„Niebo. Rok w piekle” nie było ostatnią sektą w Polsce. Jak dziś działają sekty i dlaczego nadal są tak samo groźne, jak w latach 90.? [WYWIAD]
Dziś premiera kolejnego odcinka wciągającego i mrocznego serialu HBO „Niebo. Rok w piekle” - historii, która przenosi nas do lat 90. i pokazuje mechanizmy działania jednej z najbardziej znanych sekt w Polsce. Ale to nie jest tylko opowieść o przeszłości. - Sekty nie zniknęły. Zmieniły formę - mówi dr Agnieszka Bukowska. I ostrzega, że niektóre praktyki funkcjonujące dziś pod hasłem rozwoju duchowego, coachingu czy tzw. alternatywnych terapii, bywają nową odsłoną tej samej przemocy.
Gdy na platformie HBO debiutuje trzeci odcinek mrocznego i wciągającego serialu „Niebo. Rok w piekle”, coraz częściej wraca pytanie, które wielu z nas uznało za zamknięty rozdział lat 90.: czy sekty w Polsce nadal istnieją? Serial opowiada historię grupy, o której świat zdążył zapomnieć, choć dla jej byłych członków Nieba czas nigdy nie zatrzymał się na happy endzie. Wielu z nich - mimo upływu dekad - do dziś nie pozbierało swojego życia po tej „przygodzie”. Rozmawiam z dr Agnieszką Bukowską - socjologiem, pedagogiem Uniwersytetu Civitas, która specjalizuje się w tematyce związanej z działalnością sekt destrukcyjnych, kontrowersyjnych ruchów religijnych, dysfunkcyjnych subkultur oraz zróżnicowanych środowisk ekstremistycznych. Sekta „Niebo” - czym była i jak działała? Sekta „Niebo” powstała w Polsce w latach 90. i była skupiona wokół charyzmatycznego lidera-Bogdana Kacmajora. - To było niespotykane wówczas u nas zjawisko. Ruch ten pojawił się jako alternatywa wobec tradycyjnych instytucji religijnych, oferując uproszczony, silnie spersonalizowany przekaz duchowy. W trakcie swojej działalności „wciągnął” kilkadziesiąt osób - opowiada dr Bukowska. - Ludzie przyjeżdżali do odizolowanego ośrodka, a lider obiecywał uzdrowienie, duchowe oświecenie, a jednocześnie stosował mechanizmy całkowitej kontroli. Członkowie tracili kontakt z rodziną, wchodzili w napięcia między sobą, a wiele osób doświadczało realnej przemocy psychicznej. - W „Niebie” funkcjonowały zasady, które wymuszały absolutne podporządkowanie, a każdy sprzeciw był interpretowany jako zagrożenie dla zbawienia - tłumaczy dr Bukowska. - To klasyczny przykład „kościoła w kościele”: z zewnątrz wygląda normalnie, ale w środku rozgrywa się fanatyczna kontrola i manipulacja. Sekta „Niebo” zakończyła swoją działalność po wielu latach aktywności, choć trudno wskazać jedną precyzyjną datę początku i końca, ale dramat jej członków trwał długo po jej rozpadzie. - Osoby zaangażowane w funkcjonowanie ruchu relacjonowały, że proces powrotu do równowagi psychicznej, odbudowy relacji społecznych oraz odzyskiwania poczucia autonomii trwał latami i wymagał specjalistycznego wsparcia - dodaje dr Bukowska. Czy sekty w Polsce nadal istnieją i czym różnią się od tych z lat 90.? Wielu z nas wyobraża sobie sektę jako zamkniętą wspólnotę religijną, funkcjonującą na uboczu społeczeństwa z charyzmatycznym guru w białych szatach, uzdrawiającym dotykiem i wygłaszającym prawdy objawione swoim wyznawcom. - To bardzo uproszczony obraz, nieprzystający do współczesnych form tego zjawiska - podkreśla dr Bukowska. - Owszem, mogą pojawić się elementy duchowości czy odniesienia do różnych tradycji religijnych, jednak współcześnie istotną rolę odgrywa także szeroki obszar zjawisk określanych mianem paramedycyny, uzdrawiania alternatywnego, parapsychologii czy rozmaitych metod o charakterze pseudonaukowym. Grupy te często łączą wątki religijne z narracjami rozwoju osobistego, terapiami alternatywnymi oraz warsztatami duchowymi, tworząc hybrydowe formy oddziaływania na uczestników - tłumaczy. W latach 90. sekty kojarzono przede wszystkim z grupami funkcjonującymi w jakimś konkretnym miejscu (np. miasto czy wieś). - Współcześnie ten model uległ istotnej zmianie. Nowe formy takich środowisk coraz częściej pojawiają się w przestrzeni internetowej, w ramach społeczności online - mówi dr Bukowska. Zasięg ich aktywności i dostępności potencjalnych członków jest znacznie większy. Jak dziś wygląda współczesny „guru”? - Nowoczesny guru to często dobrze ubrany, wykształcony profesjonalista w garniturze, prowadzący różne modne a zarazem kontrowersyjne kursy, warsztaty, spotkania online, nagrywający podcasty, prowadzący bloga. - Wygląda na profesjonalistę w swoim obszarze, działa w sieci, nie odwołuje się do religii, a mimo to stopniowo wciąga uczestników w destrukcyjny system - ostrzega dr Bukowska. - Zaczyna się powoli, krok po kroku, i dopiero po czasie ujawnia się zależność emocjonalna i społeczna członka od lidera i pozostałych członków grupy zafascynowanych jego postacią. Te współczesne grupy mogą być szczególnie niebezpieczne, ponieważ funkcjonują w sposób niemal niewidoczny i są dostępne z każdego miejsca, w którym mamy dostęp do Internetu - z domu, pracy czy uczelni. Obecne są we wspomnianych wcześniej ofertach szkoleń, warsztatów i różnego rodzaju społecznościach. Jak podkreśla dr Bukowska, bez świadomości mechanizmów wpływu łatwo wpaść w taką pułapkę. - Nie dotyczy to osób marginalnych czy „oderwanych od rzeczywistości”, lecz zwykłych ludzi przeżywających kryzys, poszukujących sensu, wsparcia i poczucia przynależności - tłumaczy. Problem nie leży w słowie „sekta” Często wydaje się, że w Polsce sekt już nie ma - i częściowo wynika to z samego języka. „Sekta” funkcjonuje w potocznej, medialnej świadomości, ale nie jest terminem prawnym, a w naukach społecznych m.in. z powodu niedoprecyzowania i pejoratywnego nacechowania bywa zastępowana określeniami takimi jak „nowy ruch religijny” czy „kontrowersyjna wspólnota lub grupa”. - Sam problem nie leży w etykiecie „sekta” - tłumaczy dr Bukowska. - Ważne są mechanizmy, które w danej grupie się pojawiają: manipulacja, destrukcyjny wpływ społeczny, uzależnienie od lidera, różne formy przemocy oraz inne zagrożenia dla jednostki i jej otoczenia. Często w obszarze zdrowia a nawet życia. Te mechanizmy działają niezależnie od nazwy - wyjaśnia. Ile jest dziś sekt w Polsce? - „Działają cicho, trudno je policzyć” - Często słyszy się, że w Polsce działa około 300 sekt - mówi dr Agnieszka Bukowska. - To stwierdzenie jest jednak mocno mylące. Tak naprawdę nie da się ich policzyć. Wiele grup funkcjonuje cicho, bez rozgłosu, często w sieci lub w formie małych wspólnot, które trudno dostrzec z zewnątrz. Nie