Dlaczego mit „bad boy'a” wciąż przyciąga (i nigdy nie kończy się dobrze?) Dziś wiem, że prawdziwa miłość jest gdzie indziej
Mit „złego chłopca” działa, bo miesza intensywność z bliskością. Przez lata brałam napięcie, czekanie i niepewność za miłość. Dziś wiem, że jest inaczej: spokój nie jest brakiem uczuć, tylko ich dojrzalszą formą.
Kiedyś tyle miałam w głowie, uciekałam i płakałam; Brałam wszystko na poważnie, to co dzisiaj jest nieważne; Teraz mówię sercu, aby sercem było. Ta noc do innych jest niepodobna: i leżę cicho, cicho przy twym boku. Godzina mija za godziną Nie bez powodu słowa tej piosenki Maanamu przemówiły do mnie na tyle, że… był to pierwszy utwór na moim weselu. Bo uciekanie, płakanie, zastanawianie się kiedy on odpisze miałam opanowane wręcz do perfekcji. Myślałam, że miłość właśnie na tym polega (bo przecież „tak jest w filmach”!): na wzajemnym przyciąganiu się, później oddalaniu, na robieniu wszystkiego, by obiekt westchnień w końcu zwrócił na mnie uwagę. I wiecie co? Dzisiaj bardzo cieszę się, że ten etap mam już za sobą. Ale z perspektywy mogę zastanowić się, dlaczego tak było i … po prostu przytulić siebie sprzed kilku(nastu) lat. Bo naprawdę mam ochotę ją utulić i wreszcie zrozumieć. Łobuz kocha najmocniej i „żeby było jak na filmach” Kiedy jako dziewczynka i nastolatka oglądałam filmy czu seriale o miłości, szybko zauważyłam, że w przedstawianych tam związkach najczęściej dominuje emocjonalny rollercoaster: ona go kocha, on jej nie, później on wraca, ona ma już inny obiekt westchnień, ale jednak myśli o nim… – ten sam scenariusz pasowałby przynajmniej do połowy tytułów, które przychodzą mi do głowy. Mają one jeden wspólny mianownik: jeśli jest miłość, to ważne, żeby się działo. Nic więc dziwnego, że obraz związku, jaki miałam w głowie, obfitował właśnie w podobne perypetie, a idealnym partnerem wydawał mi się bad boy z gitarą w ręku (no i oczywiście papierosem w ustach). Problem w tym, że w parze z tym wyidealizowanym wyobrażeniem często szedł brak lojalności, niepoważne traktowanie relacji i lekkie podejście do życia. Ale – tak, dzisiaj mogę powiedzieć to wprost – chyba jeszcze bardziej mi to imponowało. On nie odpisuje? Topię łzy w drinku w towarzystwie koleżanek. Wstawia zdjęcie ze spotkania z kimś innym? Układam z najlepszym przyjacielem w głowie plan „zemsty” i na kolejną imprezę kupuję najpiękniejszą revenge dress. A co, jeśli jednak napisze i zaproponuje spotkanie? Oczywiście, że zmieniam w ostatniej chwili plany, by za dwie godziny zjawić się na najbardziej obiecującej randce życia (z której, chyba nie muszę tego podkreślać, ostatecznie nigdy nic nie wyszło). Przez kilka lat tkwiłam w takim właśnie schemacie. W pogoni za kimś, a może raczej: za wizją kogoś, kto tak naprawdę nigdy nie istniał. Za związkiem, który może i wygląda jak na filmach, ale nie przynosi żadnych perspektyw. I paradoksalnie – teraz wiem, że pozwalając innym, by mnie tak traktowali, sama przyciągałam do siebie toksyczne osoby. Bo chciałam, żeby „się działo” – a emocjonalna cena, jaką za to płaciłam, była bardzo wysoka. Co ciekawe, kiedy naprawdę trafiłam na kogoś, kto był mną zainteresowany, a przy tym… przewidywalny i poukładany, momentalnie nudziłam się i uciekałam. Bardzo długo zajęło mi wyjście z tego błędnego koła i zrozumienie, że naprawdę można inaczej, a miłość to nie jest nieustanna gra w kotka i myszkę. „Tylko się nie przyzwyczajaj”. Jak działają style przywiązania? Dopiero po latach zrozumiałam, że moje relacyjne wybory nie brały się znikąd. To, że tak łatwo wpadałam w zachwyt nad kimś niedostępnym emocjonalnie, a jednocześnie traciłam zainteresowanie osobami, które dawały mi poczucie bezpieczeństwa, miało swoje źródło głębiej, niż wtedy przypuszczałam. Psychologowie nazywają to stylem przywiązania, czyli sposobem, w jaki budujemy bliskość, reagujemy na zaangażowanie i radzimy sobie z lękiem w relacjach. Te wzorce kształtują się bardzo wcześnie, w kontakcie z najbliższymi, czy poprzez książki, filmy, wyobrażenia, które nas uformowały. Później potrafią towarzyszyć nam przez całe dorosłe życie. Psychologia wyróżnia cztery style przywiązania: to podstawowe sposoby budowania bliskości, reagowania na zaangażowanie i regulowania lęku w relacjach, które kształtują się najczęściej w dzieciństwiei później wpływają na związki dorosłe. Bezpieczny styl przywiązania pojawia się wtedy, gdy bliskość jest naturalna i stabilna. Osoby z tym wzorcem potrafią mówić o potrzebach wprost, ufać i budować relacje bez ciągłego testowania drugiej strony. Konflikty nie są dla nich zagrożeniem, tylko sytuacją do rozwiązania. Lękowo-ambiwalentny styl przywiązania wiąże się z silną potrzebą bliskości i jednoczesnym lękiem przed odrzuceniem. W relacji często czujemy napięcie, nadwrażliwość na dystans i potrzeba potwierdzania uczuć. Miłość bywa tam intensywna, ale trudna do uspokojenia. Z kolei lękowo-unikający styl przywiązania polega na chronieniu się przed zbyt dużą bliskością. Gdy relacja robi się intensywna, pojawia się dyskomfort i odruch wycofania. Emocje są często tłumione, a niezależność staje się sposobem na utrzymanie kontroli nad dystansem. Wreszcie, zdezorganizowany styl przywiązania łączy w sobie sprzeczne impulsy – potrzebę bliskości i jednoczesny lęk przed nią. To często efekt trudnych doświadczeń. Relacje w takim wzorcu bywają chaotyczne, bo reakcje zmieniają się w zależności od napięcia i poczucia bezpieczeństwa. Uzbrojona w tę wiedzę nauczyłam się rozpoznawać, że moje reakcje nie są przypadkowe. To, co brałam za „chemiczny brak dopasowania”, często było uruchomieniem starego schematu. I że to właśnie ten schemat sprawiał, że spokój wydawał się podejrzany, a chaos znajomy. Właśnie dlatego dla jednych miłość kojarzy się ze spokojem, zaufaniem i wzajemnym wsparciem, a dla innych z ciągłą niepewnością, czekaniem na wiadomość, analizowaniem każdego gestu i szukaniem potwierdzenia, że są wystarczająco ważni. Dobra wiadomość jest taka, że choć styl przywiązania wpływa na nasze związki, nie musi ich definiować. Czasem pierwszy krok do stworzenia zdrowej relacji polega po prostu na tym, by z ciekawością przyjrzeć się własnym schematom i zrozumieć, skąd właściwie się wzięły. I tak właśnie zrobiłam. W głowie zawsze jest najbezpieczniej. Czym jest lęk przed bliskością? Czasem za fascynacją niedostępnymi ludźmi kryje się coś jeszcze: lęk przed prawdziwą bliskością. Szczególnie u osób z unikowym stylem przywiązania wyidealizowany obraz „tego jedynego” może pełnić bardzo konkretną funkcję. Jeśli obiektem uczuć jest ktoś emocjonalnie nieosiągalny, zajęty, niezdecydowany albo istniejący głównie w naszej wyobraźni, nie trzeba konfrontować się z tym, co dzieje się w realnej relacji. Nie ma przecież rozmów o przyszłości, codziennych kompromisów, momentów rozczarowania ani odpowiedzialności za drugą osobę. Łatwiej tęsknić za kimś, kto pozostaje marzeniem, niż budować bliskość z kimś, kto jest obok naprawdę, prawda? Kiedy patrzę na swoje doświadczenia, widzę to dziś dużo wyraźniej. Przez długi czas wydawało mi się, że po prostu trafiam na niewłaściwych ludzi. Że mam pecha albo wyjątkowy talent do zakochiwania się w tych, którzy akurat nie chcieli tego samego co ja. Dopiero później zaczęłam się zastanawiać, dlaczego tak bardzo pociągało mnie to, co wymagało pogoni. Być może dlatego, że marzenie było bezpieczniejsze od rzeczywistości. W fantazji wszystko mogło pozostać idealne. W prawdziwej relacji trzeba już pokazać siebie, odsłonić słabości, powiedzieć czego się potrzebuje i zaryzykować, że druga strona nie odpowie na to tak, jakbyśmy chcieli. Paradoks polega na tym, że im bardziej gonimy za filmową wizją miłości, tym skuteczniej uciekamy przed jej rzeczywistą formą. W ten sposób powstaje błędne koło: wybieramy to, co niedostępne, bo wydaje się bezpieczniejsze, a później utwierdzamy się w przekonaniu, że bliskość jest czymś trudnym albo niemożliwym do osiągnięcia. Tymczasem prawdziwa relacja zaczyna się właśnie tam, gdzie kończy się fantazja i pojawia się drugi człowiek ze swoją codziennością, potrzebami i niedoskonałościami. Sam termin „lęk przed bliskością” nie pojawił się w psychologii przypadkiem. Jego korzenie sięgają teorii przywiązania stworzonej przez Johna Bowlby'ego i rozwijanej przez Mary Ainsworth. To właśnie ich badania pokazały, że sposób, w jaki doświadczamy relacji w dzieciństwie, wpływa później na to, jak kochamy, ufamy i budujemy związki jako dorośli. Z czasem psychologowie zauważyli, że część osób bardzo pragnie bliskości, ale gdy relacja zaczyna stawać się naprawdę ważna, uruchamia się w nich silny dyskomfort. Dzisiaj psychologia patrzy na ten mechanizm z dużą uważnością. Wiadomo już, że lęk przed bliskością rzadko oznacza brak potrzeby miłości. Częściej jest próbą ochrony siebie przed zranieniem, odrzuceniem albo utratą niezależności. Właśnie dlatego możemy jednocześnie marzyć o wielkim uczuciu i wybierać osoby niedostępne emocjonalnie. Na szczęście i z tym mechanizmem można pracować, a najważniejszym, pierwszym krokiem do zmiany i spełnienia w relacjach jest jego zauważenie. Marek Hłasko vs James Dean. Dlaczego mit bad boy'a szkodzi? Stereotyp bad boy'a bardzo mocne kulturowe korzenie. Od lat karmimy się historiami, w których wielka miłość idzie w parze z cierpieniem, niepewnością i buntem. Fascynowali nas Bonnie i Clyde, tragiczni kochankowie gotowi spalić dla siebie cały świat. Wzdychałyśmy do Jamesa Deana, który stał się symbolem niepokornego outsidera. W Polsce podobną aurę roztaczali bohaterowie Marka Hłaski: mężczyźni poranieni, niedostępni, żyjący na własnych zasadach i, rzecz jasna, sam Hłasko. Problem polega na tym, że literatura i kino kończą się zwykle w najciekawszym momencie. Nie pokazują codzienności po napisach końcowych: rozmów o pieniądzach, wspólnego rozwiązywania konfliktów, odpowiedzialności za drugą osobę. Bad boy doskonale sprawdza się jako bohater opowieści, bo dostarcza emocji, napięcia i zwrotów akcji. Zdrowy związek potrzebuje jednak czegoś innego: przewidywalności, bezpieczeństwa i gotowości do bycia obok także wtedy, gdy życie przestaje przypominać filmową scenę. Dlatego tak łatwo pomylić intensywność z miłością. Serce bije szybciej, adrenalina rośnie, a my mamy wrażenie, że dzieje się coś wyjątkowego. Tymczasem bardzo często jest to po prostu emocjonalny rollercoaster, który daje silne przeżycia, ale rzadko prowadzi do bliskości, za którą naprawdę tęsknimy. Jest jeszcze jeden element tej układanki, o którym rzadko mówi się głośno. Wiele kobiet nie zakochuje się w samym bad boyu, ale… w wizji jego przemiany. W głowie pojawia się scenariusz dobrze znany z filmów i książek: dla wszystkich jest chłodny, niedostępny i nieprzewidywalny, ale przy mnie pokaże swoją prawdziwą twarz. To ja będę tą jedyną, dla której się otworzy, dojrzeje i zmieni swoje życie. Chcemy, by nadal miał w sobie ten bunt, pewność siebie i aurę niebezpieczeństwa, ale żeby jednocześnie był czuły, lojalny i całkowicie oddany właśnie nam. Innymi słowy: żeby pozostał bad dla świata, ale przestał być bad w relacji. Pułapka takiego myślenia polega na tym, że miłość rzadko działa jak program naprawczy. Jeśli ktoś nie jest gotowy na bliskość, odpowiedzialność i zaangażowanie, nawet największe uczucie drugiej osoby nie wykona za niego tej pracy. Co więcej, próba ciągłego „ratowania” partnera często prowadzi do sytuacji, w której jedna osoba buduje związek, a druga jedynie z niego korzysta. A przecież zdrowa relacja zaczyna się wtedy, gdy spotykają się dwie osoby gotowe być razem i pracować nad związkiem. I to było dla mnie kolejne przełomowe odkrycie. To, co bezpieczne, wcale nie jest nudne, tylko najcenniejsze Po kilku latach prób i wchodzenia w te same emocjonalne schematy w końcu to do mnie dotarło. Przerobiłam okresy intensywności, niepewności, ciągłego analizowania i życia w napięciu, które myliłam z czymś ważnym. Dopiero z czasem zobaczyłam, że to, co stabilne, wcale nie jest nudne. Po prostu nie krzyczy. Nie wymusza reakcji, nie trzyma w ciągłym pobudzeniu, nie każe zgadywać. Na początku miałam z tym problem. Mój układ nerwowy (świetnie, że o jego reakcjach i schematach mówi się ostatnio coraz częściej!) odnajdywał się w chaosie szybciej niż w spokoju. Brak huśtawki emocji interpretowałam jako brak chemii, brak „iskry”, brak czegoś istotnego. Dopiero później zauważyłam, że to nie było żadne niedopasowanie, tylko przyzwyczajenie do napięcia, które udawało bliskość. I kiedy pierwszy raz trafiłam na relację, w której nie musiałam niczego gonić ani udowadniać, wiedziałam już, że to jest to. Bo wreszcie zaczęłam widzieć różnicę między emocjami a stabilnością. Emocje potrafią być głośne i mylące. Stabilność jest cicha, ale w tej ciszy i spokoju bardzo konsekwentna. Nie znika po kilkugodzinnym milczeniu, nie zmienia zdania po jednej rozmowie, nie wymaga ciągłego testowania. Nagle zaczęłam dostrzegać, że naprawdę można cieszyć się po prostu z małych rzeczy. Obejrzeć razem film. Pożartować. Iść na spacer. Zjeść ulubione lody. Pamiętać, że nie lubię cebuli i kupić ulubiony jogurt w sklepie za rogiem. Teraz widzę, że właśnie w tym spokoju zaczyna się coś prawdziwego: coś, co wreszcie otwiera przestrzeń na relację dojrzałą, spokojną i dającą ogromn satysfakcji. Nie dzieje się to w napięciu, które trzeba stale podtrzymywać, tylko w związku, który nie wymaga ode mnie walki o miejsce. I to jest dla mnie kompletna definicja bliskości, miłości, zrozumienia i wzajemnego szacunku. Znalezienia takiej osoby i takiej relacji każdemu (i sobie sprzed kilku lat!) życzę z całego serca.
„Jesteś przewrażliwiona”. I dobrze. Nie musisz przepraszać za to, że czujesz więcej
Ile razy słyszałaś te zdania? „Jesteś przewrażliwiona”. „Przecież nic takiego się nie stało”. „Nie płacz już”. „Weź się w garść”. „Inni mają gorzej”. „Czemu tak wszystko przeżywasz”.
