecznościowe były cyfrowym pamiętnikiem, sceną i albumem ze wspomnieniami w jednym. Publikowaliśmy zdjęcia porannej kawy, relacje z podróży, migawki z codzienności - często bez większego namysłu. Dziś coś się wyraźnie zmienia. Coraz więcej użytkowników choć wciąż scrolluje, obserwuje i jest „online”, to przestaje publikować. Ten cichy zwrot ma swoją nazwę: „posting zero”. To nie manifest ani bunt przeciwko Internetowi. To raczej zmęczone westchnięcie i decyzja, by na chwilę zejść ze sceny i ukryć się za kotarą. W tym artykule: Od nieustannego nadawania do świadomej ciszy. Czym jest „posting zero”? Skąd wziął się trend „posting zero”? Zmęczenie autoprezentacją i algorytmami Mniej feedu, więcej prywatnych przestrzeni Cisza jako nowa forma autentyczności Od nieustannego nadawania do świadomej ciszy. Czym jest „posting zero”? Przez lata social media działały jak niekończący się spektakl. Każdy był jednocześnie bohaterem, reżyserem i widownią własnego życia. Algorytmy premiowały regularność, intensywność i widoczność. Im częściej publikowałeś, tym... bardziej istniałeś. Dziś coraz więcej osób świadomie rezygnuje z tej roli. Nie usuwają kont, nie ogłaszają cyfrowego detoksu. Po prostu… milkną. Nadal są obecni - ale tylko jako obserwatorzy, nie nadawcy. To właśnie ten moment przejścia z „muszę coś wrzucić” do „nie muszę niczego pokazywać” definiuje „posting zero”. Sama po sobie widzę, że mój Instagram od dawna przejął „ukochany pies Lukier”, a wall na Facebooku wygląda zupełnie inaczej niż choćby 5 lat temu. Posty pojawiają się tylko, jak bardzo coś mnie zaciekawi - i raczej jest to artykuł - godny polecenia - podany przeze mnie dalej aby wesprzeć pracę kolegów i koleżanek dziennikarzy, albo zdjęcie z bardzo ważnej rodzinnej uroczystości lub jedno z wakacji - tak na pamiątkę. Za to gdy Facebook przypomina mi „wspomnienie” sprzed 10 lat... to zwykle znajduje się na nim... zdjęcie ciasta, które zrobiła moja mama, albo nowego samochodu, który kupiłam, albo zachodu słońca z... no właśnie nie wiem skąd. Skąd wziął się trend „posting zero”? Pojęcie spopularyzował publicysta Kyle Chayka w tekście dla „The New Yorker”, opisując, jak codzienne aktualizacje życia prywatnych użytkowników znikają z platform, które jeszcze niedawno żyły ich treściami. Media społecznościowe przestały być miejscem spontanicznego dzielenia się doświadczeniem, a stały się przestrzenią hałasu, reklamy i autopromocji. Zmianę potwierdzają również dane. Według analiz przywoływanych przez „Financial Times”, aktywność użytkowników w mediach społecznościowych spadła od 2022 roku o około 10%, przy czym największy regres widać wśród pokolenia Z i młodszych millenialsów - czyli tych, którzy dorastali już w pełni cyfrowej rzeczywistości. To ważny sygnał: najbardziej „internetowe” pokolenia zaczynają redefiniować swoją obecność w sieci. Zmęczenie autoprezentacją i algorytmami Dlaczego przestajemy publikować? Powodów jest kilka - i wszystkie są bardzo ludzkie. Po pierwsze: zmęczenie porównywaniem się. Feed wypełniony idealnymi ciałami, relacjami i podrasowanymi karierami przestaje inspirować, a zaczyna obciążać. Po drugie: komercjalizacja. Zwykli użytkownicy coraz częściej czują, że ich treści giną w oceanie reklam, influencerów i materiałów generowanych przez sztuczną inteligencję. Po trzecie: prywatność. Świadomość tego, jak wiele danych zostawiamy po sobie w sieci, rośnie - podobnie jak ostrożność wobec technologii, które potrafią nie tylko śledzić, ale i modyfikować wizerunek. Posting zero staje się więc formą cichej samoobrony. Sposobem na odzyskanie kontroli nad tym, co naprawdę należy do nas. Mniej feedu, więcej prywatnych przestrzeni Paradoksalnie rezygnacja z publicznego publikowania nie oznacza zerwania relacji. Wręcz przeciwnie. Życie cyfrowe przesuwa się w stronę prywatnych wiadomości, zamkniętych grup, małych społeczności. Tam, gdzie nie rządzi algorytm, a rozmowa nie musi być „ładna”, angażująca ani mierzalna. To powrót do początków Internetu, który służył nam jako narzędzie do kontaktu, a nie wystawy. Do komunikacji, która nie wymaga reakcji w postaci lajków. Cisza jako nowa forma autentyczności Najciekawsze w trendzie „posting zero” jest to, że opiera się na… braku. Nie da się go łatwo zmierzyć, nie pojawia się w statystykach popularności. A jednak właśnie ta cisza zaczyna definiować nowy sposób bycia online. Dla wielu osób rezygnacja z widoczności okazuje się bardziej autentyczna niż najbardziej dopracowany post. To świadomy wybór spokoju, uważności i prawa do nieobecności. Nie dlatego, że Internet przestał być ważny - ale dlatego, że nie musi już być centrum wszystkiego. Posting zero nie jest więc końcem mediów społecznościowych. To raczej sygnał, że uczymy się z nich korzystać na nowo, na własnych zasadach. Ciszej, wolniej i przede wszystkim z większą troską o siebie.