możemy też jasno rozdzielić, co działa „jawnie”, a co „w ukryciu” - te pojęcia w kontekście sekt praktycznie nie istnieją. Internet dodatkowo komplikuje sprawę: dziś każdy może założyć stronę, bloga czy kanał, proponować swoje nauki i znaleźć osoby, które w nie uwierzą - tłumaczy ekspertka. - Media rzadko o zjawisku mówią - podkreśla dodatkowy aspekt dr Bukowska. - A szkoda. Dopiero w momencie gdy dochodzi do ujawnienia wieloletnich nadużyć i oszustw czy innych dramatycznych konsekwencji, problem staje się widoczny dla otoczenia. „Poza Niebem nie ma życia” - jak sekty przejmują kontrolę - Przynależność do sekty zmienia całe życie - mówi dr Bukowska. - Człowiek wchodzi do grupy, szukając odpowiedzi na swoje pytania i zaspokojenia potrzeb, których nie może wypełnić w codziennym życiu. Powoli zaczynają działać mechanizmy uzależniające od lidera i elity grupy, od reszty członków. Najpierw izolacja od rodziny i przyjaciół, później czasami porzucenie pracy czy szkoły. Grupa staje się całym światem, a to, co mówi lider, jest niepodważalne. Członkowie starają się dopasować do zasad grupy, nawet jeśli mają wątpliwości, bo ryzyko wykluczenia czy alienacji jest ogromne. - Dla wielu to jedyna „rodzina”, bo kontakt z bliskimi został zerwany - podkreśla dr Bukowska. - Lider sprawuje niemal totalną kontrolę: decyduje o pracy, studiach, związkach, a czasem nawet o tym, kto może mieć dzieci. Psychiczna, a często i fizyczna presja w grupie jest ogromna. Trudno się uwolnić nie tylko dlatego, że mechanizmy uzależnienia działają stopniowo. - Lęk przed samotnością, zerwane więzy rodzinne i brak własnych środków utrzymania sprawiają, że wyjście z grupy staje się prawdziwym dramatem - mówi dr Bukowska. - W Polsce działa wiele takich grup, często latami, cicho, niezauważalnie. Dopiero tragiczne wydarzenia, ujawniają ich istnienie. Współcześnie zagrożenie w wielu obszarach tego zjawiska przeniosło się do Internetu. - Każdy może założyć stronę, bloga czy kanał, przedstawiając się jako mentor, nauczyciel czy uzdrowiciel - tłumaczy dr Bukowska. - Łatwo wciągnąć osoby poszukujące sensu życia, które nie zdają sobie sprawy, że oddają kontrolę nad własnym życiem. Internet, media społecznościowe, TikTok dają tym liderom i grupom ogromny zasięg. To cyfrowe „Niebo” może być równie groźne, co izolowane wspólnoty z lat 90. Sekta jest jak uzależnienie Funkcjonowanie w sekcie bywa porównywane do mechanizmu uzależnienia. - Proces ten rzadko zaczyna się gwałtownie. Przeciwnie, rozwija się stopniowo, poprzez obietnicę wsparcia, sensu i poprawy jakości życia. Z czasem jednak rośnie potrzeba coraz silniejszego zaangażowania, podporządkowania się zasadom grupy i jej liderowi. Krytyczne myślenie ulega osłabieniu, a zerwanie relacji staje się coraz trudniejsze, mimo narastających strat emocjonalnych, społecznych czy finansowych - opisuje dr Bukowska. Podobnie jak w przypadku uzależnień, odejściu z takiej rzeczywistości często towarzyszą lęk, poczucie pustki i dezorientacji. Proces wychodzenia z sekty i odbudowy autonomii bywa długotrwały i wymaga czasu, wsparcia oraz ponownego uczenia się podejmowania samodzielnych decyzji. - Kiedy człowiek opuszcza grupę, często nie ma dokąd wrócić - tłumaczy dr Bukowska. - Wszystkie więzy są zerwane: kontakty z rodziną, przyjaciółmi, pracą. Osoba wychodząca zostaje sama. Często bez wsparcia emocjonalnego. Ma problem z funkcjonowaniem w społeczeństwie. To jest jak w przypadku alkoholika czy byłego więźnia - nawet jeśli wyjdzie z jednej sytuacji, nieumiejętność funkcjonowania w normalnym świecie sprawia, że łatwo wpada w kolejną toksyczną grupę - wymienia ekspertka. Jeżeli ktoś bliski wchodzi do takiej grupy cierpi nie tylko jednostka, ale cała rodzina. Podobnie jak w przypadku uzależnień, współzależność tworzy ogromne obciążenie emocjonalne i destabilizuje życie rodzinne. Jak nie dać się wciągnąć w sektę? - sygnały ostrzegawcze i obrona przed manipulacją Pierwsze sygnały ostrzegawcze są subtelne: zaburzona komunikacja, izolacja od rodziny i przyjaciół, nowe pojęcia i nowomowa, przekonanie, że tylko lider i grupa zna prawdę. - Ludzie nie zdają sobie sprawy, że zaczynają podporządkowywać się zasadom, które nie służą ich dobru, bo presja ze strony innych członków jest ogromna - mówi dr Bukowska. - W tej sytuacji każdy sprzeciw może skutkować wykluczeniem lub odrzuceniem, a to rodzi poczucie winy i lęk. Jak się chronić? - Kluczem jest edukacja i wiedza , świadomość mechanizmów manipulacji i uważność na zmiany w zachowaniu bliskich - podkreśla ekspertka. - Zwracajmy uwagę na dziwne zachowania, irracjonalne treści, fanatyczne przekonywanie do nowego światopoglądu, ścisłe hierarchie i kontrolę życia codziennego. Niepokój powinny wzbudzać sytuacje, w których ktoś wywiera presję, przekracza granice, ingeruje w decyzje osobiste lub stopniowo izoluje od rodziny i znajomych. - W Internecie zachowujmy czujność wobec ofert, które obiecują szybkie i proste rozwiązania złożonych problemów życiowych oraz budują poczucie wyjątkowości i wyłącznego dostępu do „prawdy”. Jeżeli podejrzewamy, że bliska nam osoba uwikłała się w taka relację- nie krytykujmy jej, nie osądzajmy, podtrzymujmy więzi i nie zrywajmy ich - podpowiada dr Bukowska. - Zadawanie pytań o lidera, jego kwalifikacje, wykształcenie i metody - bez oskarżeń - często sprawia, że członkowie sami zaczynają kwestionować narzucone reguły. W razie wątpliwości warto szukać wsparcia u specjalistów, pamiętając, że w podobne mechanizmy mogą wpaść zwykli ludzie, zwłaszcza w momentach kryzysu i osłabienia. Dlaczego warto rozmawiać o serialu „Niebo. Rok w piekle”? Serial przypomina, że podobne historie nie należą ani do zamkniętej przeszłości, ani do świata egzotycznych, „oderwanych od rzeczywistości” wspólnot. Jak podkreśla dr Bukowska, to opowieść o dramacie zwykłych ludzi, takich jak my, którzy w pewnym momencie życia, często w chwili słabości lub zagubienia, trafiają w sidła systemu narzuconych wartości i bezwzględnej kontroli. - Konsekwencje rozlewają się szeroko: dotykają rodzin, przyjaciół, dzieci i partnerów, niszcząc relacje, zaufanie i poczucie bezpieczeństwa - ostrzega dr Bukowska. To piekło nie dzieje się gdzieś daleko, a rozgrywa się w domach, między najbliższymi, często po cichu i bez świadków. View oEmbed on the source website
Co to jest prokrastynacja snu i z czego wynika? Jak pozbyć się nawyku, który niszczy nasze zdrowie?