Jakbyś przez całe życie nosiła w sobie jakiś błąd fabryczny, który wszyscy wokół widzą wyraźnie, tylko ty nie możesz go naprawdę dostrzec i naprawić. Jakbyś czuła za dużo i za głęboko, i były to rzeczy, za które powinnaś przepraszać. Jakby intensywność twojego przeżywania była czymś kłopotliwym – dla innych, dla sytuacji, dla przestrzeni, w której akurat przyszło ci być. Przez lata uczysz się przepraszać za to, że płaczesz na filmach. Za to, że potrzebujesz ciszy po głośnym wieczorze. Za to, że nie możesz po prostu „odpuścić” czegoś, co komuś innemu zajęło pięć minut. Uczysz się tłumaczyć, minimalizować, chować. Mówić „wszystko w porządku”, kiedy nie jest. Uśmiechać się na imprezie, zamiast powiedzieć, że od godziny czujesz się tak, jakbyś przebiegła maraton – choć przyszłaś tylko na spotkanie z kilkoma osobami i rozmowy były całkiem zwyczajne. A co jeśli to nie jest błąd? Świat jest głośniejszy, gdy się go naprawdę słyszy Osoby wysoko wrażliwe – i tak, to pojęcie funkcjonujące w psychologii, nie wymówka – często przetwarzają informacje głębiej niż większość ludzi. Nie bardziej dramatycznie. Głębiej. To różnica, której nie widać na zewnątrz, ale która zmienia wszystko od środka. W psychologii mówi się o sensory processing sensitivity, czyli wrażliwości przetwarzania sensorycznego. Elaine i Arthur Aron opisali tę cechę w badaniu z 1997 roku, wskazując, że jest ona częściowo niezależna od introwersji i emocjonalności. Innymi słowy: osoba wysoko wrażliwa nie musi być introwertyczna ani „po prostu bardziej emocjonalna”. To nie zestaw nawyków ani wyuczone zachowanie. Nie coś, czego możesz się odzwyczaić, jeśli tylko bardziej się postarasz. W literaturze często pojawia się szacunek, że wysoka wrażliwość dotyczy mniej więcej jednej piątej populacji. Nie jest więc rzadkim wyjątkiem, tylko jednym z naturalnych wariantów reagowania na bodźce i środowisko. Jeśli w twoim biurze pracuje dwadzieścia osób – statystycznie kilka z nich może przeżywać świat podobnie jak ty. Po prostu nie mówią o tym głośno. Bo być może nauczyły się tego samego: że lepiej nie mówić. Warto też dodać jedną ważną rzecz: wysoka wrażliwość nie jest diagnozą medyczną ani zaburzeniem psychicznym. To cecha, która może być zasobem, ale przy nadmiarze bodźców i braku regeneracji bywa też źródłem przeciążenia. Różnica między zasobem a przeciążeniem często nie leży w samej cesze, tylko w warunkach, w których trzeba z nią funkcjonować. Hałas w open space’ie, który dla innych jest po prostu tłem, dla osoby wysoko wrażliwej bywa fizycznym zmęczeniem kumulującym się przez cały dzień. Film, który ktoś obejrzał i zapomniał, wraca do ciebie nocą. Czyjś zły nastrój w pokoju wyczuwasz, zanim ktokolwiek zdąży go nazwać. Nieuzasadniony komentarz od szefa? Jeszcze tydzień analizujesz, czy coś nie było twoją winą. Ktoś zatrąbił na ciebie samochodem? Może zająć ci dobę, zanim naprawdę to odpuścisz. Badanie fMRI przeprowadzone przez zespół Bianki Acevedo w 2014 roku sugeruje, że u osób z wysoką wrażliwością silniej angażują się obszary mózgu związane między innymi z uwagą, integracją informacji sensorycznych i reakcją na emocje innych ludzi. To dobrze tłumaczy, dlaczego atmosfera w pokoju albo czyjś ton głosu potrafią zostać z tobą na długo – nie dlatego, że „przesadzasz”, ale dlatego, że twój mózg naprawdę przetwarza więcej. Głębiej i dłużej. To wyczerpujące. Nie ma sensu udawać, że nie. Ale jest w tym też coś, o czym mówi się znacznie rzadziej. To, co boli, potrafi też zachwycać Wysoka wrażliwość nie działa wybiórczo. Nie można jej doświadczać tak, żeby odcinała tylko trudne rzeczy, a przepuszczała przyjemne. Jeśli bardziej odczuwasz ból, bardziej odczuwasz też radość. Jeśli głębiej przeżywasz konflikty, głębiej przeżywasz też bliskość. Jeśli film o chorym psie potrafi sprawić, że nie śpisz pół nocy, ten sam mechanizm powoduje, że zachód słońca nad morzem działa na ciebie jak coś niemal metafizycznego – podczas gdy większość ludzi po prostu robi zdjęcie na Instagrama i idzie dalej. Podobnie jest ze sztuką. Osoba wysoko wrażliwa potrafi zatrzymać się w muzeum przed jednym obrazem na dłużej, nie dlatego, że próbuje analizować kompozycję, ale dlatego, że coś naprawdę ją poruszyło: kolor, światło, gest dłoni, samotność postaci stojącej tyłem. Dla kogoś innego to może być tylko ładne płótno. Dla niej – emocja, która zostaje w ciele jeszcze długo po wyjściu z galerii. Badacze środowiskowej wrażliwości podkreślają, że większa reaktywność nie musi oznaczać wyłącznie większej podatności na stres. W sprzyjających warunkach osoby bardziej wrażliwe mogą też silniej korzystać ze wsparcia, dobrych relacji i pozytywnych doświadczeń. W literaturze naukowej pojawia się pojęcie modelu „for better and for worse" – głębiej boli, ale też głębiej odżywia. Dosłownie: te same osoby, które mocniej reagują na trudne doświadczenia, mocniej też reagują na dobre. Piękna muzyka może cię poruszyć do łez. Szczere „dziękuję" od kogoś bliskiego zostaje na długo. Chwila prawdziwego kontaktu z drugą osobą – taka, przy której większość mówi „miło było pogadać" i wraca do telefonu – dla osoby wysoko wrażliwej może być prawdziwym, fizycznym odczuciem bycia widzianą. Osoby wysoko wrażliwe mają bogatsze życie wewnętrzne. Nie bardziej skomplikowane – bogatsze. Częściej odczuwają wzruszenie w teatrze, w muzeum. Głębiej angażują się w rozmowy – nie te o pogodzie, tylko te prawdziwe, przy których większość i tak zaczyna ziewać po kwadransie. Szybciej wyczuwają, kiedy ktoś blisko nich nie ma się dobrze. Są pierwszymi, które zapytają, czy wszystko w porządku – i które naprawdę chcą to wiedzieć. To nie jest słabość. To jest rodzaj inteligencji emocjonalnej, której nie da się nauczyć na kursie. „Jesteś przewrażliwiona" – to zdanie wiele kosztuje Problem nie leży w samej wrażliwości. Problem leży w tym, co przez lata z nią robimy – albo raczej, co nam z nią robią. Kiedy dziewczynka płacze i słyszy „nie płacz”, uczy się, że jej emocje są kłopotliwe. Kiedy nastolatka mówi, że coś ją boli, a w odpowiedzi dostaje „inni mają gorzej”, uczy się, że jej odczucia nie mają wartości. Kiedy dorosła kobieta reaguje intensywniej niż „powinna” i słyszy „jesteś przewrażliwiona”, zaczyna przepraszać za to, że w ogóle czuje. I właśnie to jest naprawdę kosztowne. Nie sama wrażliwość – ale wysiłek wkładany przez całe życie w jej tłumienie. Ten wysiłek jest niewidoczny dla otoczenia, ale doskonale znany każdej osobie wysoko wrażliwej. To codzienne napięcie między tym, co się rzeczywiście czuje, a tym, co „wypada” poczuć. To szybkie przeliczanie: czy moja reakcja jest proporcjonalna? Czy nie przesadzam? Czy znowu wszyscy będą musieli na mnie czekać, aż dojdę do siebie? To tłumienie łez w pracy, bo „nie czas i miejsce”. To unikanie pewnych tematów rozmów, żeby nie uruchomić czegoś, z czym trudno będzie się pozbierać do końca dnia. To wybieranie przyjęć urodzinowych zamiast sobotniej ciszy – nie dlatego, że się chce, ale dlatego, że odmowa wymagałaby tłumaczenia. Latami można żyć z przekonaniem, że ta cecha jest wadą, którą trzeba jakoś obejść. Że lepiej byłoby być „normalną” – czyli mniej czującą. Że gdyby tylko udało się to wyregulować, wreszcie przestałoby boleć, nużyć, przytłaczać. Tyle że to nie działa. Wrażliwości nie da się wyłączyć. Można ją ignorować, tłumić i nosić jako ciężar. Albo zacząć traktować jak część siebie, która – przy odpowiednich warunkach – może być siłą i wspaniałą cechą, otwierająca na przeżywanie całego wachlarz emocji. Nie wyglądasz na zmęczoną. I właśnie w tym problem Osoby wysoko wrażliwe rzadko wyglądają na zmęczone. Zazwyczaj funkcjonują sprawnie, są empatyczne, często świetne w pracy, niezawodne w relacjach. Uważne na detale, które inni pomijają. Wnikliwe w ocenach. Dobre w rozwiązywaniu złożonych problemów, bo głęboka analiza jest dla nich czymś naturalnym. Ale za tym sprawnym funkcjonowaniem kryje się codzienna praca: filtrowanie bodźców, regulowanie emocji, tłumaczenie sobie, że się nie „przesadza”. Przekonywanie się, że można wrócić z supermarketu bez poczucia totalnego przeciążenia po tym, jak kolejka była długa, muzyka za głośna, a ktoś odpowiedział nieprzyjemnym tonem. Brzmi jak drobiazg? Dla osoby wysoko wrażliwej suma takich drobiazgów przez cały dzień może oznaczać wieczorne wyczerpanie. Nie dlatego, że jest słabsza. Dlatego, że przetwarza więcej – i płaci za to inną cenę niż reszta. Potrzeba wyciszenia po intensywnym dniu nie jest kaprysem. Potrzeba ciszy, samotności, estetycznego otoczenia i własnego rytmu to higiena układu nerwowego. Tak samo konieczna jak sen czy jedzenie. Osoby wysoko wrażliwe naprawdę potrzebują swoich „jaskiń” – miejsc i chwil, w których świat robi się cichszy i można przetworzyć to, co zgromadziło się przez ostatnie godziny. I dobrze jest to wiedzieć. Nie po to, żeby się tłumaczyć – po to, żeby przestać. Wysoka wrażliwość w praktyce, czyli z czym naprawdę trzeba sobie radzić Powiedzieć, że wysoka wrażliwość jest zaletą, to prawda – ale niepełna. Trzeba też uczciwie powiedzieć, co bywa trudne i co wymaga strategii, a nie tylko dobrego nastawienia. Zmiany. Nawet te pozytywne. Nowa praca, nowe mieszkanie, nowy związek – wszystko to może być ogromną porcją bodźców naraz. Osoby wysoko wrażliwe często potrzebują więcej czasu, żeby się do nich przystosować i zacząć czerpać z nich przyjemność. Nie dlatego, że są mniej odważne. Dlatego, że adaptacja kosztuje je więcej energii. Konflikty. Kłótnia z bliską osobą jest przykra dla każdego, ale dla osoby wysoko wrażliwej bywa prawdziwym przeciążeniem – emocjonalnym i fizycznym. Silna empatia sprawia, że jednocześnie czuje własne emocje i wchodzi w emocje drugiej strony. To wyczerpujące podwójnie. Stąd czasem tendencja do tłumienia własnych potrzeb, żeby tylko nie eskalować. A to na dłuższą metę prowadzi do frustracji i poczucia niewidzialności. Środowisko pracy. Open space’y, głośne zebrania, szybkie tempo decyzji pod presją czasu – wszystko to jest zaprojektowane raczej pod osoby, które przetwarzają bodźce inaczej. Osoba wysoko wrażliwa w takim środowisku nie musi być mniej skuteczna. Może być po prostu bardziej zmęczona po tym samym dniu. I często ukrywa to tak dobrze, że nikt nie wie. Sen i rytm. Brak snu u osoby wysoko wrażliwej nie jest po prostu zmęczeniem. To często wyraźne pogorszenie zdolności do regulowania emocji i filtrowania bodźców. Sen nie jest luksusem. Jest podstawą. Ale wszystko to da się okiełznać. Nie wyeliminować – okiełznać. Poznać swoje progi przeciążenia. Wiedzieć, jakie środowisko daje energię, a jakie ją odbiera. Nauczyć się prosić o czas i przestrzeń bez przepraszania za to, że się ich potrzebuje. Zrozumieć, że intensywność przeżywania nie jest synonimem niestabilności. To po prostu inny rytm, który wymaga innego zarządzania. Są rzeczy, które osoby wysoko wrażliwe robią lepiej I warto powiedzieć to wprost. Osoby wysoko wrażliwe są często wyjątkowo dobrymi słuchaczami. Nie dlatego, że tak postanowiły. Dlatego, że naprawdę słyszą. Nie tylko słowa, ale ton, pauzę, zmianę tempa, to, czego ktoś nie powiedział. Potrafią wyczuć, że coś jest nie tak z przyjaciółką, zanim ona sama znajdzie na to słowa. Są uważne na niesprawiedliwość. Krzywda innych – nawet obca, nawet symboliczna – dotyka ich realnie. To sprawia, że często angażują się tam, gdzie inni wzruszają ramionami. Nie przechodzą obojętnie. Pamiętają, co kogoś boli. Wracają do tego, bo nie potrafią inaczej. Mają silnie rozwiniętą inteligencje emocjonalną. Błędy – własne i cudze – przeżywają głęboko, ale to też oznacza, że rzadko przechodzą nad nimi do porządku dziennego. Zależy im na naprawieniu tego, co poszło nie tak. Ich przeprosiny brzmią prawdziwie, bo zwykle są prawdziwe. Dobrze odnajdują się w pracy twórczej, analitycznej i wszędzie tam, gdzie głębokość myślenia jest wartością. W zawodach wymagających wrażliwości na człowieka – psychologii, dziennikarstwie, opiece, edukacji, sztuce – wysoka wrażliwość nie jest dodatkiem do zestawu umiejętności. Często jest jedną z najważniejszych. I wreszcie: są lojalne. Nie z obowiązku, ale dlatego, że relacje przeżywają głęboko i traktują poważnie. Jeśli kogoś wpuszczają do swojego życia – wpuszczają naprawdę. Z tego samego powodu często są uznawane za zbyt ostrożne albo po prostu chłodne. Wysoka wrażliwość to nie jest coś, z czym trzeba się „pogodzić”. To coś, z czym można – i warto – nauczyć się żyć bez wstydu. Przez lata mogłaś słyszeć, że czujesz za dużo. Że reagujesz za mocno. Że powinnaś bardziej się kontrolować, mniej przejmować, szybciej odpuszczać. Jakbyś była wadliwą wersją kogoś spokojniejszego, bardziej zrównoważonego, łatwiejszego w obsłudze. Tymczasem możesz być po prostu inaczej skalibrowana. Twój układ nerwowy przetwarza więcej – i w trudnych warunkach kosztuje cię to więcej niż innych. Ale kiedy zaczynasz rozumieć własny sposób reagowania, przestajesz traktować siebie jak problem do rozwiązania. Zaczynasz szybciej zauważać, gdzie naprawdę kończy się twoja energia. Wiesz, które spotkania cię karmią, a po których wracasz do domu z poczuciem pustki. Rozpoznajesz ludzi, przy których oddychasz swobodniej, i tych, przy których zaczynasz kontrolować każdy gest, ton i słowo. Coraz rzadziej mylisz spokój z nudą, napięcie z ekscytacją, a przeciążenie z „normalnym zmęczeniem”. To może być jeden z największych darów wysokiej wrażliwości: nie spektakularna intuicja, nie romantyczne „czucie więcej”, tylko coraz lepszy kontakt ze sobą. Z własnymi granicami. Z własnym rytmem. Z tym, co jest naprawdę twoje, a co tylko długo próbowałaś udźwignąć, żeby nikomu nie było niewygodnie. Następnym razem, gdy ktoś powie ci „jesteś przewrażliwiona”, możesz odpowiedzieć, że wiesz. I że to jedna z lepszych rzeczy, które ci się przytrafiły.
Czy najbardziej osamotnione pokolenie wierzy w romantyczną miłość? „Żyje w ciekawym napięciu między głową a sercem” - mówi psycholożka
O tym, jak Zetki kształtują podejście do miłości, dlaczego boją się chaosu w relacjach i czy rzeczywistość, w której dorastali pomaga budować zdrowsze związki, rozmawiam z ekspertką – psycholożką Aliną Adamowicz.
Joanna Misiarz: Życie uczuciowe baby boomersów wyglądało zupełnie inaczej niż randkowa rzeczywistość milenialsów. A jak do miłości, relacji i randek podchodzi dziś pokolenie Z? Alka Adamowicz: Gdy patrzę na pokolenie Z w kontekście miłości, widzę nie tyle „inne randkowanie”, co inną odpowiedź na świat, w którym przyszło im dorastać. To pokolenie nie buntuje się przeciwko miłości, ono próbuje ją ocalić, tylko innymi środkami. Zetki wchodzą w relacje z pamięcią cudzych rozstań, rozwodów swoich rodziców, przemilczeń i napięć. Zamiast rzucać się w wir emocjonalnych uniesień, coraz częściej stawiają na uważność, rozsądek i ochronę własnej równowagi. Nie dlatego, że nie czują, ale dlatego, że czują bardzo dużo i wiedzą, jak bolesne bywa niedopasowanie. Stąd potrzeba jasności, „wykładania kart na stół”, sprawdzania wartości, granic już na starcie. Nie wynika to z chłodu czy dystansu, lecz z potrzeby zadbania o swoje zdrowie emocjonalne. Miłość przestaje być tu dowodem intensywności, a staje się pytaniem o bezpieczeństwo: Czy przy Tobie mogę być sobą? Czy muszę się napinać? Czy mój lęk rośnie, czy opada? Zetki często wybierają relacje „pomiędzy”, zwane situationship – pomiędzy znajomością a związkiem, pomiędzy „nic nie obiecujemy”, a „zachowujemy się jak para”. Nie dlatego, że nie chcą bliskości, ale dlatego, że boją się gwałtownych zerwań i etykiet, które kiedyś bardziej raniły niż chroniły. Zamiast składać wielkie deklaracje, wolą rozmawiać i sprawdzać; zamiast obiecywać na zapas, wybierają uważne próbowanie. Czasem to prowadzi do zagubienia, a czasem jest próbą znalezienia nowego języka miłości. I może najważniejsze: dla nich miłość nie ma być ucieczką od siebie ani źródłem chaosu. Ma być przestrzenią, w której życie staje się spokojniejsze, a nie trudniejsze. To raczej już nie „kocham, więc cierpię”, ale „kocham, więc dbam także o siebie”. Z perspektywy psychologa widzę w tym nie kryzys miłości, lecz jej redefinicję. Pytanie tylko, które warto sobie dziś zadać, brzmi: czy umiemy jeszcze rozróżnić zdrową ostrożność od lęku przed bliskością? I czy potrafimy spotkać się w połowie drogi, zamiast chronić się tak bardzo, że nikt już do nas nie dociera. Wspomniałaś o doświadczeniach pokolenia Z związanych z rozstaniami rodziców. Czy właśnie przez te przeżycia Zetki wyraźnie próbują uniknąć błędów w randkowaniu i miłości, które – ich zdaniem – popełnili rodzice? A. A: Tak, różnice pokoleniowe w randkowaniu widać dziś bardzo wyraźnie i nie są one kaprysem młodych ludzi, tylko odpowiedzią na to, co widzieli w domach. Pokolenie Z nie ucieka od miłości. Ono ucieka od chaosu, przemilczeń i „trwania dla dobra wszystkich”, które często kończyło się cierpieniem. Zetki dorastały, obserwując rozwody, ciche wojny i związki podtrzymywane siłą rozpędu. Dlatego zamiast romantycznego „zobaczymy, co z tego wyjdzie”, wybierają emocjonalne BHP. Stawiają na szczerość od pierwszej kawy, czasem aż do bólu. Mówią wprost o granicach, diagnozach, dzieciach albo ich braku. To nie brak romantyzmu, lecz próba oszczędzenia sobie i innym niepotrzebnych rozczarowań. W rzeczywistości to mechanizm ochronny, sposób na oswojenie lęku przed odrzuceniem i rozpadem, który jest wpisany w ich pokoleniowe doświadczenie. Widzę, że miłość coraz częściej przypomina dziś proces rekrutacyjny – nie bez powodu mówi się o „miłości z castingu”. Partner nie jest już „przeznaczeniem”, tylko kimś, kto ma pasować do życia, które już istnieje. Zetki nie chcą rezygnować z własnego spokoju, terapii, rozwoju czy niezależności finansowej dla relacji, która miałaby ich rozmontować. Stąd strategia slow love: najpierw buduję siebie, potem zapraszam kogoś do mojego świata. I choć z boku może to wyglądać na nadmierną kalkulację, ja widzę w tym coś innego – próbę stworzenia miłości, która nie boli, nie kosztuje zdrowia psychicznego i nie wymaga ratowania się kosztem siebie. To nie jest ucieczka od uczuć, tylko nowa definicja bliskości: spokojniejsza, bardziej świadoma i dużo mniej dramatyczna. No właśnie. Mówi się, że poszukiwanie miłości nigdy nie było tak bardzo indywidualistyczne i świadome jak na początku XXI wieku. Z czego wynika ta zmiana? A. A: Rzeczywiście, miłość nigdy nie była tak bardzo „szyta na miarę” jak dziś. Na początku XXI wieku przestaliśmy jej szukać na ślepo, a zaczęliśmy szukać jej w zgodzie ze sobą. To, że poszukiwanie miłości stało się dziś tak indywidualne, nie wynika z egoizmu, lecz z potrzeby ochrony siebie. To zjawisko nie pojawiło się znikąd. Jest efektem nałożenia się kilku procesów, które powoli, ale konsekwentnie przesunęły punkt ciężkości z „my” na „ja”. Po pierwsze – technologia. Aplikacje randkowe zamieniły miłość w coś, co przypomina rynek: jest wybór, są filtry, są algorytmy. Partner przestaje być kimś spotkanym „po drodze”, a zaczyna przypominać produkt, który ma jak najlepiej pasować do naszych bardzo konkretnych oczekiwań. Im większy wybór, tym większa pokusa, by szukać ideału, i tym trudniej się zatrzymać. Po drugie – rozluźnienie dawnych więzi społecznych. Jak pisał Zygmunt Bauman, żyjemy w rzeczywistości, w której relacje stały się bardziej kruche i odwracalne. To już nie rodzina czy społeczność podpowiadają, z kim mamy być. Dziś to jednostka decyduje, czy relacja nadal jej „służy”. A jeśli przestaje – łatwiej ją zakończyć, bez poczucia, że łamie się jakiś trwały porządek. Po trzecie – kult samorealizacji. Partner nie ma już tylko być „na dobre i na złe”. Ma rozumieć, wspierać, rozwijać, leczyć rany, motywować i pomóc stać się lepszą wersją siebie. Coraz częściej szukamy więc kogoś, kto idealnie wpasuje się w nasz gotowy projekt życia, zamiast kogoś, z kim ten projekt powstanie od podstaw. W efekcie relacje stają się bardziej świadome, ale też bardziej wymagające. Dają wolność, lecz odbierają poczucie oczywistości. A miłość coraz rzadziej jest wspólną drogą w nieznane, a coraz częściej starannie dopasowanym wyborem – tak długo, jak długo pasuje do tego, kim właśnie jesteśmy. Technologia zmienia wiele obszarów naszego życia. Stawia nas przed nowymi, dotąd nieznanymi wyzwaniami. Jak media społecznościowe wpłynęły na to, w jaki sposób postrzegamy relacje? Mam w głowie choćby popularyzację pojęć takich jak „green flags” i „red flags”. A. A: Media społecznościowe mocno zmieniły sposób, w jaki dziś patrzymy na relacje. Coraz rzadziej przeżywamy je intuicyjnie, a coraz częściej analizujemy przez pojęcia, etykiety i diagnozy z Internetu. Z jednej strony to pomaga, bo łatwiej rozpoznajemy przemoc, manipulacje czy brak szacunku – rzeczy, które były bagatelizowane. Z drugiej strony zaczynamy patrzeć na ludzi jak na zestaw sygnałów ostrzegawczych i zielonych flag, zamiast jak na złożone osoby z historią, temperamentem i kontekstem. Zbyt szybko szufladkujemy, zamiast się zaciekawić i zapytać. Dla pokolenia Z język red flags i green flags to rodzaj emocjonalnego systemu wczesnego ostrzegania. Młodzi ludzie uczą się skanować zachowania pod kątem bezpieczeństwa – czy ktoś szanuje granice, umie rozmawiać, nie manipuluje. Takie podejście jest próbą ochrony własnego dobrostanu. Problem zaczyna się wtedy, gdy analiza zastępuje kontakt. Gdy każda niedoskonałość, chwila niezręczności czy ludzki błąd zaczyna być traktowany jak czerwona flaga. Media społecznościowe uczą myślenia zero-jedynkowego: dobre–złe, pasuje–nie pasuje. Jednocześnie widać coś bardzo ciekawego: rosnący głód autentyczności. Im więcej filtrów, tym większe zmęczenie perfekcyjnymi obrazkami. Coraz częściej młodzi ludzie nie szukają „idealnego profilu”, ale kogoś, przy kim można zdjąć maskę, zwolnić i poczuć się bezpiecznie – poza algorytmem, poza oceną. Psychologia w relacjach jest bardzo potrzebna, ale nie może zastąpić uważności i serca. Bo miłości nie buduje się checklistą, tylko obecnością. Z perspektywy psychologa powiedziałabym tak: media społecznościowe dały nam język i narzędzia do ochrony siebie, ale jednocześnie postawiły przed nami nowe wyzwanie – jak nie pomylić czujności z lękiem, a troski o siebie z ucieczką od bliskości. Bo prawdziwa relacja nie polega na braku czerwonych flag, tylko na tym, że ktoś chce je z nami zobaczyć, nazwać i wziąć za nie odpowiedzialność. Coraz częściej mówimy także o ghostingu, bare minimum czy emotional unavailability – jak te pojęcia zmieniają nasze oczekiwania wobec bliskości? A. A: To, że coraz częściej mówimy o ghostingu, bare minimum czy emotional unavailability, nie jest modą ani przesadą. To znak, że uczymy się nazywać to, co kiedyś było tylko niepokojem w brzuchu i cichym poczuciem, że „coś tu nie gra”. Nowy język bliskości działa jak wewnętrzny kompas, bo pozwala szybciej zrozumieć, co nas rani, i przestać brać na siebie winę za cudzą niedojrzałość. Gdy zachowania dostają nazwy, łatwiej oddzielić własną wartość od czyjejś nieobecności, znikania bez słowa czy emocjonalnego skąpstwa. Dzięki temu coraz więcej osób nie chce już zgadzać się na relacje, w których dostaje tylko minimum uwagi i zaangażowania, bo ich układ nerwowy wie, że to za mało, by czuć się bezpiecznie. Ta zmiana przesuwa też nasze oczekiwania: coraz mniej chodzi o intensywność czy fizyczną ekscytację, a coraz bardziej o spokój, przewidywalność i emocjonalną dostępność. W świecie pełnym niepewności bliskość przestaje być zagadką do rozwiązania, a staje się miejscem, w którym można odetchnąć i nie musieć walczyć o czyjąś obecność. Wrócmy do wspomnianego situationships, które jest dziś częścią randkowego krajobrazu. Czy to oznaka, że Zetki boją się zobowiązań? A. A: Situationships czy relacje bez etykiet często wyglądają z zewnątrz jak ucieczka przed zobowiązaniem, ale z perspektywy młodych ludzi to zwykle coś dużo prostszego i bardziej ludzkiego. Zamiast wpisywać się w gotowe, sztywne role „chłopaka” czy „dziewczyny”, wolą negocjować zasady na bieżąco, dopasowując relację do swoich aktualnych potrzeb i zasobów. Zetki chcą być z kimś, ale boją się wejść w coś, co od razu ma ciężar „na serio” i „na długo”. Relacja bez etykiety daje im poczucie mniejszej presji i większej kontroli – można być blisko, ale nie obiecywać więcej, niż się realnie jest w stanie udźwignąć. Zetki, które napatrzyły się na bolesne rozwody swoich rodziców, traktują brak etykiet jako swoistą polisę ubezpieczeniową – wychodzą z założenia, że skoro technicznie nie jesteśmy parą, to w razie czego „nie ma z czym zrywać”, co ma teoretycznie oszczędzić im traumy rozstania. Z jednej strony daje swobodę, z drugiej może rodzić niepewność i pytania: „kim dla siebie jesteśmy?”. Dlatego nie jest rozwiązaniem dla każdego. U Zetek często wynika to z potrzeby ochrony siebie przed zbyt szybkim przywiązaniem i późniejszym zranieniem. To nie tyle strach przed miłością, co próba znalezienia jej w wersji, która nie przytłacza – bardziej spokojnej, ostrożnej i dopasowanej do ich obecnych możliwości emocjonalnych. Jednocześnie wiele osób zauważa powrót młodych ludzi do myśli o małżeństwie. Skąd bierze się ta pozorna sprzeczność? A. A: Tak jak mówisz, ta sprzeczność jest pozorna. Pokolenie Z nie odrzuca miłości na całe życie, ale odrzuca miłość byle jaką. Mimo że statystycznie rzadziej wchodzą w związki (63% dorosłych Zetek nie miało stałej relacji), wielu z nich nadal wierzy w głęboką więź na całe życie. To, co wygląda jak niechęć do małżeństwa, jest często strategią slow love – czekaniem na moment, w którym relacja będzie bezpieczna ekonomicznie i emocjonalnie. Wolą być sami lub w luźnej relacji, niż utknąć w toksycznym małżeństwie jak poprzednie pokolenia. Boją się odrzucenia, rozczarowania i bolesnych rozstań. W jaki więc sposób pokolenie Z redefiniuje dziś sztukę bycia w związku? A. A: Pokolenie Z redefiniuje bycie w związku w bardzo prosty, ale jednocześnie rewolucyjny sposób: relacja ma być bezpieczna dla psychiki, prawdziwa i dopasowana do ludzi, którzy ją tworzą. Dla Zetek miłość nie zaczyna się od imponowania sobie nawzajem, tylko od szczerości, także tej trudnej. Rozmowy o terapii, lękach, granicach czy przeciążeniu emocjonalnym nie są już „psuciem nastroju”, ale podstawą bliskości. Coraz większą wartość ma wrażliwość i pokazywanie siebie bez filtra, bez udawania silniejszego, niż się jest, bo właśnie to daje poczucie bycia naprawdę widzianym. W efekcie miłość w wydaniu pokolenia Z to połączenie uczuć i świadomości: pragną głębokiej relacji, ale wchodzą w nią z uważnością, jakby trzymali w ręku instrukcję obsługi siebie, by nie zgubić się w bliskości i nie zranić bardziej, niż to konieczne. Czy można zatem twierdzić, że swobodna rozmowa o emocjach i korzystanie z terapii wśród Zetek, przekłada się na zdrowszy sposób budowania relacji i rozwiązywania konfliktów w miłości? A. A: To trochę miecz obosieczny. Z jednej strony większa otwartość na emocje i terapia naprawdę sprzyjają zdrowszym relacjom. Pokolenie Z częściej mówi wprost o swoich potrzebach, granicach i trudnościach, dzięki czemu w relacjach jest mniej gierek, domysłów i manipulacji. Ta szczerość, czasem już na samym początku znajomości, pozwala szybciej sprawdzić, czy dwie osoby emocjonalnie do siebie pasują i czy są gotowe budować coś w bardziej dojrzały sposób. Z drugiej strony sama świadomość psychologiczna nie zawsze idzie w parze z umiejętnością dozowania bliskości. Zdarza się, że otwartość przeradza się w zbyt intensywne dzielenie się trudnymi doświadczeniami na bardzo wczesnym etapie relacji. Taki emocjonalny „zalew” może przytłaczać drugą osobę i obciążać więź, zanim zdąży się ona naturalnie ukształtować. Dlatego terapia i język emocji są ogromnym zasobem, ale nie zastąpią uważności na tempo relacji. Zdrowa bliskość to nie tylko mówienie wszystkiego, co czujemy, lecz także wyczucie, kiedy, ile i w jakiej formie jesteśmy gotowi unieść siebie nawzajem. A co z miłością własną? Pokolenie Z stawia je na równi z uczuciem do drugiej osoby? A. A: Dla pokolenia Z miłość własna i miłość do drugiej osoby nie stoją w opozycji, ale też nie są już wrzucane do jednego worka. Coraz częściej miłość do siebie pojawia się jako pierwsza – i nie z egoizmu, tylko z doświadczenia. Miłość własna to dziś dbanie o swoje zasoby emocjonalne, psychiczne, finansowe. Najpierw chcę stanąć na własnych nogach, zrozumieć siebie, poczuć stabilność, a dopiero potem zaprosić kogoś do swojego świata. Relacja ma być dodatkiem, a nie ratunkiem. I jest w tym duża dojrzałość. Jeśli związek zaczyna kosztować zdrowie psychiczne, Zetki częściej decydują się odejść. Nie dlatego, że nie potrafią kochać, ale dlatego, że wiedzą, że miłość nie powinna ranić ani zabierać wewnętrznego spokoju. W ich narracji miłość do drugiego człowieka jest możliwa dopiero wtedy, gdy nie odbywa się kosztem siebie. A to zmienia wszystko. Czy pokolenie Z ma tendencję do romantyzowania związków i miłości? A. A: Pokolenie Z żyje w ciekawym napięciu między głową a sercem. Z jednej strony podchodzą do relacji bardzo racjonalnie: analizują, sprawdzają zgodność wartości, uważnie obserwują sygnały ostrzegawcze. Z drugiej jednak strony wcale nie porzucili marzeń o głębokiej, romantycznej miłości. Ten paradoks jest dla nich bardzo charakterystyczny. Choć dorastali w świecie szybkich kontaktów, wielu z nich wciąż wierzy w relację „na długo”, a nawet „na całe życie”. Tyle że romantyzują dziś coś innego niż poprzednie pokolenia. Nie idealizują perfekcyjnych historii ani instagramowych obrazków szczęścia. Ich romantyzmem stała się autentyczność: bycie prawdziwym, odsłanianie słabości, mówienie o lękach i niedoskonałościach. To właśnie w tej wrażliwości, w zgodzie na niedoskonałość i emocjonalną szczerość Zetki szukają głębi. Można powiedzieć, że nie tyle romantyzują same związki, co możliwość bycia sobą w relacji. A to jest nowa forma romantyzmu – cichsza, mniej spektakularna, ale znacznie bardziej zakorzeniona w realnym doświadczeniu bliskości. Cofnijmy się nieco w przeszłość – do czasów pandemii i społecznej izolacji. Jak te doświadczenia młodych ludzi wpłynęły na postrzeganie bliskości, intymności i potrzeby drugiego człowieka? A. A: Izolacja i pandemia bardzo cicho, ale głęboko zmieniły sposób, w jaki myślimy o bliskości. Dla wielu młodych ludzi był to czas, w którym relacje nie tyle się skończyły, co nawet nie zdążyły się zacząć. Zabrakło codziennych spotkań, spontanicznych rozmów, niezręcznych randek i emocjonalnych potknięć, które normalnie uczą, jak być z drugim człowiekiem w realnym świecie. W efekcie bliskość zaczęła kojarzyć się bardziej z rozmową niż z obecnością, z wymianą wiadomości niż z byciem obok. Kontakt stał się łatwiejszy do nawiązania, ale też łatwiejszy do przerwania. Bez wspólnej przestrzeni, ciała i czasu relacje straciły ciężar, a zyskały odwracalność – można się wycofać bez konfrontacji, zniknąć bez rozmowy, nie mierzyć się z emocjami drugiej osoby. Dla młodszych pokoleń oznaczało to brak naturalnego „oswajania się” z bliskością w okresie dorastania. Bez wcześniejszych doświadczeń dorosłe relacje bywają bardziej stresujące, bo nie ma wewnętrznego punktu odniesienia: skąd wiem, że to normalne, że się boję, że się mylę, że nie wychodzi? Pandemia sprawiła też, że bliskość zaczęła być postrzegana jako coś bardzo potrzebnego, ale jednocześnie wymagającego odwagi. Po czasie izolacji bycie z kimś naprawdę, twarzą w twarz, bez ekranu jako tarczy, bywa trudniejsze niż kiedykolwiek. Dlatego dziś tak wielu ludzi tęskni za relacją, ale podchodzi do niej ostrożnie – jak do czegoś cennego, ale też emocjonalnie wymagającego. Określenie generacji Z jako „najbardziej osamotnionego pokolenia w historii” to trafna diagnoza, czy jednak zbyt daleko idące uproszczenie? A. A: Coraz częściej mówi się o pokoleniu Z jako o najbardziej osamotnionym – i niestety nie jest to chwytliwy nagłówek, ale opis realnego doświadczenia. Dane pokazują, że większość młodych dorosłych nie jest dziś w stałej relacji, ale za tą liczbą nie stoi brak potrzeby bliskości. Stoi raczej ogromne zmęczenie wyborem i lęk przed pomyłką. Żyjemy w świecie, który nieustannie podsuwa kolejne możliwości, kolejne twarze, kolejne „lepsze opcje”. Paradoksalnie im więcej wyboru, tym trudniej się zatrzymać. Zamiast pytać „czy to jest dla mnie dobre?”, młodzi ludzie często pytają „a co, jeśli gdzieś czeka coś lepszego?”