Dlaczego ulegamy prokrastynacji snu, choć doskonale zdajemy sobie sprawę, że jest dla nas szkodliwa? Podpowiadamy, jak sobie z nią poradzić.
Jest późno. Jesteś zmęczona, ciało wyraźnie domaga się snu, a jednak zamiast zgasić światło, uruchamiasz kolejny odcinek serialu. Potem następny. W międzyczasie bezwiednie scrollujesz media społecznościowe - jakby sen mógł jeszcze chwilę poczekać. Rano budzik brzmi brutalnie, a pierwsza myśl to dobrze znana obietnica: „Dziś na pewno położę się wcześniej”. I choć rozsądek podpowiada jedno, wiele osób - bardzo często wbrew sobie - wybiera czuwanie zamiast odpoczynku. To zjawisko jest znacznie bardziej powszechne, niż mogłoby się wydawać. Psychologia nazywa je prokrastynacją snu, a w anglojęzycznych badaniach funkcjonuje jako revenge bedtime procrastination. Termin ten opisuje mechanizm, w którym - pozbawieni w ciągu dnia przestrzeni dla siebie - próbujemy „odebrać” ją nocą, kosztem snu. Zjawisko to przybliżyła m.in. Delphine Py, psycholog kliniczna, w jednym ze swoich materiałów edukacyjnych. Dlaczego odkładamy moment pójścia spać? Prokrastynacja snu rzadko wynika z braku świadomości. Przeciwnie - zwykle doskonale wiemy, że sen jest nam potrzebny. Problem leży gdzie indziej: w poczuciu, że dzień nie należał do nas. To szczególnie częste u osób funkcjonujących w ciągłym napięciu, z przeładowanym harmonogramem, nadmiarem obowiązków i niewyraźną granicą między pracą a życiem prywatnym. Wieczorne czuwanie staje się wówczas symbolicznym gestem odzyskiwania kontroli - chwilą tylko dla siebie, bez oczekiwań i presji. Jeśli zdarza się sporadycznie, organizm zwykle potrafi to skompensować. Problem pojawia się wtedy, gdy odkładanie snu wchodzi w nawyk. Przewlekły deficyt snu wpływa nie tylko na samopoczucie, ale również na zdrowie psychiczne i fizyczne. Może prowadzić do chronicznego zmęczenia, obniżonego nastroju, trudności z koncentracją i pamięcią, a w dłuższej perspektywie zwiększać ryzyko zaburzeń lękowych, depresji oraz problemów metabolicznych, takich jak przyrost masy ciała czy zaburzenia gospodarki cukrowej. Jak przerwać ten schemat? Kluczem nie jest rezygnacja z przyjemności, lecz zmiana momentu, w którym po nią sięgamy. Specjaliści podkreślają, że warto świadomie wprowadzać drobne rytuały przyjemności już w ciągu dnia - tak, by wieczór nie musiał być jedyną przestrzenią „dla siebie”. Równie istotne jest stworzenie spokojnej, powtarzalnej rutyny wieczornej, która sygnalizuje organizmowi przejście w tryb odpoczynku. Regularna pora snu, ograniczenie ekspozycji na ekrany, a także wyciszające aktywności - takie jak czytanie, medytacja czy pisanie - pomagają stopniowo odzyskać naturalny rytm dobowy. Sen przestaje być wtedy czymś, co odkładamy, a zaczyna być świadomym wyborem. I właśnie w tej zmianie perspektywy kryje się największa różnica.
Nie postujesz? Nie jesteś sam. „Posting zero” to nowy sposób bycia w sieci
Cisza zamiast relacji, obecność bez autoprezentacji. Coraz więcej osób wybiera Internet, w którym nie trzeba nic udowadniać - ani algorytmom, ani „znajomym”.
Jeszcze kilka lat temu media społecznościowe były cyfrowym pamiętnikiem, sceną i albumem ze wspomnieniami w jednym. Publikowaliśmy zdjęcia porannej kawy, relacje z podróży, migawki z codzienności - często bez większego namysłu. Dziś coś się wyraźnie zmienia. Coraz więcej użytkowników choć wciąż scrolluje, obserwuje i jest „online”, to przestaje publikować. Ten cichy zwrot ma swoją nazwę: „posting zero”. To nie manifest ani bunt przeciwko Internetowi. To raczej zmęczone westchnięcie i decyzja, by na chwilę zejść ze sceny i ukryć się za kotarą. W tym artykule: Od nieustannego nadawania do świadomej ciszy. Czym jest „posting zero”? Skąd wziął się trend „posting zero”? Zmęczenie autoprezentacją i algorytmami Mniej feedu, więcej prywatnych przestrzeni Cisza jako nowa forma autentyczności Od nieustannego nadawania do świadomej ciszy. Czym jest „posting zero”? Przez lata social media działały jak niekończący się spektakl. Każdy był jednocześnie bohaterem, reżyserem i widownią własnego życia. Algorytmy premiowały regularność, intensywność i widoczność. Im częściej publikowałeś, tym... bardziej istniałeś. Dziś coraz więcej osób świadomie rezygnuje z tej roli. Nie usuwają kont, nie ogłaszają cyfrowego detoksu. Po prostu… milkną. Nadal są obecni - ale tylko jako obserwatorzy, nie nadawcy. To właśnie ten moment przejścia z „muszę coś wrzucić” do „nie muszę niczego pokazywać” definiuje „posting zero”. Sama po sobie widzę, że mój Instagram od dawna przejął „ukochany pies Lukier”, a wall na Facebooku wygląda zupełnie inaczej niż choćby 5 lat temu. Posty pojawiają się tylko, jak bardzo coś mnie zaciekawi - i raczej jest to artykuł - godny polecenia - podany przeze mnie dalej aby wesprzeć pracę kolegów i koleżanek dziennikarzy, albo zdjęcie z bardzo ważnej rodzinnej uroczystości lub jedno z wakacji - tak na pamiątkę. Za to gdy Facebook przypomina mi „wspomnienie” sprzed 10 lat... to zwykle znajduje się na nim... zdjęcie ciasta, które zrobiła moja mama, albo nowego samochodu, który kupiłam, albo zachodu słońca z... no właśnie nie wiem skąd. Skąd wziął się trend „posting zero”? Pojęcie spopularyzował publicysta Kyle Chayka w tekście dla „The New Yorker”, opisując, jak codzienne aktualizacje życia prywatnych użytkowników znikają z platform, które jeszcze niedawno żyły ich treściami. Media społecznościowe przestały być miejscem spontanicznego dzielenia się doświadczeniem, a stały się przestrzenią hałasu, reklamy i autopromocji. Zmianę potwierdzają również dane. Według analiz przywoływanych przez „Financial Times”, aktywność użytkowników w mediach społecznościowych spadła od 2022 roku o około 10%, przy czym największy regres widać wśród pokolenia Z i młodszych millenialsów - czyli tych, którzy dorastali już w pełni cyfrowej rzeczywistości. To ważny sygnał: najbardziej „internetowe” pokolenia zaczynają redefiniować swoją obecność w sieci. Zmęczenie autoprezentacją i algorytmami Dlaczego przestajemy publikować? Powodów jest kilka - i wszystkie są bardzo ludzkie. Po pierwsze: zmęczenie porównywaniem się. Feed wypełniony idealnymi ciałami, relacjami i podrasowanymi karierami przestaje inspirować, a zaczyna obciążać. Po drugie: komercjalizacja. Zwykli użytkownicy coraz częściej czują, że ich treści giną w oceanie reklam, influencerów i materiałów generowanych przez sztuczną inteligencję. Po trzecie: prywatność. Świadomość tego, jak wiele danych zostawiamy po sobie w sieci, rośnie - podobnie jak ostrożność wobec technologii, które potrafią nie tylko śledzić, ale i modyfikować wizerunek. Posting zero staje się więc formą cichej samoobrony. Sposobem na odzyskanie kontroli nad tym, co naprawdę należy do nas. Mniej feedu, więcej prywatnych przestrzeni Paradoksalnie rezygnacja z publicznego publikowania nie oznacza zerwania relacji. Wręcz przeciwnie. Życie cyfrowe przesuwa się w stronę prywatnych wiadomości, zamkniętych grup, małych społeczności. Tam, gdzie nie rządzi algorytm, a rozmowa nie musi być „ładna”, angażująca ani mierzalna. To powrót do początków Internetu, który służył nam jako narzędzie do kontaktu, a nie wystawy. Do komunikacji, która nie wymaga reakcji w postaci lajków. Cisza jako nowa forma autentyczności Najciekawsze w trendzie „posting zero” jest to, że opiera się na… braku. Nie da się go łatwo zmierzyć, nie pojawia się w statystykach popularności. A jednak właśnie ta cisza zaczyna definiować nowy sposób bycia online. Dla wielu osób rezygnacja z widoczności okazuje się bardziej autentyczna niż najbardziej dopracowany post. To świadomy wybór spokoju, uważności i prawa do nieobecności. Nie dlatego, że Internet przestał być ważny - ale dlatego, że nie musi już być centrum wszystkiego. Posting zero nie jest więc końcem mediów społecznościowych. To raczej sygnał, że uczymy się z nich korzystać na nowo, na własnych zasadach. Ciszej, wolniej i przede wszystkim z większą troską o siebie.