. I ten niepokój potrafi skutecznie unieruchomić. Bezpieczniej jest nie wybrać wcale niż wybrać i później żałować. Z perspektywy psychologicznej to bardzo smutny paradoks: pokolenie, które ma największy dostęp do ludzi, jednocześnie najczęściej doświadcza samotności. Bo bliskość wymaga decyzji, a decyzja zawsze niesie ryzyko. I być może największym wyzwaniem dla Zetek nie jest dziś znalezienie idealnej osoby, ale odwaga, by powiedzieć: wybieram mimo że nie mam gwarancji. A jeśli weźmiemy na tapet podejście Zetek do intymności. Jak „wypadają” na tle wcześniejszych pokoleń? A. A: W podejściu do seksualności zaszła wyraźna zmiana. Zetkom coraz mniej chodzi o ilość, a coraz bardziej o sens. Dla młodszych pokoleń seks przestał być celem samym w sobie czy dowodem atrakcyjności. Ma znaczenie wtedy, gdy towarzyszy mu poczucie bezpieczeństwa emocjonalnego i psychicznego. Bez tej podbudowy bywa postrzegany jako coś pustego, a czasem wręcz „przereklamowanego”. To także koniec presji, która towarzyszyła wcześniejszym pokoleniom. Nie trzeba już niczego udowadniać ani „zaliczać” kolejnych doświadczeń. Seksualność coraz częściej jest tematem rozmowy i negocjacji, a nie oczekiwań narzucanych z zewnątrz. Liczy się zgoda, komfort i gotowość obu stron, a nie tempo czy statystyka. Pokolenie Z określono nawet mianem „puriteen”. Skąd bierze się ich dystans wobec życia intymnego i na ile znajduje on odzwierciedlenie w rzeczywistości? A. A: Fenomen „puriteen” bywa mylnie odczytywany jako powrót do pruderyjności. W rzeczywistości to raczej odpowiedź młodych ludzi na życie w ciągłym stresie i napięciu. Gdy ktoś dorasta w świecie, w którym wszystko jest oceniane, porównywane i komentowane, ciało naturalnie przechodzi w tryb ostrożności. Stres i lęk skutecznie gaszą ochotę na ryzykowne zbliżenia, bo układ nerwowy bardziej zajmuje się przetrwaniem niż przyjemnością. Dla części młodych ludzi dystans do seksu lub czasowa rezygnacja z niego jest więc świadomym wyborem – bezpieczną formą ochrony własnej psychiki przed chaosem, presją i emocjonalną „dramą”, która mogłaby zaburzyć i tak już kruchy spokój. To mniej „nie chcę”, a bardziej: „nie teraz, nie w takich warunkach”. A co z relacjami typu one night stand? Rosnąca samoświadomość psychologiczna Zetek sprzyja rezygnacji czy raczej zmienia sposób, w jaki są one przeżywane i interpretowane? A. A: Samoświadomość nie tyle zabija relacje typu one night stand, co odbiera im dawną atrakcyjność. Gdy rośnie wiedza o emocjach, więzi i stylach przywiązania – czyli scenariuszach naszych relacji z dzieciństwa – przygodny seks przestaje być niewinną zabawą, a zaczyna być widziany przez pryzmat możliwych konsekwencji psychicznych. Coraz więcej młodych ludzi zauważa, że szybka bliskość bez relacji często zostawia po sobie nie lekkość, lecz napięcie, pustkę albo poczucie odrzucenia. Zetki częściej rozpoznają u siebie potrzebę więzi przed seksem, nawet jeśli nie nazywają jej wprost. Wolą poczekać na poczucie bezpieczeństwa i emocjonalnej zgody, niż ryzykować sytuacje, które mogą uruchomić lęk czy rozregulować ich wewnętrzną równowagę. W tym kontekście one night stand przestaje być ekscytującą przygodą, a staje się doświadczeniem o zbyt wysokiej cenie. To już nie kwestia moralności, ale prostej odpowiedzi na pytanie: czy to mi naprawdę służy? Na koniec, jakie wyzwania stoją dziś przed pokoleniem Z w budowaniu relacji w świecie nieustannej zmiany, porównań i presji, by „żyć najlepiej”? A. A: Największym wyzwaniem w budowaniu trwałych relacji jest dziś życie w rozdwojeniu: z jednej strony bardzo chcemy stabilnej, bezpiecznej więzi, a z drugiej funkcjonujemy w świecie, który nieustannie zachęca do zmiany. Młodzi ludzie poruszają się w relacjach, które często nie mają jasnych granic ani nazw, co daje chwilowe poczucie wolności, ale na dłuższą metę generuje napięcie, niepewność i emocjonalne zmęczenie. Kolejnym trudnym obszarem jest nadmiar możliwości. Gdy w zasięgu ręki wciąż pojawiają się nowe „opcje”, coraz trudniej zatrzymać się przy jednej osobie i dać relacji czas na rozwój. W tle działa cichy lęk: czy na pewno wybieram dobrze, czy nie rezygnuję z czegoś lepszego? Taki sposób myślenia utrudnia zaangażowanie i osłabia zdolność do budowania głębi. Do tego dochodzi niełatwa codzienność: presja finansowa, zawodowa i potrzeba zadbania o własną stabilność. Dla wielu osób miłość staje się czymś, co trzeba odłożyć „na potem”, aż będzie spokojniej i bezpieczniej. Często to rodzi frustrację, bo potrzeba bliskości nie znika tylko dlatego, że warunki nie są idealne. Z perspektywy psychologii trwała relacja wymaga dziś nie tyle idealnego dopasowania, ile odwagi, by wybrać jedną osobę w świecie pełnym alternatyw i zgodzić się na niedoskonałość: swoją, drugiego człowieka i samej relacji. „Bliskość w związku to znacznie więcej niż tylko uczucia czy fizyczny kontakt. To nie bajka ani gotowy przepis z książki, lecz codzienna, czasem niełatwa sztuka współistnienia. To świadome codzienne wybieranie siebie nawzajem – w drobnych sprawach i w wielkich momentach życia. To umiejętność mówienia „jestem przy Tobie”, nawet gdy nie wszystko jest dobrze, kiedy pojawiają się trudności czy wątpliwości” – fragment mojej najnowszej książki „Bliskość”.
Julia Samuel: „Najbardziej kochamy i najbardziej ranimy w rodzinie” [WYWIAD]
Z Julią Samuel, psychoterapeutką i autorką książki „Każda rodzina ma swoją historię. Jak dziedziczymy miłość i stratę”, rozmawiamy o rodzinnych opowieściach, terapii, żałobie i o tym, dlaczego relacje z bliskimi wymagają pracy, ale są jej warte.
Przez lata była świadkiem historii, które rozgrywały się z dala od kamer. Julia Samuel, jedna z najbardziej cenionych brytyjskich psychoterapeutek, przyjaźniła się z księżną Dianą, a po jej tragicznej śmierci pomagała przejść przez żałobę młodym Williamowi i Harry’emu. Od ponad trzech dekad towarzyszy ludziom w najtrudniejszych momentach życia: stracie, chorobie, rozstaniach i rodzinnych kryzysach. Dziś mówi, że każda historia żałoby prowadzi ostatecznie do tego samego miejsca: rodziny. W najnowszej książce „Każda rodzina ma swoją historię. . Jak dziedziczymy miłość i stratę”” Julia Samuel przygląda się temu, jak miłość, tajemnice, traumy i niewypowiedziane emocje przechodzą z pokolenia na pokolenie. Rozmawiamy o rodzinnych opowieściach, które nas kształtują, o sekretach żyjących dłużej niż ich bohaterowie, a także o tym, dlaczego w świecie pełnym szybkich bodźców i technologii wciąż najbardziej potrzebujemy bliskości drugiego człowieka. Gabriela Trojanowska, ELLE: W swojej najnowszej książce skupia się Pani na pojęciach rodziny i historii. Dlaczego są one tak ważne? Julia Samuel: Od ponad 35 lat pracuję jako terapeutka i właściwie każda osoba, która przechodziła przez drzwi mojego gabinetu, niezależnie od tego, z jakim problemem przychodziła, prędzej czy później zaczynała mówić o rodzinie. O swoim pochodzeniu, o rodzinie, w której żyje, albo o rodzinie, którą chciałaby stworzyć. Im dłużej tego słuchałam, tym mocniej widziałam, że historie, które rodzina opowiada o sobie, historie, które zna (ale też te, których nie zna), bardzo często wpływają na to, kim stają się jej członkowie. Opowieści są przekazywane z pokolenia na pokolenie, ale istnieją też historie niewypowiedziane, przemilczane. Czasem są to historie traumy, które oddziałują na kolejne pokolenia. Zaczęła mnie więc bardzo interesować praca z całymi systemami rodzinnymi, z rodzinami wielopokoleniowymi. Chciałam zrozumieć, o czym rozmawiają, co rozumieją jako system, na co jest w rodzinie przyzwolenie, a na co go nie ma. To było fascynujące. Każda z tych rodzin była wyjątkowa, ale kiedy na końcu książki sformułowałam 12 punktów odniesienia dla rodzin, zobaczyłam też, że istnieją pewne uniwersalne aspekty ważne dla każdej rodziny. Wspomniała Pani o historiach, które nie zostały opowiedziane. Czasem to właśnie one okazują się najsilniejsze. Milczymy o tym, co najważniejsze… Tak. Myślę, że 80 lat po wojnie ludzie zaczynają mówić o tym, co się wydarzyło, bo dopiero teraz potrafią znaleźć słowa na coś, na co wcześniej słów nie mieli. Widzę to w Wielkiej Brytanii i wyobrażam sobie, że podobnie jest w całej Europie. W poprzednich książkach poświęca Pani wiele uwagi tematowi żałoby. Czy praca nad książką o rodzinie była dla Pani pewnego rodzaju kontynuacją tego tematu? Tak, ponieważ żałoba jest zmianą. W żałobie uczymy się poruszać w spektrum straty, dopuszczać ten ból i pozwalać, by rzeczywistość, w której żyjemy, nas zmieniła. A jeśli pomyślimy o rodzinach, to jedną z rzeczy absolutnie pewnych jest to, że rodziny nieustannie się zmieniają. Dzieci dorastają, nastolatki stają się dorosłe, małe dzieci idą do szkoły. Zmiana wynika z wieku, ale też z wydarzeń. Ktoś musi wyjechać do pracy za granicę, ktoś się rozwodzi, ktoś otrzymuje trudną diagnozę… Największy psychologiczny proces w rodzinach, czasem ukryty, a czasem bardzo widoczny, zawsze dotyczy zmiany. A żałoba jest w gruncie rzeczy zmianą. Jak wyglądała praca nad książką „Każda rodzina ma swoją historię”? Co było w tym procesie najtrudniejsze? Pracowałam nad książką w czasie lockdownu, więc wszystkie sesje odbywały się przez Zooma. W przypadku rodzin wielopokoleniowych było to duże psychologiczne obciążenie. Obserwowanie ich twarzy, tego, jak się zmieniają, jak reagują, było bardzo intensywne. Niektóre historie były niezwykle poruszające. Jedna z nich dotyczyła rodziny ocalałych z Holokaustu, pięciu pokoleń: prababki, która była w Auschwitz, jej córki, wnuczki i prawnuczki. Pracowałam z nimi wszystkimi. Trudne było wyczucie skali bólu i prowadzenie procesu przez ekran. Nie mogłam dokładnie zobaczyć, co dzieje się w pokoju. Niektóre starsze osoby nie radziły sobie najlepiej z technologią, więc czasem widziałam czyjeś ucho albo fragment twarzy (śmiech). A jednak była to jedna z najlepszych prac, jakie wykonałam. Uwielbiałam pisać tę książkę. Bardzo wiele się od tych rodzin nauczyłam i jestem im ogromnie wdzięczna. Każdej rodzinie wysyłałam później szkic tekstu. Mogli coś dodać albo poprosić o usunięcie fragmentów. Większość chciała coś dopowiedzieć. Mówili: „Nie, proszę dodać jeszcze to. Tego pani nie uwzględniła”. Samo czytanie tekstu stawało się częścią terapii. To oczyszczające. Kiedy widzi się coś na piśmie, nabiera to szczególnej siły. Można dopiero wtedy zrozumieć, co naprawdę zostało powiedziane. Tak. Była też historia mężczyzny, który umierał. Chorował na raka. Po przeczytaniu tekstu powiedział coś niezwykle poruszającego: że ktoś wreszcie zobaczył jego życie. A która historia z książki szczególnie panią poruszyła? Nie było jednej takiej historii. Każda z nich poruszyła mnie na swój sposób. Byłam bardzo wdzięczna rodzinom za ich otwartość i gotowość do rozmowy. Kiedy czytamy o czyimś doświadczeniu, bardzo często odnajdujemy w nim własną wersję tej historii. Dlatego myślę, że czytelnicy mogą znaleźć cząstki siebie w opowieściach innych ludzi. Jakie reakcje czytelników i czytelniczek najbardziej Pani zapamiętała? Czy pojawiały się głosy, że książka coś w nich zmieniła, zadziałała jak forma terapii? Otrzymałam naprawdę wiele wiadomości i e-maili od osób, które pisały, że zobaczenie siebie w historii kogoś innego było dla nich bardzo ważne. Pomogło im rozpoznać część siebie, której wcześniej nie widzieli. Myślę, że szczególnie mocno działa idea wzorców zachowań i sekretów, które nie są przekazywane wprost, ale ich skutki przechodzą na kolejne pokolenia. Kiedy ból z poprzedniego pokolenia pozostaje nieprzepracowany, niesie się dalej, aż ktoś będzie gotów go poczuć. Dla wielu osób ta myśl otworzyła rodzaj portalu. Pozwoliła im zobaczyć, dlaczego czują to, co czują, i kim są. Czy uważa Pani, że każda rodzina powinna pójść na terapię? A jeśli nie, to co rodzina może zrobić, by lepiej funkcjonować razem? Nawet gdybym bardzo tego chciała, szanse na to, że każda rodzina pójdzie na terapię rodzinną, są zerowe. Do takiej terapii potrzebna jest gotowość wszystkich członków rodziny. Jeśli jedna osoba stawia opór, terapia może zostać zakłócona. Jako terapeutka nie jestem oczywiście obiektywna, ale uważam, że jeśli rodzina ma za sobą bardzo trudną historię albo wydarzyło się coś, co dotknęło wszystkich, stworzenie bezpiecznego środowiska prowadzonego przez osobę, która potrafi pracować z emocjami wielu ludzi naraz, może ochronić tę rodzinę przed latami dysfunkcji. Nie zawsze potrzeba bardzo długiej terapii: czasem sześć czy siedem spotkań może dać rodzinie wspólną wiedzę i zrozumienie. Ale można też robić prostsze rzeczy. Na przykład raz na kilka tygodni pójść razem na spacer i porozmawiać o tym, co wydarzyło się w ostatnim czasie. O tym, z czym ktoś ma trudność, ale też o tym, co daje radość. A potem zjeść razem obiad. To piękny rytuał. Kiedy idziemy i poruszamy się, poruszają się też nasze emocje. Nie patrzymy sobie bezpośrednio w oczy, co czasem nas blokuje, mamy większą swobodę. A co zrobić, jeśli jedna osoba w rodzinie nie chce wracać do trudnych tematów albo sięgnąć po poradę specjalisty? Nie warto naciskać na wszystkie bolesne punkty naraz. Częścią pracy terapeutycznej jest też psychoedukacja, a zatem wyjaśnienie, że z wielu dekad badań wiemy jedno: to, co robimy, żeby zablokować ból, z czasem często zaczyna nam szkodzić. Czasem szkodzi też kolejnym pokoleniom. Oczywiście chcemy minimalizować nasz ból: to naturalne. Ale mechanizmy obronne, których używamy, by go nie czuć, blokują również naszą zdolność do odczuwania radości. Kontakt z nieprzepracowaną żałobą czy bólem z przeszłości jest trudny, ale w dłuższej perspektywie pozwala poczuć większe zaangażowanie w siebie i życie. Daje więcej radości, energii, poczucia bycia naprawdę obecnym. Pracuje Pani z bardzo trudnymi tematami: żałobą, bólem, stratą, rodzinnymi ranami. Jak sama Pani radzi sobie z taką ilością emocji? Czy ma pani strategie, które pomagają się wyciszyć? Mam ich wiele. Dużo ćwiczę. To pozwala mi rozładować napięcie, które gromadzi się w ciele. Łączę bieganie czy jazdę na rowerze z jogą i medytacją. To pomaga mojemu układowi nerwowemu się uspokoić. Cenię też naturę i kulturę: spotkania z przyjaciółmi, filmy, muzykę albo wystawy. Robię rzeczy, które mi służą. Dzięki temu w pracy jestem zregenerowana i naprawdę obecna. Wróćmy do książki. Co chciałaby Pani, żeby czytelnik z niej wyniósł, gdyby miała to być tylko jedna rzecz? W rodzinach najbardziej kochamy, ale też najbardziej nienawidzimy i popełniamy najgłębsze błędy. Rodziny są chaotyczne, nieprzewidywalne i pełne bałaganu. Ale jednocześnie są najbardziej ochronnymi i najważniejszymi relacjami w naszym życiu: najbardziej kochamy i ranimy właśnie w rodzinie. Dlatego są warte emocjonalnej pracy, kosztów finansowych i czasu. A zajmują bardzo dużo czasu. Jeśli jednak jesteśmy wobec siebie współczujący i traktujemy te relacje priorytetowo, zwykle zostajemy za to wynagrodzeni. Często mówi się, że ból jest czynnikiem zmiany. Jednocześnie żyjemy w świecie mediów społecznościowych, szybkich bodźców, kolorowych obrazków i łatwej przyjemności. Dlaczego ból i dyskomfort mimo wszystko są ważne? Ból jest najlepszą soczewką, najlepszym sygnałem alarmowym. Nie chodzi o to, żeby zanurzać się w bólu i cierpieniu. Ale jeśli nie zwracamy uwagi na sygnał, który wysyła nam ciało czy psychika, rana się nie zagoi. Kiedy pozwalamy sobie ją zobaczyć, dopiero wtedy możemy zacząć zdrowieć. Jak przez ostatnie dekady zmieniło się w Wielkiej Brytanii podejście do psychoterapii? W Polsce taka zmiana świadomości, związana z dbaniem o zdrowie psychiczne, wydaje się rozwijać szczególnie przez ostatnie kilka lat. W Wielkiej Brytanii bardzo dużo zmieniło się w ciągu ostatnich 10, a właściwie 20 lat. Starsze pokolenia, w tym pokolenie moich rodziców, a nawet częściowo moje, były bardzo przywiązane do zasady „keep calm and carry on”, czyli „zachowaj spokój i rób swoje”. Zawsze mówiło się: „wszystko w porządku”, „nic mi nie jest”. Młodsze pokolenia mają znacznie szersze pojmowanie emocji. Lepiej rozumieją swoje uczucia, choć czasem istnieje też ryzyko nadmiernego stawiania autodiagnoz. Ale mówienie o terapii, o chodzeniu na terapię, o tym, czego terapia nauczyła, jest dziś obecne w świecie publicznym w sposób, który 20 lat temu właściwie nie istniał. Na początku XXI wieku prawie się o tym nie mówiło. Jakie kierunki będą się, Pani zdaniem, rozwijały w psychologii i psychoedukacji najbliższych latach? Czy w epoce mediów społecznościowych wrócimy do korzeni, do rodzin, systemów rodzinnych i poprzednich pokoleń, a może pójdziemy w inną stronę? W Wielkiej Brytanii zaczyna się coś, co być może później pojawi się również w Polsce: więcej psychoedukacji w szkołach. Dzieci uczą się o różnych emocjach, o tym, jak je wyrażać, o uważności. Od września w szkołach ma być też obowiązkowo omawiana żałoba i strata, sam proces żałoby i to, co pomaga w jej przeżywaniu. Myślę, że to bardzo dobre. Dzięki temu rozmowa o emocjach, żałobie i stracie stanie się bardziej normalna. Coraz lepiej rozumiemy też, że na nasz nastrój i zdrowie psychiczne nie wpływa tylko terapia rozmową. Ważny jest ruch, sen, jedzenie, więzi z innymi ludźmi. To wszystko tworzy całość. Coraz częściej słyszymy, że ludzie rozmawiają ze sztuczną inteligencją jak z terapeutą. Czy widzi pani w tym zjawisku zagrożenie, a może jednak szansę? Jedno i drugie. Tam, gdzie dostęp do terapeutów jest niemożliwy, gdzie ludzi nie stać na terapię albo nie ma wykwalifikowanych specjalistów, może to być pomocne. Szczególnie jeśli istnieją odpowiednie zabezpieczenia. Ale jesteśmy istotami głęboko nastawionymi na ludzką więź. Ważna jest elastyczność relacji, emocjonalne połączenie między dwiema osobami, patrzenie na swoje twarze. AI nie jest osobą. Jest maszyną. I nie sądzę, żeby to było dla nas dobre jako zastępstwo za prawdziwą relację. To chyba dobre podsumowanie naszej rozmowy. Wszystko sprowadza się do innych ludzi, do bliskich relacji i więzi. Niezależnie od tego, czy mówimy o rodzinie, przyjaciołach, czy relacji z samym sobą. Tak, to bardzo pozytywna konkluzja. Julia Samuel jest brytyjską psychoterapeutką specjalizującą się w pracy z żałobą, traumą i kryzysami życiowymi. Od ponad 35 lat wspiera dzieci, rodziców i całe rodziny w przechodzeniu przez doświadczenia straty. Współtworzyła organizację Child Bereavement UK, której patronką była księżna Diana. Przez lata należała do grona jej najbliższych przyjaciół i po śmierci Diany wspierała terapeutycznie książąt Williama i Harry’ego. Jest autorką bestsellerowych książek „Sposób na żałobę”, „To też przeminie” oraz „Każda rodzina ma swoją historię”, a także twórczynią podcastu „Therapy Works” i aplikacji Grief Works. Za swoją działalność na rzecz rodzin dotkniętych stratą została odznaczona Orderem Imperium Brytyjskiego (MBE).
Dlaczego narcyz nigdy się nie zmieni? Bolesna prawda o toksycznych relacjach. Rozmowa z socjologiem, Jarosławem Gibasem
Narcyzi rzadko chcą się zmieniać, bo nie widzą problemu w sobie – mówi socjolog Jarosław Gibas w rozmowie dla ELLE Polska. Terapia często kończy się jedynie nauką lepszego udawania. Jak więc chronić siebie w toksycznych relacjach?
Jarosław Gibas w rozmowie z ELLE Polska pokazuje, że narcyzm to nie tylko problem kreującego go człowieka, ale również wyzwanie dla całego jego otoczenia. Świadomość braku chęci do zmiany u narcyza pomaga zrozumieć, dlaczego relacje z takimi osobami bywają tak wyniszczające i pokazuje, jak ważna jest samoochrona oraz wsparcie dla ofiar. Świat narcyza jest bez skazy „Osoba z narcystycznym zaburzeniem osobowości zwykle nie widzi w sobie problemu” – podkreśla Gibas. Z perspektywy narcyza to otoczenie jest „winne”, to inni powinni się zmienić, a nie on sam. Ta głęboka nieświadomość własnych destrukcyjnych zachowań powoduje, że trudno oczekiwać od takich osób dobrowolnej chęci do terapii czy refleksji nad sobą. Narcyzi często maskują swoje prawdziwe oblicze i wykazują ogromną odporność na krytykę. Każda próba zwrócenia im uwagi jest odbierana jako atak na ich perfekcyjny obraz siebie. Takie osoby wolą nauczyć się, jak lepiej manipulować i kontrolować otoczenie, niż zmieniać swoje zachowania. Terapia jako narzędzie do… lepszego udawania Często jedynym powodem, dla którego narcyz zdecyduje się na terapię, jest presja bliskich lub zagrożenie życiowe – na przykład ryzyko utraty relacji czy pracy. „Zdarza się, że przychodzą do psychologa nie po to, by się zmienić, a by dostać narzędzia pozwalające utrzymać pozory” – wyjaśnia Gibas. Oznacza to, że proces terapeutyczny niekoniecznie prowadzi do prawdziwej przemiany, lecz bywa treningiem nowych sposobów manipulacji i udawania. Terapia nie zmienia postawy narcyza, jeśli sam nie jest na to gotowy. Chęć zmiany – rzadka, ale możliwa Gibas zauważa, że prawdziwa zmiana jest możliwa wyłącznie wtedy, gdy narcyz przyjmie, że ma problem i faktycznie zechce nad sobą pracować. Niestety, to zjawisko bardzo rzadkie. W większości przypadków narcyzi kontynuują swoje strategie, korzystając z nich jako mechanizmów ochronnych i socjalnych masek. Dlatego ważne jest, by osoby bliskie narcyzom rozumiały, że nie zmienią ich na siłę. Kluczową rolę pełnią wtedy granice i ochrona własnego zdrowia psychicznego. Ofiary muszą wypracować własne strategie Brak zmiany u narcyza sprawia, że ofiary ich zachowań ponoszą największy ciężar. Zmuszone są do rozwijania umiejętności radzenia sobie z manipulacją i nieustanną krytyką, a także do odbudowy poczucia własnej wartości, której toksyczna relacja często im pozbawia. Gibas zwraca uwagę na znaczenie uświadomienia sobie, że krzywda nie jest winą ofiary i że warto sięgać po wsparcie – terapeutyczne lub społeczne – by przejść przez proces zdrowienia. Tylko w ten sposób można odzyskać kontrolę nad własnym życiem i przerwać toksyczny cykl.
W kibicowaniu chodzi o coś więcej niż wynik. Psycholożka wyjaśnia, dlaczego sport tak nas porusza
Wspólne oglądanie meczu potrafi uruchomić emocje – od ekscytacji i napięcia po radość, wzruszenie, ulgę i złość – które zostają z nami długo po końcowym gwizdku. Dlatego w najnowszym odcinku cyklu Sport ELLEments rozmowa zeszła z boiska prosto do ludzkiej psychiki. Gościnią Aleksandry Michalik była Paulina Danielak, psycholożka sportu, która opowiedziała o tym, dlaczego wspólne kibicowanie tak mocno na nas wpływa, nawet jeśli na co dzień nie interesujemy się sportem.
Kibicowanie już dawno przestało być wyłącznie dodatkiem do sportowego widowiska. Dziś jest osobnym doświadczeniem społecznym, które angażuje emocje, buduje relacje i pozwala na chwilę zapomnieć o codzienności. Właśnie ten wymiar coraz częściej podkreślają także marki. Najnowsza kampania marki Coca-Cola zachęca fanów z całego świata do wspólnego kibicowania podczas Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej i skupia się nie tyle na samym wyniku, ile na emocjach przeżywanych razem. To podejście mocno wybrzmiało także w rozmowie Aleksandry Michalik z Pauliną Danielak w najnowszym odcinku Sport ELLEments – można go obejrzeć na YouTube. Emocje, które się udzielają Paulina zwróciła uwagę, że siła kibicowania tkwi przede wszystkim w kolektywnym przeżywaniu emocji. Nawet osoby, które na co dzień nie śledzą sportu, szybko wchodzą w atmosferę wspólnego oglądania meczu. – Jeżeli jedna osoba zaczyna się śmiać, często po chwili śmieje się cała grupa. Myślę, że tak samo jest z emocjami podczas kibicowania. Jeżeli jesteśmy w czymś wspólnie, jeżeli coś razem przeżywamy, to to się udziela nam wszystkim – tłumaczyła. Nawet obce osoby bardzo szybko zaczynają czuć między sobą więź. – Jesteśmy bardziej autentyczni, bo troszeczkę znika „ja”, a pojawia się „my”. Emocje naprawdę rozkładają się na grupę – wyjaśniła gościni podcastu. Co więcej, kibicowanie sprawia, że czujemy się lepiej. – To doświadczenie i wsparcie grupy są najważniejsze. Badania pokazują, że wspólne kibicowanie bardzo mocno przekłada się na dobrostan i subiektywne poczucie szczęścia – zauważyła Paulina. Chodzi o badania z 2024 roku przeprowadzone na grupie 885 osób¹. Wynika z nich, że kibicowanie może zwiększać poczucie dobrostanu właśnie dzięki społecznemu wymiarowi tego doświadczenia. W rozmowie pojawił się też wątek relacji rodzinnych. Psycholożka podkreśliła, że sport bardzo często łączy pokolenia: – Przed telewizorem może usiąść dziadek, babcia, wnuczek, mama i wspólnie przeżywać emocje. To jest piękne w kibicowaniu, że zanikają bariery wieku. Napięcie i katharsis Jednym z tematów rozmowy było również emocjonalna huśtawka towarzysząca oglądaniu meczu lub innych zawodów. Paulina porównała ten proces do stopniowego wspinania się po drabinie emocji: – Jest nadzieja, jest ekscytacja, wspinamy się na tym napięciu i następuje coś w rodzaju katharsis. Jest moment kulminacyjny i to napięcie spada. Może pojawić się smutek albo radość, ale często czujemy też ulgę. Psycholożka zwróciła uwagę, że właśnie ta zmienność emocji sprawia, że sport tak silnie angażuje kibiców. Towarzysząca meczowi niepewność buduje ekscytację, bo do samego końca nie wiadomo, jak rozwinie się sytuacja. To napięcie i brak kontroli nad sytuacją są jednak inne niż w codziennym życiu – kibice wchodzą w te doświadczenia świadomie i akceptują je jako naturalny element widowiska. Pojawia się oczekiwanie, nadzieja i wspólne przeżywanie kolejnych momentów meczu, które stopniowo prowadzą do emocjonalnego punktu kulminacyjnego. Jak reaguje ciało Paulina zaznaczyła też, że emocje związane z kibicowaniem bardzo mocno odczuwa również ciało: – Nasz umysł nie funkcjonuje w oderwaniu od ciała. Jeżeli się ekscytujemy, przyspiesza bicie serca, możemy się pocić, czuć napięcie. Ale uczymy się też, że takie pobudzenie może oznaczać ekscytację, a nie tylko stres. Po meczu natomiast często pojawia się zmęczenie i rozluźnienie, które są efektem wcześniejszego napięcia. To właśnie ten moment opadania emocji może przynosić poczucie ulgi i działać jak emocjonalne oczyszczenie po intensywnym przeżyciu. Lekcja przeżywania emocji Paulina mówiła też o tym, że sport może być cenną lekcją radzenia sobie z trudnymi emocjami. Nie dzieje się to jednak automatycznie. Kluczowe jest to, jak reagujemy po meczu i co robimy z napięciem, złością czy rozczarowaniem. – Sport świetnie nadaje się do tego, żeby uczyć nas przeżywania emocji, ale musimy świadomie się temu przyglądać – podkreśliła. Dla jednych wsparciem będzie rozmowa z bliskimi po meczu, dla innych samo pozwolenie sobie na smutek czy frustrację po porażce ulubionej drużyny. Jak tłumaczyła psycholożka, sport daje przestrzeń do sprawdzenia, czy nasze sposoby radzenia sobie z emocjami działają, czy raczej pogłębiają napięcie. Mecze pozwalają też przeżywać emocje, do których na co dzień wiele osób nie daje sobie dostępu. Radość, wzruszenie czy smutek łatwiej okazuje się w grupie kibiców niż w codziennym życiu. – Kibicowanie zdejmuje z nas maski i pozwala być bliżej swojej autentyczności – wyjaśniła Paulina. Wsparcie płynące z trybun Kibice odgrywają też ważną rolę w życiu sportowców. Jak wyjaśniała Paulina, zawodnicy na co dzień mierzą się z dużą presją i oczekiwaniami związanymi z wynikiem, dlatego wsparcie płynące z trybun może dawać im poczucie motywacji i emocjonalnego oparcia. W swojej pracy psycholożka regularnie spotyka się z sytuacjami, w których zawodnicy podkreślają, jak ważna jest dla nich obecność ludzi na trybunach, wspólny doping czy nawet krótka rozmowa po meczu. Czasem znaczenie mają drobne gesty – słowo wsparcia, pozytywna reakcja czy okazanie radości po występie. Paulina zwróciła też uwagę, że sposób zachowania kibiców może wpływać na emocje sportowców nie tylko podczas meczu, ale również poza boiskiem. – Bardzo ważne jest to, żebyśmy jako kibice wiedzieli, że my też mamy wpływ na to, jak mogą czuć się sportowcy i zwracali uwagę na to, jak się zachowujemy, jakie są nasze reakcje, co piszemy w internecie – podsumowała gościni podcastu. W tym odcinku Sport ELLEments rozmowa o kibicowaniu szybko wyszła poza stadionowe trybuny i zamieniła się w opowieść o emocjach, bliskości i potrzebie wspólnego przeżywania ważnych momentów. Bo to właśnie sport daje wielu osobom przestrzeń do większej autentyczności i kontaktu z własnymi emocjami. Choć mecz trwa tylko chwilę, emocje i relacje budujące się wokół niego często zostają z nami na dużo dłużej. ¹ Guo J, Yang H and Zhang X (2024) How watching sports events empowers people’s sense of wellbeing? The role of chain mediation in social interaction and emotional experience. Front. Psychol. 15:1471658. doi: 10.3389/fpsyg.2024.1471658 Bibliografia: 1. Biscaia, R., Correia, A., Rosado, A., Maroco, J., & Ross, S. (2012). The effects of emotions on football spectators’ satisfaction and behavioural intentions. European Sport Management Quarterly, 12(3), 227–242. 2. Gabriel, S., Valenti, J., Naragon-Gainey, K., & Young, A. F. (2017). The psychological importance of collective assembly: Development and validation of the Tendency for Effervescent Assembly Measure (TEAM). Psychological Assessment, 29(11), 1349–1362 3. Guo, J., Zhang, J., Lu, C., Zhang, X., Li, Y., Zhao, J., Wang, H., Wang, W., Zhang, J., Yao, D., & Yan, J. (2024). How watching sports events empowers people’s sense of happiness through social interaction and emotional experience. Frontiers in Psychology, 15, Article 1471658. 4. Mastromartino, B., Ross, W. J., Wear, H., & Naraine, M. L. (2020). Thinking outside the “box”: A discussion of sports fans, teams, and the environment in the context of COVID-19. Soccer & Society, 23(7–8), 1707–1723. 5. Tamir, I. (2022). There’s no sport without spectators—Viewing football games without spectators during the COVID-19 pandemic. Frontiers in Psychology, 13, Article 860747. 6. Driel, I. I., Gantz, W., & Lewis, N. (2018). Unpacking what it means to be—or not be—a fan. Communication & Sport, 7(5), 611–629. Wann, D. L., & James, J. D. (2018). Sport fans: The psychology and Social Impact of Fandom (2nd ed.). Routledge. Materiał promocyjny marki Coca-Cola
Hymenoplastyka, religia i cielesność kobiet. Dlaczego temat dziewictwa wciąż budzi emocje?
Mimo że medycyna obaliła mit błony dziewiczej jako dowodu na cokolwiek, ten temat nadal grzeje. W XXI wieku certyfikat dziewictwa możesz kupić lub sprzedać online, zrekonstruować błonę dziewiczą w gabinecie ginekologicznym albo obejrzeć film porno z kategorii „jej pierwszy raz”. Bez względu na to, czy uważasz dziewictwo za sposób kontrolowania kobiet, czy ma ono dla ciebie wymiar emocjonalny, warto wziąć błonę pod lupę i poznać kilka faktów.