Razem, ale jednak... osobno. „Phubbing” ma ogromny wpływ na nasze relacje z bliskimi, w święta i nie tylko
Czy podczas rodzinnych spotkań lub wyjść z przyjaciółmi ukradkiem sprawdzasz, co się dzieje na Instagramie? A może „tylko” odświeżasz skrzynkę mailową czy śledzisz konwersację na Messengerze? To zjawisko ma swoją nazwę i ... nie jest obojętne dla Twoich więzi z bliskimi.
Boże Narodzenie to tradycyjnie czas spotkań z rodziną i przyjaciółmi, dzielenia się radością i wspólnego spędzania chwil przy stole. Jednak wraz z rozwojem technologii pojawiło się nowe „zagrożenie” dla tej wyjątkowej atmosfery – phubbing. O ile na co dzień zjawisko to bywa irytujące, o tyle w święta staje się wręcz symbolem tego, jak bardzo ekrany mogą odbierać nam prawdziwą bliskość i magię wspólnego czasu. W tym artykule: Phubbing – współczesna pułapka relacji Phubbing a rodzinne rytuały świąteczne Święta offline – jak ograniczyć phubbing i naprawdę być tu i teraz? Phubbing – współczesna pułapka relacji Zjawisko phubbingu, czyli ignorowania obecnych osób na rzecz korzystania z telefonu, choć na co dzień popularne, w czasie świąt nabiera nowego wymiaru. Chwilę, które powinny być wypełnione rozmową, śmiechem i dzieleniem się przeżyciami, coraz częściej przerywane są przez powiadomienia, odruchowe sięganie po telefon i scrollowanie mediów społecznościowych. Wspólne biesiadowanie, śpiewanie kolęd czy rodzinne gry coraz częściej przegrywają z Facebookiem, Instagramem czy TikTokiem. Phubbing a rodzinne rytuały świąteczne W święta oczekiwania wobec bliskich są szczególnie wysokie. Chcemy, by te chwile były naprawdę wyjątkowe, pełne uwagi i zrozumienia. Niestety, nawet krótkie oderwanie uwagi przez telefon może sprawić, że ktoś poczuje się pominięty czy niedoceniony. Zwłaszcza dzieci i osoby starsze mogą przeżywać to szczególnie mocno, odbierając phubbing jako sygnał, że są mniej ważni od cyfrowego świata. Taki sygnał w okresie świątecznym boli podwójnie, bo oczekujemy wtedy autentycznej obecności i ciepła. Phubbing potrafi bezpowrotnie odebrać magię świątecznych rytuałów. Podczas wigilijnej kolacji telefony na stole mogą prowadzić do cichych konfliktów, zaburzać płynność rozmów i oddalać od siebie członków rodziny. Święta offline – jak ograniczyć phubbing i naprawdę być tu i teraz? Eksperci zalecają jasne ustalenia jeszcze przed świętami: telefony odkładamy do specjalnego koszyka lub pudełka na czas wspólnego posiłku, zabaw czy wieczornej rozmowy. Warto zachęcać do rodzinnych gier, wspólnych spacerów, śpiewania kolęd i fotografowania chwil wspólnie, a nie osobno – bez natychmiastowego wrzucania wszystkiego do sieci. Warto otwarcie rozmawiać o tym, jak ważne są prawdziwe relacje, zwłaszcza w okresie świątecznym. Odłożenie telefonu choćby na kilka godzin w świąteczny wieczór sprawia, że możemy bardziej docenić obecność bliskich. Te momenty tworzą wspomnienia, których nie zapewni żaden feed w mediach społecznościowych. Jakościowa rozmowa, uśmiech, uścisk czy spontaniczne opowieści przy choince to rzeczy, które zostają na długo i naprawdę budują rodzinne więzi. Boże Narodzenie to doskonały czas, by podjąć wyzwanie i postawić na prawdziwą obecność. Ograniczając phubbing, dajemy sobie i bliskim najcenniejszy prezent: autentyczną uwagę i miłość. Warto to zrobić – nawet jeśli na początku wydaje się to trudne, efekty mogą być bezcenne.
Karp i choinka? Nie, dziękuję. Dlaczego coraz częściej „uciekamy” od tradycyjnych świąt i... kiedy może wyjść nam to na dobre?
Jak pokazują dane, świąteczne zwyczaje coraz silniej kojarzą nam się z przymusem, niż radosną celebracją. Częściej też wyjeżdżamy na Boże Narodzenie. Dlaczego coraz więcej Polek i Polaków rezygnuje z tradycyjnego świętowania i czy takie oderwanie się od codzienności może mieć na nas dobroczynny wpływ?