Temat błony dziewiczej jest jednym z tych, które wciąż stoją gdzieś na granicy medycyny, kultury i… mitologii. I choć medycznie sprawa jest naprawdę prosta, to emocjonalnie i społecznie bywa znacznie bardziej skomplikowana – uważa ginekolożka Agnieszka Nalewczyńska (@drnalewczynska). – W gabinecie ginekologicznym często widzę, że wiele kobiet wciąż ma w głowie bardzo szkolną, uproszczoną wizję: że błona dziewicza to taka pieczęć, która pęka przy pierwszym stosunku. A medycyna mówi coś zupełnie innego. W sensie medycznym błona dziewicza to po prostu cienki fałd tkanki śluzowej znajdujący się przy wejściu do pochwy. Ma naturalne otwory, dzięki którym możliwe jest miesiączkowanie, i może mieć bardzo różne kształty oraz elastyczność. – U niektórych kobiet jest bardzo delikatna i rozciągliwa, u innych bardziej wyraźna, u części właściwie szczątkowa. Co więcej, może się rozciągać podczas aktywności fizycznej, używania tamponów czy badania ginekologicznego. Dlatego w medycynie nie traktujemy jej jako żadnego dowodu na cokolwiek – tłumaczy lekarka. Czy dziewictwo i błona dziewicza to konstrukty społeczne? Socjolożka Julie Minders podsumowuje to następująco: – Ciała kobiet nadal są traktowane jako zasoby reprodukcyjne, a fakt, że dziewczyna jeszcze nie była z innym mężczyzną, staje się gwarancją własności. – A znana francuska pisarka i publicystka Laure Adler w swoim nowym eseju „Virgos: Stories and Taboos” pisze: „Dziewictwo to fikcja społeczna, która ciążyła i nadal ciąży na wolności kobiet”. Według niej ten mit mówi wszystko o patriarchacie: mieszance kontroli nad ciałem, lęków religijnych i panicznego strachu przed kobiecą przyjemnością. – Mężczyźni chodzą do domów publicznych, by trenować, kobiety muszą pozostać niewiniątkami – śmieje się historyczka Valérie Piette. Choć błona dziewicza to fałszywe świadectwo i iluzja, dla niektórych jest jednak całkiem realną obsesją. „Błona dziewicza nie jest pieczęcią. Czasami jest nieobecna, czasami już otwarta od narodzin” – wyjaśnia Adler. Kiedyś rodziny wystawiały zakrwawione prześcieradła, by udowodnić, że panna młoda była nietknięta. A dzisiaj? Zestawy „zrób to sam” do symulacji dziewictwa są dostępne na Amazonie. Nauka wciąż nie zniszczyła tego mitu, a „pierwszy raz” dla wielu pozostaje świętym krokiem. – W rzeczywistości jest to przecież przejście symboliczne, nie biologiczne – podkreśla seksuolożka Amélie Lerouge. Wszystko zależy od tego, jak seks się potoczy. – Dla niektórych to doświadczenie miłe, dla innych neutralne, mogą mu też towarzyszyć takie uczucia jak żal, trauma i poczucie winy – dodaje. Do tego dochodzi presja społeczna i niejasny nakaz: nie za szybko, ale nie za późno. Kolejny „problem”: pierwszy raz zawsze definiuje się jako penetrację pochwy. – A co z kobietami nieheteronormatywnymi? Pozostaną dziewicami przez całe życie? – żartuje Julie Minders. Nadal redukujemy seksualność do jednego penisa w pochwie, jakby wszystko inne (pieszczoty, seks oralny, gry...) nie istniało. Temat przemilczany przez edukację seksualną Nie da się też mówić o dziewictwie bez nawiązania do religii. Chrześcijaństwo ustanowiło Maryję jako absolutny ideał: uświęcona nie za to, czego doświadczyła, ale za to, czego nie doświadczyła. W niektórych amerykańskich Kościołach ewangelickich wciąż są organizowane „bale czystości”, na których 12-letnie dziewczynki obiecują ojcu abstynencję seksualną w zamian za pierścionek. – Dziewictwo kobiet zawsze było centralnym punktem religii monoteistycznych. Mężczyzna z kolei mógł mnożyć podboje – wspomina Piette. W XXI wieku dziewictwo, zamiast zniknąć, nadal jest towarem. Adler cytuje np. młode kobiety sprzedające swój „pierwszy raz” online. Jeśli chodzi o fantazje i pornografię popyt na filmy z kategorii „pierwszy raz” jest całkiem spory. Ginekolodzy twierdzą, że choć temat nadal jest obecny w świadomości kobiet, z roku na rok traci jednak swoją siłę. – Pacjentki podchodzą do tego tematu różnie. Młode dziewczyny często przychodzą z ogromną ciekawością i jeszcze większą liczbą pytań, które czasem krępują się zadać gdziekolwiek indziej. Z kolei dorosłe kobiety często mówią: „Dlaczego nikt mi tego wcześniej nie wytłumaczył?”. I to jest dla mnie zawsze moment, kiedy widać, jak bardzo jest potrzebna spokojna, rzetelna edukacja – wyjaśnia Agnieszka Nalewczyńska. – Zdarzyło mi się również spotkać pacjentki pytające o możliwość „przywrócenia” błony dziewiczej, czyli zabieg hymenoplastyki. Najczęściej wynikało to nie z powodów medycznych, ale z presji kulturowej, religijnej albo bardzo trudnej sytuacji osobistej. To są rozmowy wymagające ogromnej empatii i zrozumienia, bo za takim pytaniem zwykle stoi czyjaś historia, lęk albo bardzo silne oczekiwania otoczenia – podkreśla ginekolożka. – Dużo częściej jednak muszę usuwać hymen, bo kiedy jest twardy i napinający się przy stosunku, powoduje ból i dyskomfort. Błona dziewicza nie jest żadnym wskaźnikiem moralności, czystości ani doświadczenia seksualnego. To po prostu niewielka struktura anatomiczna, której znaczenie medyczne jest dużo mniejsze niż to, które przez wieki nadawała jej kultura. Już nie „penetracja”, tylko „współżycie” – Ta kulturowa obsesja na punkcie dziewictwa często wyrządza realne szkody, w tym waginizm (skurcze uniemożliwiające penetrację) czy niepokój i frustrację prowadzącą do problemów z seksem, bo jeśli nauczono nas, że seks musi „iść do końca” — obejmować penetrację, a następnie wytrysk – to wszystko, co nie pasuje do tego scenariusza, jest postrzegane jako niekompletne — dodaje Julie Minders. Pisarka Laure Adler nalega: – Uwolnienie się od tego mitu to przywrócenie kobietom prawa do powiedzenia „nie” i prawa do powiedzenia „tak”. Kiedy chcą i jak chcą. – Seksuolodzy proponują termin „współżycie”, żeby zastąpić jednoznaczną „penetrację”, a tym samym ustawić kobietę w aktywnej roli. Amélie Lerouge wzywa do edukacji seksualnej: – Nie chodzi tylko o rozmowy o ryzyku ciąży lub chorobach przenoszonych drogą płciową, lecz także o rozkoszy i różnorodności doświadczeń. – I może, jak podsumowuje Laure Adler, mężczyźni zamiast sprawdzać: „Czy jesteś dziewicą?”, powinni raczej pytać: „Co sprawiłoby ci przyjemność?”.
„Przyjaźń może dawać nam tyle samo spełnienia, co miłość”. Danielle Bayard Jackson o sile budowania i pielęgnowania kobiecych więzi [WYWIAD]
Dlaczego o Tinderze, randkach i „red flagach” rozmawiamy częściej niż o przyjaciółkach? Danielle Bayard Jackson przekonuje, że kobieca przyjaźń może być jedną z najważniejszych relacji w dorosłym życiu.
Przyjaźń romantyzujemy znacznie mniej niż miłość. Rzadziej traktujemy ją jak życiowy kamień milowy, a jeszcze rzadziej uczymy się o niej mówić z taką samą czułością, z jaką mówimy o związkach. Danielle Bayard Jackson, ekspertka od kobiecych relacji i autorka książki „Sztuka kobiecej przyjaźni. Jak pielęgnować więzi i rozwiązywać konflikty między kobietami”, przekonuje, że to błąd. Bo przyjaźń między kobietami może być jednym z najważniejszych źródeł wsparcia, bliskości i odwagi w dorosłym życiu. Gabi Trojanowska, ELLE.pl: „Sztuka kobiecej przyjaźni” jest poświęcona relacjom między kobietami, a to także temat, o którym często mówisz w swoich mediach społecznościowych. Bardzo dużo rozmawiamy dziś o miłości romantycznej, randkowaniu, Tinderze, szukaniu partnera, rozstaniach czy „red flagach”. Dlaczego tak rzadko mówi się o przyjaźni między kobietami? Danielle Bayard Jackson: Myślę, że kulturowo jesteśmy bardzo mocno zachęcane do tego, by skupiać się na miłości romantycznej. Kobiety często są chwalone, kiedy udaje im się znaleźć partnera. Traktujemy to jako coś priorytetowego, jako ogromny życiowy krok. Już od dzieciństwa słyszymy, że kiedy pojawia się chłopak, to jest pewien status, przejście na kolejny poziom. Ponieważ tak wiele osób to celebruje, zaczynamy czuć, że właśnie do tego powinnyśmy dążyć. Rodzice pytają: „Spotykasz się z kimś?”, „Masz kogoś?”. Jest wokół tego presja, nacisk i ekscytacja. To sprawia, że relacje romantyczne wydają się czymś, co musimy osiągnąć. Przyjaźń pozostaje trochę w tle. Nie jest tak często podkreślana, nie jest widziana jako życiowy kamień milowy. Nie dostaje tej samej uwagi. Z drugiej strony obserwujemy pewne zmiany. Wiele kobiet zaczęło kwestionować przekonanie, że w pewnym momencie „powinny” mieć partnera, bo jest potrzebny do kolejnych etapów życia: podróżowania, kupna domu, organizowania ważnych wydarzeń, budowania codzienności. Coraz częściej pytamy: a co, jeśli nie będę mieć partnera? Co to oznacza dla moich przyjaźni? Co to oznacza dla mojego życia, jeśli nie chcę albo nie mam tej romantycznej relacji? Czy mogę budować swoją tożsamość wokół przyjaźni? Na szczęście zaczynamy nieco bardziej świadomie myśleć o tym, że przyjaźń może dawać nam tyle samo spełnienia, co miłość. W przyjaźniach między kobietami istnieje jednak pewien paradoks. Z jednej strony mamy wizję czegoś pięknego, wzmacniającego i czułego, z drugiej strony samo wyrażenie „kobieca przyjaźń” bywa obciążone wieloma stereotypami. Może być głęboka i piękna, ale może też wydawać się krucha... Powodem, dla którego relacje są bliskie, jest właśnie to, że często pojawia się w nich tarcie. Im bliżej kogoś jesteśmy, tym więcej widzimy. Dostrzegam twoje lęki, twoją historię, twoją wrażliwość, a ty widzisz moją. Ta bliskość naturalnie może prowadzić do napięć, bo próbujemy negocjować, jak poruszać się przez życie razem. Badania pokazują, że kobiety częściej integrują swoje przyjaciółki z wieloma obszarami życia. Mężczyźni częściej trzymają relacje w konkretnych „kategoriach” czy aktywnościach. Kobieta może być obecna w moim życiu duchowym, emocjonalnym, zawodowym, rodzinnym. Naprawdę włączam ją w swoją codzienność. To oczywiście zwiększa szanse, że pojawią się nieporozumienia albo konflikt. Ale to należy do terytorium platonicznej intymności. Często słyszę, że moje klientki chcą mieć przyjaciółki, z którymi mogą siedzieć na kanapie, milczeć i po prostu być sobą. Taki komfort i bliskość są piękne, ale przychodzą razem z umiejętnością zdrowego przechodzenia przez konflikt. W każdej bliskiej relacji to jest nieuniknione. Chciałabym zatrzymać się przy różnicach między kobiecymi i męskimi przyjaźniami. Oczywiście znamy stereotypy: mężczyźni wychodzą na piwo i oglądają mecz, kobiety piją wino albo kawę i plotkują. Ale co jest pod powierzchnią tych medialnych obrazków? Mamy bardzo wiele wspólnego. Wszyscy chcemy mieć ludzi, którzy nas wspierają, z którymi możemy być sobą, z którymi możemy spędzać czas. Potrzeba towarzyszenia jest uniwersalna. Ale kiedy przyjrzymy się temu bliżej, widzimy pewne tendencje. W przypadku kobiet badania często pokazują, że dzielimy się swoim życiem z przyjaciółkami częściej niż mężczyźni. Samo mówienie o sobie jest dla kobiet bardzo ważnym sposobem budowania bliskości. Czuję, że cię znam, bo coś mi opowiedziałaś. Czuję, że sobie ufamy, bo dzielimy się swoimi przeżyciami. Kiedy nie chcemy już być w relacji, często najpierw przestajemy się dzielić. Przestajemy opowiadać, przestajemy odsłaniać siebie. U mężczyzn częściej widzimy relacje oparte na aktywnościach, żartach, rozmowach o sporcie czy bieżących wydarzeniach. Kobiety częściej rozmawiają o pracy, rodzinie, zdrowiu fizycznym i psychicznym. Te rozmowy są bardziej skoncentrowane na „ja”, na doświadczeniu wewnętrznym. Dlatego kobiety często deklarują, że doświadczają większej platonicznej intymności niż mężczyźni w swoich przyjaźniach. To czasem tworzy inny problem, bo mężczyźni częściej opierają swoje emocjonalne potrzeby głównie na partnerkach. Widzimy też, że męskie przyjaźnie bywają bardziej zorientowane na aktywność. Dla kobiet sama rozmowa może być wystarczającym sposobem spędzania czasu, bo właśnie w rozmowie buduje się bliskość. Kobiety częściej cenią też równość w przyjaźni. Ważne jest poczucie: jesteśmy po tej samej stronie, nie rywalizujemy, nie ma między nami hierarchii. Mężczyźni częściej mają więcej przestrzeni na rywalizację, przekomarzanie się, walkę o status, a nawet konflikt jako sposób budowania więzi. I jeszcze jedna ważna rzecz: kobiety częściej szukają w przyjaźniach wsparcia emocjonalnego. Mężczyźni nie zawsze tak mocno to priorytetyzują. Różnimy się więc sposobami budowania więzi, choć oczywiście wszyscy pragniemy zrozumienia i wsparcia. Mówiąc o wyzwaniach kobiecych przyjaźni, jakie problemy najczęściej widzisz w swojej pracy? Widziałam na Twoim Instagramie żartobliwą, ale prawdziwą rolkę o tym, jak zachowujemy się, kiedy chcemy zaprzyjaźnić się z inną kobietą, ale boimy się jej reakcji. Dla wielu z nas otworzenie się przed drugą kobietą może być trudne. Co jest najczęstszą przeszkodą? Jest ich wiele, ale w mojej pracy z kobietami zauważyłam trzy rzeczy, które sprawiają, że czujemy się naprawdę blisko. I kiedy jedna z nich słabnie albo zaczynamy mieć poczucie, że jej brakuje, często właśnie tam zaczynają się problemy. Te trzy rzeczy to: poczucie symetrii i wzajemności, wsparcie, szczególnie emocjonalne, oraz bliskość oparta na zaufaniu i odsłanianiu się. Nie chodzi tylko o sekrety. Chodzi też o dostęp do swojego wewnętrznego świata. Kiedy czujemy, że jedna z tych rzeczy nie działa, zaczynają pojawiać się napięcia. Na przykład kobieta może mieć poczucie, że przyjaciółka „zniknęła”, odkąd znalazła partnera. Wtedy pojawia się wrażenie, że nie ma już symetrii, że straciłyśmy jej wsparcie. Inny przykład: przyjaciółka zmieniła się w sposób, który już ze mną nie rezonuje. Weszła w inny etap życia, ma dzieci, inne wartości, inne priorytety. Czuję, że nie widzi świata tak jak ja i trudno nam zachować bliskość. Często słyszę też: „To ja zawsze inicjuję kontakt. To ja wszystko organizuję. Ona nie wkłada takiego samego wysiłku”. To znowu dotyczy wzajemności, równowagi i troski. Podobnie jest z odwoływaniem planów w ostatniej chwili albo sytuacją, w której jedna osoba mówi tylko o sobie i nie pyta, co u drugiej. Wszystkie te problemy tak naprawdę sprowadzają się do pytania: czy jest między nami wzajemność, równowaga i troska? Czy możemy nauczyć się budowania bliskości z innymi kobietami w dorosłym życiu? W szkole bywa to łatwiejsze, bo mamy gotowe środowisko: klasę, znajomych, rodziców, którzy organizują życie społeczne. W dorosłości jesteśmy z tym często same. Czy przyjaźni można się nauczyć niemal „akademicko”? Tak, absolutnie. Bardzo mocno w to wierzę. Problem polega na tym, że zaczynamy wierzyć w pewną historię o sobie, a nasze działania zaczynają za nią podążać. Jeśli myślę: „Jestem już dorosła, przegapiłam moment na nowe przyjaźnie”, to nie podejdę do kobiety, która mnie ciekawi. Nie zaproponuję spotkania. Nie spróbuję. A to przekonanie jest po prostu nieprawdziwe. Kiedyś faktycznie pomagała nam infrastruktura społeczna: szkoła, klasa, zajęcia, rodzice, którzy organizowali spotkania. Teraz jesteśmy za to odpowiedzialne same. Musimy same szukać okazji, dopasowywać grafiki, brać pod uwagę różnice w stylu życia, obowiązki, dzieci, opiekę nad rodzicami, pracę. Nasze cele, oczekiwania i energia się zmieniły. Musimy przestać wierzyć, że przyjaźń zawsze powinna pojawiać się naturalnie i organicznie, bez wysiłku. Kiedy byłyśmy młodsze, mogło się tak wydawać; teraz trzeba podejść do tego bardziej świadomie. Zapytajmy więc siebie: gdzie mogę pójść, żeby spotkać osoby o podobnych zainteresowaniach? Kto z moich znajomych może przedstawić mnie komuś nowemu? Czy jestem gotowa wyjść poza swoją strefę komfortu? Myślę, że potrzebujemy ciekawości i optymizmu. Wtedy budowanie nowych relacji jest możliwe. Czy jest coś, czego sama nauczyłaś się o kobiecych przyjaźniach podczas pisania książki? Stałam się odważniejsza, bardziej pewna siebie. Gdy czytałam badania o zdrowym konflikcie i o tym, jak może nas do siebie zbliżać, poczułam większą odwagę, by mówić o rzeczach, które leżą mi na sercu, zamiast się bać i milczeć. Jeśli widzę kobietę, która wydaje mi się ciekawa, teraz łatwiej mi powiedzieć: „Mam wrażenie, że mamy wiele wspólnego. Chciałabym pójść z tobą na kawę”. Wiem, że po drugiej stronie może pojawić się odrzucenie, ale wiem też, że sobie z nim poradzę i nie muszę brać go do siebie. Mam poczucie, że jest tyle życia do przeżycia i tyle możliwych relacji, że nie chcę się przed nimi powstrzymywać. Pisanie tej książki sprawiło, że częściej działam pod wpływem ciekawości wobec innych kobiet. Częściej mówię o problemach. Częściej pracuję nad naprawą relacji. Czy Twoje czytelniczki zauważają, że „Sztuka kobiecej przyjaźni” coś w nich zmieniła albo pomogła im inaczej spojrzeć na przyjaźń? Przychodzą mi do głowy trzy rzeczy. Po pierwsze, wiele kobiet mówiło, że książka poszerzyła ich perspektywę i pomogła im patrzeć na przyjaźnie z większą złożonością. Szczególnie druga część, w której opisuję różne typy przyjaciółek. To pomaga zrozumieć, dlaczego ta druga strona zachowuje się w określony sposób. Wiele kobiet mówiło: „Nigdy wcześniej tak o tym nie myślałam”. To bardzo mnie cieszy. Po drugie, słyszałam od młodych kobiet, że książka dała im język, by opisać coś, co czuły od dawna, ale nie umiały tego nazwać. To daje poczucie ulgi i sprawczości. Po trzecie, kobiety mówiły, że książka pomogła im uwolnić się od poczucia porażki, kiedy przyjaźń się zakończyła. Ostatnia część jest o tym, co się dzieje, kiedy walczysz o relację, ale mimo wszystko się ona rozpada. Wiele kobiet myśli wtedy: „Jeśli nie umiałam uratować tej przyjaźni, co jest ze mną nie tak?”