Święta pachnące choinką, korzennymi przyprawami i domowymi wypiekami, wyczekiwanie pierwszej gwiazdki i momentu odpakowania prezentów: te obrazy związane z Bożym Narodzeniem nierozerwalnie pojawiają się w naszych głowach, gdy wracamy do tradycyjnych, rodzinnych wspomnień. Najnowsze dane wskazują jednak na nieco inną tendencję: coraz więcej Polek i Polaków w okresie świąteczno-noworocznym decyduje się na odwrót od tradycji i spędza ten czas poza domem, często w egzotycznych destynacjach. Z czego to wynika i czy celebracja daleko od tego, co znane i tradycyjne może przynieść korzyści? W tym artykule: Dlaczego coraz częściej spędzamy święta poza domem? Oto, co mówią dane Święta, ale bez tradycji: jak zmienia się nasze postrzeganie Bożego Narodzenia Razem, ale inaczej. Czy wyjazdy z bliskimi mogą pomóc umocnić więzi? Dlaczego coraz częściej spędzamy święta poza domem? Oto, co mówią dane Z najnowszych danych, m.in. raportu Wakacje.pl oraz badania IBRiS, wynika, że Polacy coraz chętniej rezygnują z tradycyjnego, rodzinnego świętowania Bożego Narodzenia na rzecz wyjazdów. Według IBRiS, 41% Polaków planuje zimowy wypoczynek w okresie świąteczno-noworocznym, a kolejne 28% rozważa taki scenariusz. Co dziesiąty Polak już spędza święta poza krajem. Przyczyn jest wiele: zmęczenie świąteczną presją, chęć odpoczynku i potrzeba ucieczki od stresu. 40% respondentów przyznaje, że okres świąteczny wywołuje w nich napięcie, a 10% deklaruje, że pogarsza on relacje rodzinne (CBOS). U 10% społeczeństwa może się dodatkowo pojawić sezonowe obniżenie nastroju. Zmienia się także forma świątecznych podróży. Polacy coraz częściej wybierają luksusowe wille z pełnym wyposażeniem, udogodnieniami typu wellness i przestrzenią do pracy zdalnej. Tego typu obiekty oferują nie tylko wypoczynek, ale również możliwość prywatnych celebracji w kameralnym gronie. Święta, ale bez tradycji: jak zmienia się nasze postrzeganie Bożego Narodzenia Dane CBOS pokazują, że religijny wymiar świąt nie jest już tak istotny– jedynie 19% Polaków nadal go podtrzymuje. Coraz mniej osób uczestniczy w pasterce, a tradycje rodzinne – jak np. dzielenie się opłatkiem – przestają być komfortowe dla młodszych pokoleń. Wzrasta natomiast potrzeba odpoczynku. Dla wielu Polaków city break w grudniu, połączony z relaksem, staje się atrakcyjniejszy niż świąteczne obowiązki. Z danych eSky.pl wynika, że liczba rezerwacji na wyjazdy do ciepłych krajów jest ponad dwukrotnie wyższa niż rok wcześniej. Co więcej, tradycje tracą na znaczeniu. Tylko 19% Polaków postrzega Boże Narodzenie jako czas religijny, a udział w pasterce deklaruje jedynie 33%: dla porównania, w 1998 roku było to 80%. Dzielenie się opłatkiem budzi dyskomfort u 20% millenialsów i 33% przedstawicieli pokolenia Z. Razem, ale inaczej. Czy wyjazdy z bliskimi mogą pomóc umocnić więzi? Co ciekawe, coraz więcej rodzin decyduje się spędzać święta poza domem, traktując wspólny wyjazd jako alternatywę dla tradycyjnych spotkań przy jednym stole. Taka zmiana otoczenia sprzyja budowaniu relacji: pozwala oderwać się od codziennych obowiązków, ograniczyć stres związany z organizacją świąt i skupić się na byciu razem. Trend ten dotyczy nie tylko najbliższych rodzin: jak pokazuje badanie Profitroom, liczba wyjazdów w większych grupach jest aż o 15% wyższa niż rok temu. To oznacza, że wiele osób ma potrzebę wspólnego przeżywania świąt w bardziej elastycznej, a jednocześnie nadal integrującej formule.
Uciekasz przed świątecznym zdjęciem? Powód może cię zaskoczyć - wcale nie chodzi o brak pewności siebie
Boisz się świątecznych zdjęć bardziej niż karpia w galarecie? Spokojnie - to nie znaczy, że masz problem z akceptacją siebie. Psycholodzy twierdzą, że chodzi o coś zupełnie innego... i bardziej ludzkiego.
Co roku to samo: choinka błyszczy, makowiec stygnie na blacie, ktoś rozstawia statyw, a w tobie rośnie cicha panika. Najchętniej wybiegłabyś do kuchni „sprawdzić pierogi”, poprawić serwetki albo po prostu zapadłabyś się pod ziemię, byle tylko nie stać w pierwszym rzędzie obok ciotki Gieni, której nie widziałaś przez cały ostatni rok, a która wylała na siebie hektolitry różanej wody. Święta to czas pamiątkowych fotografii, a jednak tak wiele osób reaguje na nie napięciem zamiast radością. Co ciekawe - nie wynika to z braku pewności siebie. Psycholodzy mówią dziś jasno: najczęściej to efekt perfekcjonizmu. A więc… przez lata obwiniałyśmy się niesłusznie. Nie lubisz się fotografować? To nie niska samoocena. To wysokie wymagania wobec siebie Eksperci podkreślają, że unikanie zdjęć coraz częściej wiąże się z tzw. tendencją do autowaloryzacji - subtelnym, często nieuświadomionym przekonaniem, że powinnyśmy wyglądać „odpowiednio”, zanim ktoś naciśnie migawkę. I właśnie w tym tkwi paradoks. Nie chowamy się dlatego, że czujemy się gorsze. Chowamy się, bo boimy się, że nie sprostamy obrazowi idealnej wersji siebie, którą nosimy w głowie. Nie chcemy widzieć na ekranie telefonu zmęczenia, włosów, które ułożyły się „nie tak”, czy świątecznego swetra wypchniętego na ramieniu. Nie chcemy przypadkowej poświaty, niekorzystnego profilu, napiętego uśmiechu. Wbrew pozorom to nie wstyd nas paraliżuje - to potrzeba kontroli. Świąteczna fotografia jest nagła, spontaniczna, a więc wymyka się perfekcjonizmowi, który tak wiele osób trzyma w ryzach przez cały rok. Dlaczego świąteczny klimat jeszcze to wzmacnia? Święta mają swój specyficzny ciężar emocjonalny. Wokół pełno oczekiwań - że będzie pięknie, rodzinnie, ciepło, „jak z reklamy”. I my, chcąc nie chcąc, próbujemy odnaleźć się w tym idealizowanym obrazie. Kiedy ktoś podchodzi z telefonem, pojawia się nie tylko lęk o to, jak wyjdziemy, ale też poczucie, że fotografia stanie się dowodem: czy naprawdę jesteśmy szczęśliwi, bliscy, spełnieni? Nic dziwnego, że wiele osób przyznaje, że świąteczne zdjęcia są dla nich bardziej stresujące niż te robione w zwykły dzień. Psychologowie mówią: nie uciekaj, tylko złagodź oczekiwania Specjaliści zachęcają, by przyjrzeć się temu, co stoi za naszym odruchem ucieczki. Jeżeli reagujemy napięciem na widok obiektywu, warto zapytać siebie: czego tak naprawdę się boję? Co będzie, jeśli na jednym zdjęciu będę wyglądać „nieidealnie”? Dlaczego miałoby mnie to definiować? Wielu psychologów podkreśla, że zdjęcia - zwłaszcza te świąteczne - mają przede wszystkim dokumentować emocje i relacje, a nie estetyczną doskonałość. To często jedyne kadry, które zostają z nami na lata, wracają w albumach, trafiają do pudełka po butach skrywanego w szafie. Po czasie już nie widzimy niedoskonałości - widzimy ludzi, których kochamy, i siebie wśród nich. Nieperfekcyjnych, ale prawdziwych. Jak się wymigać… jeśli jednak naprawdę chcesz? Oczywiście nie zawsze da się przestawić myślenie w jeden wieczór. Święta też bywają trudne, przeładowane emocjami. Jeśli naprawdę nie masz w sobie przestrzeni na pozowanie, psychoterapeuci podpowiadają proste, eleganckie rozwiązanie: bądź w drugim planie. Pomóż zrobić zdjęcie innym. Zaproponuj, że zrobicie wspólne ujęcie, ale na twoich zasadach. Ustaw kadr, wybierz światło, kontroluj dystans. To pozwala złagodzić napięcie, zachować sprawczość i jednocześnie nie wypadać z rodzinnej tradycji. Z czasem może przyjść też większa łagodność - ta, którą tak często widać w naszych zdjęciach, dopiero gdy oglądamy je po latach. Może wtedy zrozumiemy, że warto było być w tych kadrach, nawet jeśli nie były „idealne”.