. Chciałam pokazać, że możesz mieć najlepsze intencje, możesz zrobić wszystko, co potrafisz, a relacja i tak może się skończyć. To nie zawsze oznacza osobistą porażkę. Słysząc, że „Sztuka kobiecej przyjaźni” dała kobietom bardziej złożoną perspektywę, język i pewnego rodzaju wolność, czuję ogromną wdzięczność. To dla mnie zaszczyt, że czytelniczki pozwalają mi towarzyszyć sobie w ich historiach. Która część książki była dla Ciebie najtrudniejsza? Mnie dała do myślenia zwłaszcza ostatnia: ta o końcu przyjaźni. To nie jest popularny temat. Kiedy mówimy o końcu przyjaźni, często obwiniamy drugą stronę albo próbujemy szybko znaleźć nową przyjaciółkę, zamiast zapytać, co się wydarzyło, czy mogłam zrobić coś inaczej... Właśnie ta część była dla mnie najtrudniejsza. Myślę, że dlatego, że dotyka bardzo wrażliwego tematu. Kiedy pisałam, słyszałam w głowie głosy kobiet, które mogą się ze mną nie zgodzić. Niektóre mają podejście: „Jeśli coś nie działa w relacji, odchodzę. Nie mam na to czasu”. Ale słyszałam też głosy kobiet, które próbują naprawić przyjaźń za wszelką cenę, nawet swoim kosztem. Są tak skupione na ratowaniu relacji, że stają się samotne. Próba uchwycenia niuansów końca przyjaźni była trochę przerażająca. Było to też dla mnie trudne osobiście, bo jako badaczka przyjaźni, sama doświadczyłam zakończenia dwóch ważnych przyjaźni w ciągu ostatniej dekady. Pomyślałam: „Mówię o przyjaźni cały czas, a sama popełniam w niej błędy”. Musiałam zastosować własną radę i zredefiniować sukces w relacji. Jak wygląda udana przyjaźń? Jeśli sukces oznacza tylko to, że relacja nigdy się nie kończy, zawsze będziemy czuć porażkę, kiedy jednak dojdzie do końca. Pisanie o tym było bardzo osobiste. Musiałam włożyć w tę część dużo serca, dlatego była dla mnie najbardziej wymagająca. To czuć podczas lektury. Jest tam dużo wiedzy, ale też relacji i doświadczenia. Na koniec zapytam: jak wygląda zdrowa, dobra przyjaźń między kobietami wg Danielle Bayard Jackson? Dla mnie najważniejsze jest poczucie bezpieczeństwa. W zdrowej przyjaźni czujesz, że możesz się nie zgodzić. Jeśli wiesz, że kiedy powiesz „nie” albo zrobisz coś inaczej, relacja się rozpadnie albo druga osoba cię odrzuci, to warto się temu przyjrzeć. W zdrowej przyjaźni obie osoby czują się wystarczająco bezpiecznie, by się różnić. Drugi element to poczucie, że ta relacja wnosi wartość do mojego życia. Może nie zawsze jest łatwa, ale kiedy patrzę szerzej, mogę powiedzieć: „Bycie z tobą w relacji wnosi do mojego życia dużo dobra”. I trzeci element: obie osoby mogą być sobą. Nie jest tak, że jedna nieustannie dostosowuje się do drugiej, żeby relacja przetrwała. Nie jest tak, że jedna osoba decyduje o wszystkim, a druga tylko się dopasowuje. Chciałabym zakończyć naszą rozmowę komentarzem internautki, który przeczytałam na Twoim profilu na Instagramie. Bardzo pięknie oddaje ideę kobiecej przyjaźni: „Tak naprawdę sedno tkwi w tym, by kochać i lubić inne kobiety. By rozumieć, że wszystkie się od siebie nawzajem uczymy i rozwijamy. Wtedy przyjaźń z drugą kobietą jest źródłem zrozumienia i ukojenia”. To naprawdę piękne. Kiedy widzisz inne kobiety jako przedłużenie własnego człowieczeństwa, od razu pojawia się więcej współczucia, cierpliwości i zrozumienia. Wierzę, że ty jesteś mną, a ja jestem tobą. Ty jesteś tam, gdzie ja byłam, albo tam, dokąd zmierzam. To naprawdę zmienia sposób, w jaki się ze sobą spotykamy. Danielle Bayard Jackson – trenerka przyjaźni. Prowadzi szkolenia i doradza w kwestiach przyjaźni pomiędzy kobietami. Zanim zaczęła szkolić kobiety w całych Stanach Zjednoczonych, pracowała jako nauczycielka w szkole średniej. Dziś wykorzystuje swoje wykształcenie pedagogiczne, by przekazywać kobietom praktyczne, oparte na badaniach strategie pomagające budować i pielęgnować zdrowe relacje z innymi kobietami. Efekty jej pracy były prezentowane m.in. w NBC News, „Psychology Today”, NPR oraz „The New York Times”. Prowadzi podcast „Friend Forward”.
„Zbyt młoda, by mówić. Zbyt stara, by istnieć". Dyskryminację ze względu na wiek stosujemy zaskakująco często
Tropiąc różne objawy nietolerancji, chętnie widzimy źdźbło w cudzym oku, ale rzadko belkę w swoim: dyskryminację ze względu na wiek. Stosujemy ją zaskakująco często, niezależnie od daty urodzenia. Dlaczego tak trudno nam to dostrzec?
Dyskusja była gorąca, a temperatura z każdym kolejnym komentarzem rosła. W internecie o to łatwo, wiadomo! Tym razem wymiana ciosów odbywała się na Facebooku wśród ludzi otwartych, czytających pisma o kulturze lub wręcz w nich publikujących. Było więc nie tylko żywiołowo, lecz także ładną polszczyzną. Zaczęło się od niewinnego pytania o „ono”, czyli zaimek stosowany wobec osób niebinarnych, by gładko przejść do tematu transfobii, homofobii, lekko zahaczając o feminizm i klasizm. Kibicowałam jednej ze stron, tej bardziej – w moim odczuciu – światłej i tolerancyjnej. Do czasu. W pewnym momencie „moja zawodniczka” napisała do swojej oponentki: „Nic dziwnego, że tak uważasz. Jesteś po czterdziestce”. Auć! Jak to? Dziewczyna broniąca osób, których dotyka transfobia, stosująca język jak z podręcznika inkluzywności użyła prostego niczym cep argumentu dotyczącego wieku? W jednej chwili straciłam do niej sympatię, za to nabrałam chęci na zgłębienie tematu ageizmu (z ang. dyskryminacja ze względu na wiek). Czyżbym w czasach, gdy rasizm, antysemityzm i mizoginizm odchodzą do lamusa namierzyła najbardziej trwały z „izmów”? Badania pokazują, że ageizm dotyka ludzi na każdym etapie życia. Osoby starsze często spotykają się z protekcjonalnym traktowaniem lub wykluczeniem z różnych dziedzin życia, od pracy po życie społeczne. Młodsi z kolei bywają odbierani jako niedojrzali i niekompetentni, co przekłada się nawet na brutalne komentarze online, jak w przypadku Gretę Thunberg. Wszystko to pokazuje, że wiek, zamiast być atutem, staje się powodem do dyskryminacji. Warto pamiętać, że stereotypy na temat wieku są zakorzenione nie tylko w społeczeństwie, lecz także w mediach, firmach i naszych codziennych zachowaniach. Przełamywanie ich wymaga świadomości i odwagi, by spojrzeć na człowieka przez pryzmat jego wartości i doświadczenia, a nie liczby w dowodzie osobistym. Od dzisiaj już nie wypada Zapytałam znajome – zarówno te starsze, jak i młodsze ode mnie – o to, czy doświadczyły tego typu dyskryminacji, stereotypów, uprzedzeń. Po pierwszym „raczej nie”, zazwyczaj przypominały sobie: „A, poczekaj!”. Niektóre przykłady były przezabawne, inne niekoniecznie. Paulina (lat 54) straciła stanowisko redaktorki w miesięczniku dla kobiet („nie, nie ageizm, redukcja etatów”). Znalezienie nowej pracy zajęło jej dobrych kilka miesięcy, ale w końcu udało się w wydawnictwie książkowym. – Znów zaczynałam właściwie od zera, znowu byłam stażystką. Bo inny tryb pracy nad tekstem, bo inne programy do edycji, a inne do rozliczeń z autorami. Moje nowe, o 20 lat młodsze koleżanki byłe przemiłe, ale nagle odkryłam, że mówią do mnie trochę jak do babci. Wolno, głośno, protekcjonalnie… – przyznaje ze śmiechem. Poradziła sobie. Tym bardziej że jest ostatnią osobą, którą można by nazwać „starszą panią”. Rzeczywiście nie farbuje włosów, ale nosi dżinsy, T-shirty z fajnymi nadrukami, trampki. Bawi się na koncertach, jeździ po świecie z plecakiem. Niedawno postanowiła pojechać ze swoim partnerem na przedłużony weekend do Izraela. Znaleźli fajny i niedrogi hostel w centrum Tel Awiwu. – Ku naszemu zdziwieniu przeczytaliśmy, że przyjmowani są goście do 45. roku życia. W tym najbardziej otwartym i roztańczonym mieście Morza Śródziemnego?! Skoro o imprezach mowa: Magda (lat 41) została poproszona przez przyjaciółkę (lat 39) o bycie świadkową na ślubie, a co za tym idzie, zorganizowanie wieczoru panieńskiego. – Szukałam jakiegoś pomysłu na taką imprezę, zabawnego, w dobrym guście. Może gra miejska, może koncert? A że niedawno koleżanka z pracy (lat 28) wyszła za mąż, zapytałam ją o najnowsze trendy. Spojrzała na mnie tak, jakbym zaproponowała przemyt kokainy z Wenezueli. W końcu wydukała: „Nie sądzisz, że w tym wieku to trochę już nie wypada?”. Yyy… Organizować wieczorów panieńskich? Być panną czy wręcz przeciwnie – wyjść za mąż? – wspomina Magda. 42-letnia Małgorzata, lekarka z Warszawy, opowiada o dwóch sytuacjach. Pierwsza, to gdy wyszła ze znajomym przyjacielem gejem do klubu. Przysiadł się do nich mężczyzna nieco starszy od niej. Przystojny, zabawny, zaczął ją uwodzić, zrobiło się intymnie – na tyle, że przyjaciel mrugnął do niej okiem i poszedł do baru. „Fajnie, że w tym wieku masz jeszcze takich znajomych i chęć na wychodzenie w miasto” – usłyszała. – Dał do zrozumienia, że tak naprawdę jestem na to za stara, mimo że sam był starszy – Małgorzata kręci z niedowierzaniem głową. Co ciekawe, w jej pracy jest akurat odwrotnie. W jednym z lepszych warszawskich szpitali wciąż jest uważana za zbyt młodą, choćby na to, by przeprowadzać operacje. Nie szkodzi, że jeździ na międzynarodowe konferencje, ma spory dorobek, doświadczenie za granicą. Wciąż jest „Małgosią”. Jaśmina ma 21 lat, studiuje lingwistykę i jest zakochana w swoim chłopaku. Zaraz po licencjacie chce urodzić dziecko. Brzmi idealnie? – Zarówno moi rodzice, jak i moje przyjaciółki mówią, że jestem za młoda na pieluchy, że zmarnuję sobie życie. Żałuję, że im o swoich planach w ogóle powiedziałam. Fani są przerażeni – co ona zrobiła?! Wytykanie metryki może dotyczyć także młodych osób. Najbardziej znany przykład? Greta Thunberg. Jak taka „gówniara” może się mądrzyć na temat środowiska! Co nastolatka wie o świecie! Hejt, który spadł na najbardziej znaną (i skuteczną) aktywistkę klimatyczną tylko dlatego, że urodziła się już w XXI wieku, był niewiarygodny. Swoją drogą właśnie skończyła 20 lat. Czy świat będzie wobec niej z tego powodu bardziej przyjazny? Szczerze mówiąc, wątpię. Bo lata lecą. „Długo nie kojarzyłam różnych spotykających mnie przejawów przemocy czy pogardliwych ocen z tym, że jestem dziewczyną. Byłam przekonana, że one wynikają z tego, że jestem gówniarą. Za chwilę jednak już nią nie byłam” – to Dorota Masłowska, która debiutowała jako nastolatka, w głośnym wywiadzie dla Krytyki Politycznej. „Miałam na koncie dużo osiągnięć, a wypalone chłopy, których dawno przerosłam dorobkiem, ciągle mówiły o mnie jako o »Dorotce«, która robi te »swoje głupoty w teatrze«. Chwilę później zaczęli do tego dodawać, że przecież jestem już stara…”„Paradoks, przed którym nieustannie stają dziewczynki – a także kobiety w ogóle: generalnie są zwykle za duże, za stare na wszystko – z wyjątkiem chwili, gdy mają się o czymś wypowiadać jako ekspertki. Wtedy najlepiej sprawdza się zasada, że kobieta jest zawsze młodsza od mężczyzny bez względu na to, ile które z nich ma lat” – to już Weronika Murek w swojej najnowszej, świetnej książce „Dziewczynki”, na którą składają się eseje o młodych i bardzo młodych kobietach. Zresztą wystarczy otworzyć pierwszy lepszy portal plotkarski. Madonna, która nie chce wyglądać staro i wstrzykuje botoks? „Fani są przerażeni – co ona z sobą zrobiła!”. Sarah Jessica Parker z twarzą usianą zmarszczkami czy Andie MacDowell z siwymi włosami? „Fani są bezlitośni – jak można się tak zaniedbać!”. Czyli zestarzeć. Swoją drogą kiedyś bohater filmu Woody’ego Allena powiedział, że wcale nie chce się zestarzeć, ale alternatywa jest jeszcze gorsza. Niech się położy Termin „ageizm” wprowadził pod koniec lat 60. XX wieku amerykański psychiatra i gerontolog Robert Neil Butler. Miał na myśli postrzeganie osób starszych przez pryzmat stereotypów i wykluczanie ich na tej podstawie z różnych sfer życia. Dziś to coraz lepiej przebadany przez naukowców temat. – Z ageizmem spotykamy się w całym cyklu życia – mówi dr Magdalena Rosochacka-Gmitrzak, socjolożka z Uniwersytetu Warszawskiego specjalizująca się w gerontologii społecznej, członkini Komisji Ekspertów ds. Osób Starszych przy Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich. – Już w przedszkolu okazuje się, że jesteśmy na coś za starzy, na coś za młodzi. Że wystajemy poza naszą grupę wiekową i komuś to się nie podoba – zauważa. Za mali na to, by pytać, skąd się biorą dzieci, za duzi, by nie umieć zawiązać sznurowadeł. Socjolożka pokazuje mi najnowszy raport Światowej Organizacji Zdrowia na temat przeciwdziałania ageizmowi. Aż połowa ludzkości otwarcie przyznaje się do zachowań dyskryminacyjnych w tym obszarze, a jedna trzecia Europejczyków (zarówno młodszych, jak i starszych) ich doświadczyła. Kto jest najbardziej narażony na ageizm? Po pierwsze, osoby starsze (ale „starsze niż”, czyli w porównaniu do jakiejś młodszej grupy, jak u Pauliny w wydawnictwie, w którym pracują sami młodsi od niej). Po drugie, uzależnione od opieki innych. Co do ageizmu wobec młodych osób zdecydowanie bardziej cierpią kobiety (patrz Greta). Najtrudniejsza jest branża IT (co dziwne, bo większość pracy odbywa się zdalnie), a zaraz po niej hotelarska (tu odwrotnie – liczy się kontakt twarzą w twarz. Czy naprawdę oczekujemy, że w hotelu będą pracować sami młodzi ludzie?). Zdaniem dr Rosochackiej-Gmitrzak ageizm ma się tak dobrze, bo są nim zainfekowane system prawny, opieka zdrowotna, społeczna, media… A także nasz codzienny język. Po angielsku ma to nawet swoją nazwę – elderspeak (z ang. mowa dyskryminująca starsze osoby), gdy do dorosłego mówimy jak do niedojrzałego dziecka – wolno, infantylnie. „Niech babcia się położy…” Efekt? Jak pokazują badania behawiorystów, wystarczy, że starsze osoby słyszą taki upupiający ton, zaczynają się wolniej ruszać, wolniej reagować. Starzeją się w oczach. No, chyba że jest się jak bohaterka filmu „Pora umierać” grana przez Danutę Szaflarską. „Niech się rozbierze” – mówi w filmie lekarka. „Niech się w dupę pocałuje” – odpowiada 90-latka. To się nazywa się bunt pokoleniowy! Uczcie się, dziewczynki Szczerze mówiąc, nie wygląda to dobrze. Martwię się już nie tylko o swoich rodziców, lecz także – co tu kryć! – o siebie. Nie chcę, żeby ktoś wkrótce wrzucił mnie do worka, w którym wcale nie zamierzam być. Mówił jak do dziecka, wypowiadał się w moim imieniu, decydował o stylu życia… No i zwolnił z pracy za PESEL. Na szczęście spotykam Katarzynę Łakińską, założycielkę flexi.pl, portalu pośrednictwa pracy dla osób 50+. Łakińska przyznaje, że zgłaszają się do niej coraz młodsze osoby (nawet 45-latkowie mówią o dyskryminacji ze względu na wiek), a także starsze, w tym 70- i 80-latkowie. Bo oni też chcą pracować, być aktywni, potrzebni, spełnieni. Żyjemy coraz dłużej, trudno przez 30 lat aktywności zawodowej odłożyć na 30 lat emerytury. – Czemu Flexi? Bo jesteśmy pokoleniem ludzi elastycznych. Potrafimy pracować w różnych warunkach, nauczyliśmy się tylu rzeczy… Gdy zaczynałam prowadzić swoją pierwszą firmę, nie było nawet faksów – mówi Łakińska. Zachęca osoby 50+ do przebranżowienia się, rozwoju, otworzenia kolejnych drzwi, a firmy do zatrudniania takich osób. – Choćby dlatego, że zróżnicowane, także wiekowo, zespoły są bardziej kreatywne, skuteczne, po prostu lepsze – podkreśla. Tak, dostrzega na rynku pracy ageizm, który zaczyna się już na poziomie ogłoszeń o zatrudnieniu. „Przyjmiemy do młodego, dynamicznego zespołu…” – jest już obśmiane, bo to tak, jakby przeciwieństwem był „stary i leniwy zespół”. Ale wciąż pokutują nazwy stanowisk, jak „młodszy specjalista” (po angielsku junior). – A przecież nie oznacza to wieku, tylko doświadczenie w danym zawodzie. Czy nie lepiej byłoby użyć słowa „początkujący”? – zastanawia się Katarzyna Łakińska. Gdzie według niej pojawia się ageizm? – Tam, gdzie wszystkie „izmy”, czyli gdy czyjeś interesy są zagrożone, gdzie tort do podziału jest zbyt mały, a rywalizacja ostra – uważa. Młody pracownik nie awansuje? To przez dinozaury, które siedzą w firmie od lat! Starszy kierownik boi się wygryzienia? Będzie swoich młodszych podwładnych umniejszał i upupiał. Przypominam sobie redaktor naczelną, która była od zespołu dziennikarskiego o 20 lat starsza. Niby nic takiego, prawda? Tyle że cały czas wytykała nam młody wiek (około trzydziestki), brak doświadczenia (tak z 10 lat w zawodzie), wtrącała się w nasze plany dotyczące rodziny (np. za wcześnie na dzieci, ale za późno na zamążpójście) i mówiła: „Jeszcze dużo musicie się nauczyć, dziewczynki” (mężczyzn, nawet sporo młodszych, traktowała poważniej). Zemsta była natychmiastowa, choć korytarzowa. Mówiłyśmy o niej per „stara”. Czyżby było tak, że kto wiekiem wojuje, ten wiekiem obrywa? Na to wygląda. Na dodatek można oberwać od samej siebie. – Jeżeli postrzegamy starzenie się jako coś negatywnego i dyskryminujemy osoby starsze, to prędzej czy później, wraz z upływem lat, same przestaniemy dawać sobie prawo do pełni życia – mówi dr Rosochacka-Gmitrzak. Huk po boomersie Biję się w piersi. Tak, zdarza mi się iść na skróty i pomyśleć, że nastolatki mają pstro w głowach („gówniary”), a 60-latkowie nie radzą sobie ze smartfonami („boomerzy”). Tak, zażartowałam kiedyś w tekście na temat zabiegów kosmetycznych dla 52-latki, po których będzie wyglądać jak 25-latka (słabe, wiem). Ale jak się okazuje, taki rachunek sumienia to pierwszy i konieczny krok, by przestać dyskryminować ze względu na wiek. – Polecam zachować tę czujność. Sprawdzać, czy myślimy o realnej osobie, czy nakładamy na nią kliszę, stereotyp, taką pelerynkę, z której trudno się uwolnić. To oczywiście nie jest łatwe, bo ageizm to bardzo mocna narracja, wszechobecna, niemal przezroczysta – mówi Weronika Murek. Pytam o obelgi dotyczące wieku, jak wspomniana „gówniara” i „boomer”. – Są stosowane w podobny sposób, żeby zatkać usta drugiej stronie. Jesteś za młoda, by coś wiedzieć. Jesteś za stara, by się wypowiadać. To są wystrzały, po których nie ma szansy wzajemnie się już usłyszeć i skomunikować – mówi obrazowo. Jak dostrzec, że przed nami stoi nie „gówniara” czy „boomerka”, ale konkretna osoba ze swoimi zainteresowaniami, poglądami, pasjami, być może nawet podobna do nas mimo dzielących nas od siebie lat? Tu z pomocą przychodzi sprawdzona zasada. – Jeżeli chcesz wiedzieć, kim jestem, musisz zapytać o to mnie, a nie siebie – mówi Weronika Murek. A dr Rosochacka-Gmitrzak dodaje: – Warto wystawić się na tzw. bodziec międzypokoleniowy. To sytuacja, w której stwarzamy przestrzeń do wspólnego działania osób w różnym wieku. Powoli przestajemy widzieć różnice, a zaczynamy dostrzegać podobieństwa. Lekcja przychodzi zaskakująco szybko. I to lekcja dosłowna. W każdy czwartek po południu w ramach wolontariatu uczę polskiego cudzoziemców, głównie z Ukrainy. Tym razem moja grupa liczy 10 osób, siedmioro z nich ma dobrze po sześćdziesiątce. Rozmawiamy o tym, co lubią robić. I gdy już mam ochotę napisać na tablicy „robić na drutach”, słyszę od najstarszej w grupie pani Nadii: „Lubię podróżować, uczyć się języków obcych i jeść sushi”. Hmm… To tak jak ja. Podsumowanie Ageizm to dyskryminacji ze względu na wiek, zarówno wobec osób starszych, jak i młodszych. Z uprzezeniami spotykają się ludzie w różnym wieku. Przykłady mogą obejmować sytuacje, w których osoby w wieku dojrzałym są traktowane z protekcjonalnością przez młodsze koleżanki w pracy, a także przypadki, w których starsi ludzie są postrzegani jako niekompetentni lub zbyt starzy na aktywność społeczną. Z drugiej strony, młodsze osoby także doświadczają ageizmu, jak w przypadku Grety Thunberg, która była krytykowana za swoje działania na rzecz ochrony środowiska, tylko z powodu swojego młodego wieku. Ageizm może występować w różnych aspektach życia: w pracy, w rodzinie, w kulturze czy w mediach. Przykład? Dyskryminacja w branży IT i hotelarskiej, a także stereotypy związane z płcią i wiekiem. Fakt, że chociaż w ciągu ostatnich dziesięcioleci zyskano więcej świadomości na temat innych form dyskryminacji, ageizm pozostaje problemem, który jest często ignorowany lub nieuświadamiany.
Młode, ambitne i... wyczerpane. Dlaczego przewlekłe zmęczenie dotyka coraz młodsze kobiety?
To nie jest jeszcze wypalenie, ale nie mija po ośmiu godzinach snu. ELLE sprawdza, skąd bierze się fala wyczerpania u coraz młodszych kobiet i jak odzyskać kontrolę nad poziomem energii.
W tym artykule: Jak wygląda przewlekłe zmęczenie? Skąd bierze się zmęczenie u młodych kobiet? Jak walczyć ze zmęczeniem? Radzą ekspertki To normalne, że od czasu do czasu czujemy się zmęczone albo przeciążone. Deadline w pracy, kilka nocy przerywanego snu, zbyt intensywny tydzień, życie „na wysokich obrotach”, współczesna codzienność często bywa wyczerpująca. U wielu osób takie okresy spadku energii, choć uciążliwe, mijają po kilku spokojniejszych wieczorach i porządnej dawce snu. Jednak w ostatnich latach lekarze i specjaliści w Wielkiej Brytanii obserwują coraz więcej młodych kobiet, które zgłaszają inny rodzaj zmęczenia: głębszy, trudniejszy do uchwycenia i odporny na zwykły odpoczynek. W przeciwieństwie do wypalenia, które zdominowało ostatnio dyskusję o kobiecym przeciążeniu, przewlekłe zmęczenie często jest bardziej nieuchwytne. To długotrwałe wyczerpanie, które nie ustępuje po odpoczynku i nie zawsze da się bezpośrednio powiązać z ilością pracy. Jak wygląda przewlekłe zmęczenie? – Obserwujemy wyraźny wzrost liczby młodych kobiet zgłaszających się z utrzymującym się zmęczeniem – mówi dr Tony Banerjee, global chief medical officer w NADclinic. – Co istotne, wiele z nich to osoby bardzo sprawne, ambitne zawodowo, z zewnątrz wyglądające na „dobrze funkcjonujące”. W rzeczywistości zmagają się z przewlekłym brakiem energii, mgłą mózgową, słabą jakością snu i obniżoną odpornością psychiczną. Zmęczenie tego typu różni się od zwykłej senności czy chwilowego spadku formy. – To utrzymujące się obniżenie energii fizycznej, psychicznej lub emocjonalnej, nieproporcjonalne do poziomu aktywności i nieustępujące w pełni po odpoczynku – wyjaśnia lekarz rodzinny dr Ahmed El Muntasar, który również zauważa wzrost liczby pacjentek zgłaszających długotrwałe wyczerpanie. Na poziomie poznawczym może objawiać się tzw. mgłą mózgową i problemami z koncentracją. Fizycznie kobiety często opisują je jako obniżoną wytrzymałość, brak siły albo wrażenie ciężkości w ciele. Emocjonalnie może przypominać spadek motywacji. Takie zmęczenie utrudnia codzienne funkcjonowanie i potrafi utrzymywać się tygodniami, a nawet miesiącami. Często nie ma jednego wyraźnego wyzwalacza ani oczywistej przyczyny, co sprawia, że trudniej je rozpoznać i odpowiednio leczyć. – Ciało ma niezwykłą zdolność adaptacji, ale ma też swoje granice – mówi psychoterapeutka Nino Sopromadze. – Można porównać je do gumki recepturki. Może rozciągnąć się naprawdę daleko, nie pękając. Problemem nie jest samo rozciąganie, ale czas trwania napięcia. Jeśli utrzymuje się zbyt długo, elastyczność słabnie. Czasem gumka pęka, a czasem po prostu traci zdolność powrotu do pierwotnego kształtu. Wyczerpanie jest informacją, że organizm został rozciągnięty poza granicę, którą da się utrzymać. Ta metafora pomaga zrozumieć zmęczenie w szerszym kontekście regulacji ciała i psychiki. Zdaniem ekspertów sednem problemu jest właśnie zaburzona regulacja i ograniczona zdolność do regeneracji. – Zmęczenie często sygnalizuje rozregulowanie układu nerwowego, metabolizmu, hormonów albo procesów zapalnych – mówi dr Jan Stritzke, główny kardiolog Lanserhof Sylt. – Współczesne życie zwiększyło zarówno obciążenie psychiczne, jak i biologiczne. Cyfrowe przebodźcowanie, praca hybrydowa i zaburzony rytm dobowy nakładają się na siebie. Skąd bierze się zmęczenie u młodych kobiet? Według raportu Mental Health UK dotyczącego wypalenia 50 proc. kobiet w wieku od 18 do 24 lat i 47 proc. kobiet w wieku od 25 do 34 lat deklarowało, że „zawsze” lub „często” doświadcza skrajnie wysokiego albo wysokiego poziomu presji i stresu. – Choć wczesne lata dwudzieste często postrzega się jako czas zabawy, przyjaźni i tworzenia wspomnień, nasze badanie pokazało, że sześć na dziesięć kobiet z tej grupy wskazywało poczucie izolacji jako czynnik napędzający stres – mówi Deidre Bowen, dyrektorka programów w Mental Health UK. Połowa badanych przyznała, że stres powodowały nadgodziny albo konieczność podjęcia drugiej pracy w związku z rosnącymi kosztami życia. To najwyższy wynik spośród wszystkich grup wiekowych. Z kolei 40 proc. kobiet w wieku od 25 do 34 lat wskazywało lęk przed utratą pracy albo redukcją etatów. Dr Stritzke tłumaczy, że przewlekły stres, czyli taki, który utrzymuje się stale przez dłuższy czas, zaburza równowagę autonomiczną. To dynamiczna, zdrowa równowaga układu nerwowego, obejmującego mózg, rdzeń kręgowy i nerwy przekazujące sygnały między mózgiem a ciałem. Gdy organizm pozostaje w subtelnym trybie walki lub ucieczki, pogarsza się jakość snu, rośnie stan zapalny, cierpi układ odpornościowy, a głęboka regeneracja staje się coraz trudniejsza. – Zmęczenie nie jest słabością charakteru. To mierzalna utrata biologicznej regulacji – mówi dr Stritzke. – Jeśli regeneracja nie zostanie świadomie wprowadzona w strukturę dnia, wyczerpanie staje się przewlekłe. Współczesna kobieta nie potrzebuje więcej odporności. Potrzebuje biologicznej rekalibracji. Rosnąca presja odczuwana przez młode kobiety przyczynia się do szerszej kultury rozregulowanych rutyn, która wpływa na zdolność organizmu do odzyskiwania równowagi. – Każdy medal ma dwie strony – mówi Sopromadze. – Praca hybrydowa może dawać autonomię, ograniczać dojazdy i zwiększać elastyczność. Ale ta sama elastyczność bardzo szybko rozmywa granice. Kiedy przenosimy pracę do domu, układ nerwowy przestaje dostawać jasny sygnał, że dzień pracy się skończył. Ciągłe bycie online utrzymuje tło pobudzenia i trzyma układ nerwowy w stanie łagodnej nadreaktywności. Jak walczyć ze zmęczeniem? Radzą ekspertki Dobra wiadomość jest taka, że istnieją proste sposoby na wsparcie regulacji układu nerwowego. Dr Samantha Wild, clinical lead ds. zdrowia kobiet w Bupa, podkreśla znaczenie higieny snu. Zaleca przygaszanie świateł co najmniej dwie godziny przed snem, dążenie do siedmiu–dziewięciu godzin snu każdej nocy, regularne wyciszanie się wieczorem i trzymanie się stałej rutyny przed snem, także w weekendy. Kultura rozregulowanych nawyków i nieregularnego rytmu pracy mocno odbija się również na diecie i dobrostanie. Organizm nie jest w stanie czerpać maksimum z odżywiania, jeśli pomijamy posiłki albo jemy w biegu. – To, jak jemy, co jemy i kiedy jemy, ma ogromny wpływ na poziom energii – podkreśla Rhian Stephenson, dietetyczka kliniczna i założycielka marki suplementów Artah. – Nieregularne jedzenie i pomijanie posiłków może zaburzać poziom cukru we krwi, hormony apetytu i rytm dobowy. To wszystko może nasilać zmęczenie, wahania energii i zachcianki w ciągu dnia. Stephenson wyjaśnia, że narastająca presja, z którą mierzą się młode kobiety, często prowadzi do niedoboru białka i błonnika oraz ogólnego niedożywienia jakościowego. Jeśli taki stan się utrzymuje, może przyczyniać się do przewlekłego zmęczenia. – Chodzi o konsekwencję w podstawach, powtarzaną przez dłuższy czas – tłumaczy. Oznacza to między innymi rezygnację z pomijania śniadań i funkcjonowania wyłącznie na kawie, aby wspierać stabilny poziom cukru, kortyzolu, energii i metabolizmu. Pomóc może też ograniczenie zmęczenia decyzyjnego, czyli przygotowanie kilku sprawdzonych posiłków, które można rotować. Warto zadbać o minimum 30 g błonnika dziennie oraz około 1,2 g białka na kilogram masy ciała, a w razie potrzeby rozważyć suplementację po konsultacji ze specjalistą. Choć te nawyki brzmią prosto, a nawet znajomo, prawdziwe wyzwanie polega na ich konsekwentnym utrzymaniu w rytmie codziennego życia. To właśnie powtarzalność najczęściej okazuje się najtrudniejsza i coraz częściej jest tym elementem rutyny, z którego młode kobiety rezygnują jako pierwszego. – Regulacja nie polega na dramatycznych interwencjach, lecz na konsekwencji w codziennych praktykach – uczula Sopromadze. – Grozi nam normalizowanie poziomu wyczerpania, który może mieć poważne konsekwencje – ostrzega Bowen. Przewlekłe zmęczenie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem sercowo-naczyniowym, zaburzeniami metabolicznymi, lękiem, depresją, osłabioną odpornością i znacznym pogorszeniem jakości życia w dłuższej perspektywie. – Jeśli uporczywe zmęczenie wpływa na twoje codzienne życie albo nie ma wyraźnej przyczyny, porozmawiaj ze specjalistą – mówi Wild. – Wczesna pomoc może naprawdę zmienić to, jak się czujesz. Lekarz może ocenić nie tylko długość snu, ale też jego jakość, historię cyklu miesiączkowego i hormonów, stan zdrowia psychicznego, sposób odżywiania oraz zdrowie metaboliczne i endokrynologiczne. Dr El Muntasar podkreśla, że ważnym elementem takiej oceny są badania, w tym morfologia, ferrytyna, funkcja tarczycy, poziom witaminy B12, witaminy D oraz HbA1c. Jeśli sama lektura o zmęczeniu sprawia, że czujesz się jeszcze bardziej zmęczona, jest też dobra wiadomość. Widać postęp zarówno w rozumieniu warunków, które sprzyjają przewlekłemu wyczerpaniu, jak i w podejściu do codziennych nawyków. Firmy coraz częściej jasno komunikują granice pracy, rośnie liczba badań nad kobiecymi hormonami, mówi się więcej o pracy poznawczej i emocjonalnej, a zdrowie kobiet przestaje być niszą. Równocześnie coraz bardziej normalizujemy regularne rytuały: sen, jedzenie, ruch i regenerację. Jak zauważa dr Stritzke, przyszłość medycyny prewencyjnej nie polega na lepszej wydajności. Polega na regulacji. Rozwiązaniem nie jest jeszcze mocniejsze dociskanie gazu, ale odpoczynek i przywracanie równowagi. Oryginalny artykuł ukazał się w brytyjskim wydaniu ELLE