Self-care to nie luksus, a konieczność. Jak dbałyśmy o siebie w 2025 roku i jakie trendy z obszaru „well-being” pokochamy w 2026?
Self-care w Polsce przechodzi właśnie znaczącą przemianę. Coraz częściej porzucamy presję perfekcyjnego wyglądu i złożonych rytuałów na rzecz prostoty, równowagi i codziennych nawyków. Najnowsze dane pokazują, że dbanie o siebie staje się elementem zwykłej codzienności: opartym na zdrowiu, spokoju i autentyczności. Jak wygląda ta zmiana w praktyce i jakie kierunki będą kształtować nasz wellbeing w 2026?
Rok 2025 był momentem przełomowym dla self-care w Polsce. Zamiast perfekcyjnych, wieloetapowych rytuałów i instagramowych ideałów, stawiałyśmy na prostotę, zdrowie psychiczne i małe, codzienne nawyki, które realnie poprawiają jakość życia. Raport WellBe Studio pokazuje, że dbanie o siebie stało się nie luksusem, a koniecznością — a jego przyszłość wyznaczą autentyczność, dostępność i rytuały oparte na równowadze. Jakie trendy z kategorii self-care były najbardziej widoczne w ostatnich miesiącach, a jak będziemy dbać o siebie w 2026 roku? W tym artykule: Self-care w Polsce 2025: mniej presji, więcej równowagi Prostota i codzienne rytuały: esencja wellbeing Aktywność, odżywianie, pielęgnacja, psychika — cztery filary, które kształtują nawyki Trendy self-care na 2026: mikro-nawyki, personalizacja i mentalny balans Self-care w Polsce 2025: mniej presji, więcej równowagi Ostatnie lata zredefiniowały sposób, w jaki myślimy o self-care. Z jednej strony żyjemy szybciej niż kiedykolwiek, a niemal połowa Polaków deklaruje, że największą barierą w dbaniu o siebie jest brak czasu. Z drugiej — rośnie potrzeba spokoju, kontaktu z naturą, prostych rytuałów i dbania o zdrowie psychiczne. Raport „Self-care 2025” przygotowany przez WellBe Studio przedstawia obraz społeczeństwa zmęczonego presją i nadmiarem bodźców, gotowego na zmianę i spragnionego autentyczności. Nadchodzi moment, w którym self-care przestaje być trendem, a staje się codziennym wyborem. Co ciekawe, jedną z najważniejszych zmian odnotowanych przez WellBe Studio jest przesunięcie motywacji z wyglądu na zdrowie. Aż 62% ankietowanych ćwiczy dla dobrego samopoczucia, energii i lepszego radzenia sobie ze stresem. „Ruch dla głowy” zastępuje „ruch dla formy”, a spokój wewnętrzny staje się nowym wskaźnikiem dobrostanu. — Ta zmiana nie wydarzyła się nagle — dojrzewała od kilku lat, co potwierdzają również globalne raporty branżowe. Trend „wellbeing > wygląd” widać na całym świecie — mówi Katarzyna Ejdys-Kalwasińska, psycholożka i project ownerka w Well Be Studio. Co piąta osoba deklaruje, że właśnie spokój stał się najważniejszym elementem jej self-care — to sygnał zmiany mentalności, który trudno ignorować: „Idealny model self-care? Joga + prysznic + pielęgnacja + suplementacja + zdrowe, zbilansowane jedzenie + czas na przyjemności: spotkanie ze znajomymi, kino, teatr, spędzenie czasu w rytmie slow, bez pośpiechu, goniących obowiązków.” Prostota i codzienne rytuały: esencja wellbeing Choć social media wciąż promują wieloetapowe rutyny pielęgnacyjne, przeciętny polski self-care wygląda nieco inaczej. Poranki są szybkie, skupione na podstawowej pielęgnacji, napojach dodających energii i — coraz częściej — suplementacji. To moment startu dnia, nie czas na medytację czy praktyki mindfulness. Wieczory natomiast służą nam, by się odprężyć: gorące kąpiele, seriale, rozmowy, a także… telefon, który jednocześnie pomaga się wyciszyć i, paradoksalnie, utrudnia pełny odpoczynek. Największym wyzwaniem są natłok myśli i przebodźcowanie — już teraz wiadomo, że priorytetem w 2026 roku będzie dla wielu z nas odcięcie się od cyfrowego szumu. Nie bez powodu ogromną popularność zyskuje JOMO, czyli radość z bycia offline (ang. joy of missing out). Weekend to natomiast balans pomiędzy chęcią regeneracji a obowiązkami. Najwięcej radości dają aktywności w rytmie slow: bliskość natury, spokojne śniadania, czas z rodziną. Jednocześnie wielu Polaków odczuwa presję „dobrego wykorzystania czasu”, która paradoksalnie... odbiera część przyjemności. – To nie są wellness-rytuały z Instagrama. To absolutna podstawa funkcjonowania układu nerwowego. Spokój to nie „czas w SPA” raz na miesiąc. To codzienne wybory, które zdejmują z nas napięcie – zaznacza Katarzyna Ejdys-Kalwasińska. Aktywność, odżywianie, pielęgnacja, psychika — cztery filary, które kształtują nawyki Ruch jest ważny, ale nieregularny. Największą przeszkodą jest brak czasu i energii — nie brak wiedzy. Dla wielu aktywność staje się rodzajem inwestycji w zdrowie, a nie przykrym obowiązkiem czy sposobem na rywalizację. W diecie szukamy małych, ale konsekwentnych zmiana: jemy mniej cukru, więcej warzyw, regularność posiłków. W pielęgnacji z kolei widać wyraźny racjonalizm. Niestety, mentalny self-care nadal nie jest w Polsce stabilnym nawykiem. Sen, spacery, muzyka i czas offline to najpopularniejsze formy regeneracji. Mindfulness i medytacja mają potencjał, ale wymagają uproszczenia i lepszej dostępności: często nie wiemy, na jakiś źródłach się opierać i jak z nich korzystać. „Gdybym mogła dbać o siebie na 100 %, chodziłabym codziennie do SPA/sauny/jacuzzi oraz na spacery. Ćwiczę i tańczę codziennie, więc te rytuały bym pozostawiła. Dodatkowo włączyłabym techniki oddechowe lub medytację.” Trendy self-care na 2026: mikro-nawyki, personalizacja i mentalny balans Nadchodzący rok przyniesie umocnienie kierunków widocznych już teraz. Przyszłość wellbeing'u będzie budowana nie na spektakularnych transformacjach, a raczej na mikro-nawykach i konsekwencji. Coraz mocniej kierujemy się ku prostym, powtarzalnym rytuałom, które realnie da się wpleść w rytm codziennego funkcjonowania. To właśnie one — pięciominutowe praktyki relaksacyjne, krótkie domowe treningi, uważniejsze jedzenie, chwile offline — będą definiować self-care w 2026 roku. — Zmiana, którą widzimy w danych i w praktyce psychologicznej, polega na odejściu od wielkich planów na rzecz małych kroków. Mikro-nawyki działają, bo są odporne na chaos dnia codziennego — nie wymagają siłowni, wolnej godziny ani idealnych warunków. W psychologii nazywamy to „dopasowaniem nawyku do realnych zasobów”. Jeśli coś trwa 2–10 minut, mózg nie uruchamia oporu. Stąd popularność krótkich treningów, 15-minutowych spacerów, minimalnych rytuałów wieczornych — wyjaśnia Katarzyna Ejdys-Kalwasińska. Technologia stanie się naturalnym wsparciem w utrzymaniu tych nawyków: aplikacje przypominające o piciu wody, narzędzia do monitorowania snu czy funkcje AI personalizujące codzienne nawyki pomogą budować regularność bez wprowadzania presji. To jednak jedynie dodatkowe wsparcie — Polacy i Polki nadal najbardziej ufają tradycyjnym filarom: ruchowi, diecie, odpoczynkowi i kontaktowi z naturą. — Technologia powinna wspierać, a nie przebodźcowywać. Zegarki, pierścienie i aplikacje pomagają nam rozumieć swój organizm, ale nie mogą zastąpić kontaktu z drugim człowiekiem ani kontaktu ze sobą. Jeśli nadmiar danych zaczyna zwiększać presję („czy mój sen dziś był wystarczająco dobry?”), technologia przestaje być narzędziem, a staje się kolejnym stresorem — dodaje ekspertka. W 2026 roku wzrośnie także znaczenie mental wellness, ale w formatach prostych i dostępnych: krótkie ćwiczenia oddechowe, techniki wyciszenia, mikro-medytacje idealne dla osób przeciążonych obowiązkami. Dominować będzie idea higieny cyfrowej — stopniowe odcinanie się od nadmiaru bodźców, które dziś jest jednym z największych wyzwań dobrostanu. W odżywianiu zauważalny będzie dalszy zwrot ku naturalności: proste, nisko przetworzone produkty, ograniczenie mięsa, jedzenie „dla dobrego samopoczucia”, a nie trendów. Pielęgnacja? Praktyczna i racjonalna — mniej presji, więcej jakości, bezpieczeństwa i wiarygodności. Jednocześnie self-care staje się coraz bardziej społeczny. Wspólne rytuały, lokalne inicjatywy, grupowe aktywności i wyzwania będą odgrywać większą rolę w podtrzymywaniu motywacji. Polacy marzą o lepiej dostępnych usługach wellness, SPA, dobrej jakości kosmetykach i większej ilości czasu wolnego. — Run-cluby, spacery w parach, wyzwania grupowe czy małe społeczności online stały się narzędziem wsparcia, a nie tylko sportu. Po erze samotnych treningów w domu wraca potrzeba bycia częścią społeczności. Ruch staje się nie tylko „dbaniem o formę”, ale formą kontaktu — zauważa Katarzyna Ejdys-Kalwasińska. Jedno jest pewne: self-care w Polsce dojrzewa. Z trendu inspirowanego mediami społecznościowymi przekształca się w realną praktykę, w której liczą się nie spektakularne gesty, ale codzienne wybory. Rok 2025 pokazał, że chcemy dbać o siebie bez presji i bez perfekcjonizmu. Rok 2026 umocni te potrzeby.
Niewidoczne rany, „czerwone flagi” i odwaga, by (sobie) pomóc: ekspertki o tym, co naprawdę obnaża „Dom dobry”
Dlaczego „Dom dobry” błyskawicznie zyskał tak szeroki odbiór społeczny? Jak rozpoznawać alarmujące zachowania i co zrobić, gdy podejrzewamy, że ktoś doświadcza przemocy? Zapytałam ekspertki, Joannę Gzyrę-Iskandar i Julittę Dębską.
Premiera filmu „Dom dobry” Wojciecha Smarzowskiego uruchomiła lawinę emocji, dyskusji i wyznań – tak silną, jakiej mało kto się spodziewał. Brutalnie prawdziwa historia, pokazująca przemoc w rodzinie funkcjonującej na wysokim poziomie, podważyła wiele społecznych mitów. Przedstawicieka fundacji Feminoteka – partnera merytorycznego filmu – i ekspertka Joanna Gzyra-Iskandar, opowiedziała o kulisach współpracy z twórcami, reakcjach widzów oraz realiach, których nie widać na ekranie. Do rozmowy zaprosiłam także Julittę Dębską – psycholożkę i terapeutkę specjalizującą się w tematyce relacji. Feminoteka: widzimy zdecydowany wzrost liczby zgłoszeń z prośbą o pomoc Powstawanie „Domu dobrego” nie ograniczyło się do procesu filmowego – Smarzowski chciał, by historia była wiarygodna. Dlatego już kilka lat temu nawiązał kontakt z Feminoteką. Jak podkreśla Joanna Gzyra-Iskandar, ten dialog był pierwszym krokiem do głębszego zrozumienia tematu. – Wojtek Smarzowski pierwszy raz rozmawiał z ekspertką Feminoteki kilka lat temu, kiedy zaczął interesować się tematem przemocy domowej pod kątem filmu. Kontakt odnowiliśmy parę tygodni przed premierą – mówi Joanna Gzyra-Iskandar. Fundacja intensywnie pracowała z twórcami – nie tylko z reżyserem, ale także z obsadą. – Jedna z ekspertek Feminoteki spotykała się z reżyserem oraz aktorami i aktorkami, aby pomóc im poczuć się pewniej w rozmowach i wystąpieniach medialnych dot. przemocy… Chciałyśmy, aby byli przygotowani i znali podstawowe fakty, statystyki i rozumieli mechanizmy przemocy domowej – dodaje. Efekt? – zdaniem ekspertki – niezwykle satysfakcjonujący. Dom zły w domu dobrym: nowe oblicze przemocy Wiele osób, które zobaczyły film, zderzyło się z faktem, że przemoc nie ma jednego oblicza. Ofiarą może być osoba zamożna, wykształcona, pozornie pewna siebie. Sprawcą – człowiek o wysokiej pozycji, ceniony i szanowany. To właśnie tu szczególnie wybrzmiewają obserwacje Julitty Dębskiej dotyczące stereotypów i niewidocznych form przemocy. – Statystyki i doświadczenie kliniczne pokazują, że przemoc i wykorzystanie nieletnich nie są związane wyłącznie z biedą czy środowiskami dysfunkcyjnymi. Przemoc może pojawić się wszędzie – również tam, gdzie status i kultura osobista sprawiają, że otoczenie odrzuca możliwość, że „dzieje się coś złego”. Joanna Gzyra-Iskandar podkreśla jednak, że to smutne, iż dopiero tak intensywny obraz uruchomił refleksję. – To straszne, że musiał dopiero powstać film bardzo brutalny, ale w tej brutalności prawdziwy, aby tak się stało. Że nie przemówiły dotychczas do ludzi historie kobiet doświadczających przemocy – mówi. Julitta Dębska z kolei zwraca uwagę, że sam fakt, iż film opowiada historię przemocy w „dobrym domu”, jest kluczowy. – Zwykle wyobrażamy sobie sprawcę przemocy jako osobę z problemem alkoholowym, bez stałej pracy, agresywną, impulsywną – kogoś, kto „pasuje” do obrazu patologii. Tymczasem film pokazuje, że przemoc może pojawić się także w relacjach, które na pierwszy rzut oka wyglądają na idealne – tłumaczy psycholożka. Dlaczego osoby doświadczające przemocy wracają do sprawców? Przekonanie, że „wystarczy odejść”, wciąż bywa powszechne. Tymczasem rzeczywistość jest znacznie bardziej skomplikowana. – Osoby trwające latami w związkach, w których doświadczają przemocy i wracające do sprawców mają swoje powody... – przyznaje przedstawicielka Feminoteki. Joanna Gzyra-Iskandar wymienia podstawowe z nich: społeczne oczekiwania wobec kobiet, groźby i manipulacje sprawców, uzależnienie finansowe czy niewydolność systemu pomocowego. – Ważne jest abyśmy wiedzieli – nawet jeśli tego po ludzku nie rozumiemy – że tak po prostu jest… To wręcz dowód na to, jakie jest ich położenie, a nie, że przemocy nie było – podsumowuje. Julitta Dębska rozwija tę myśl z perspektywy psychoterapii. – Mechanizmy takie jak gaslighting, wyuczona bezradność, huśtawka emocjonalna, PTSD czy współuzależnienie sprawiają, że ofiara stopniowo traci poczucie kontroli. Przemoc nie tylko rani – ona wiąże. Przemoc w „dobrym domu”: sygnały, których nie wolno ignorować Przemoc w zamożnych, wysokofunkcjonujących rodzinach często pozostaje niewidoczna – stereotypy sprawiają, że nikt jej tam nie oczekuje. Do sygnałów, które mogą wskazywać na jej wystąpienie należą: nagłe nieobecności w pracy, wycofanie z relacji, widoczne na ciele ślady przemocy, „dziwne wypadki”, obniżony nastrój. Co, jeśli same lub sami znajdujemy się w takim położeniu? – Pierwszym krokiem może być porozmawianie z bliską osobą, której możemy zaufać i która będzie dla nas wsparciem: wysłucha, zrozumie, przenocuje nas albo pójdzie z nami na policję. Gorąco zachęcam tez do zapoznania się z planem awaryjnym, który możemy zrealizować, jeśli jesteśmy w takiej sytuacji, że być może nagle będziemy musiały uciekać. Zainstalujmy sobie darmową aplikację Safe You, która po naciśnięciu jednego przycisku wysyła alert z prośbą o pomoc do naszych wybranych kontaktów i zaczyna nagrywać dźwięk z otoczenia, który może być później materiałem dowodowym. Można też dzwonić do organizacji pomocowych takich jak Feminoteka, Niebieska Linia czy Czas Kobiet w Poznaniu, aby porozmawiać o swojej sytuacji i dowiedzieć się, jakie mamy prawa i wspólnie zastanowić się, co dalej – instruuje Joanna Gzyra-Iskandar. W razie potrzeby można zadzwonić na infolinię Feminoteki: 888 88 33 88. Film pokazuje również wątek przemocowego związku mężczyzny. Statystyki potwierdzają jednak, że to kobiety i dzieci nadal najczęściej stają się ofiarami. Choć Feminoteka pracuje z kobietami, zdarzają się telefony od mężczyzn – ci kierowani są na Niebieską Linię, gdzie mogą otrzymać pomoc. Jak pomóc, gdy podejrzewamy, że ktoś doświadcza przemocy? Pomaganie osobie doświadczającej przemocy bywa trudne, bo jej zachowania często wydają się sprzeczne. – Czasem ofiara zachowuje się tak, jakby tej pomocy nie chciała. Wielokrotnie spotykałam się z sytuacjami, w których ofiary zaczynały mówić o tym, co dzieje się za zamkniętymi drzwiami, po czym zmieniały wersję zdarzeń, wycofywały się z tego – przekonuje Julitta Dębska. Taki schemat pojawia się na każdym etapie wychodzenia z przemocowej relacji. Wynika z lęku, zależności i braku realnych możliwości działania. – Po pierwsze ofiary są uzależnione emocjonalnie, a czasem finansowo od sprawców. Po drugie, nie mają pomysłu na to, jak sobie poradzić, gdzie pójść, jak zacząć nowe życie. Po trzecie, zwyczajnie boją się konsekwencji, zemsty, eskalacji przemocy – mówi psycholożka. – Należy pamiętać, że to tylko wierzchnia warstwa, a pod spodem kryje się lęk, strach, obawy, paraliż, współuzależnienie, wstyd. Właśnie dlatego tak ważna jest konsekwencja i praktyczne wsparcie. – Nie powinniśmy się poddawać i powinniśmy być konsekwentni w reagowaniu na przemoc. Ważne jest zarówno wsparcie emocjonalne, jak i pomoc w rozwiązaniu problemów formalnych i bytowych. To, czego najbardziej w takiej sytuacji ofiara potrzebuje, to dach nad głową, jedzenie, bezpieczne miejsce, w którym może się schronić – dodaje Dębska. Gdzie system zawodzi – i jak go naprawić? Jednym z najmocniejszych wątków filmu jest niewydolność instytucji: policji, sądów, urzędów. Niestety – jak podkreśla Joanna Gzyra-Iskandar – to wciąż rzeczywistość, z którą mierzą się osoby szukające pomocy. Dlatego Feminoteka walczy o obowiązkowe szkolenia dla policji i sądów. – Głównym problemem, jeśli chodzi o polskie instytucje i osoby w nich pracujące jest to, że szukając pomocy, nigdy nie wiemy, na kogo trafimy. Być może akurat będzie dyżurował empatyczny funkcjonariusz, która zna wszystkie procedury i będzie zdeterminowany, aby pomóc, ale równie dobrze możemy trafić na policjanta, który powie może niech pani śpi dzisiaj na kanapie, niech pani nie drażni męża lub spyta: a czym tym razem pani tak zdenerwowała męża?. To jeden z powodów, dla których osoby pokrzywdzone boją się zgłaszać przemoc: mają obawy, że zostaną „spławione”, zlekceważone, a wręcz wtórnie skrzywdzone. Nasze psycholożki nieraz słyszały od kobiet, że to, jak potraktował je system było gorsze niż to, co zrobił im sprawca. Polska ma niezłe rozwiązania prawne i proceduralne, ale brakuje szkoleń i pieniędzy. Dlatego uruchomiłyśmy petycję do naszych władz, aby organizować szkolenia dla osób pracujących z pokrzywdzonymi – aby już żadna kobieta nie usłyszała na przesłuchaniu: czemu pani nie odeszła wcześniej – może się pani jednak podobało – podsumowuje ekspertka Feminoteki. „Czerwone flagi” i pierwsze symptomy zachowań przemocowych Jedną z ważnych lekcji płynących z filmu jest uważność na pierwsze sygnały, które mogą świadczyć o tym, że relacja rozwija się zbyt szybko lub w niepokojącym kierunku. Jak zaznacza Julitta Dębska: – Wymiana cytatów w aplikacji randkowej to za mało, by stwierdzić, że poznaliśmy kogoś, kto może być partnerem na życie i kimś, przy kim możemy poczuć się bezpiecznie. W „Domu dobrym” Gośka przymykała oko na drobne i większe kłamstwa, na kreowanie fałszywego wizerunku, przejawy agresji i wulgarności. Te zachowania były maskowane statusem, obyciem i wykształceniem partnera, co – jak mówi psycholożka – imponowało jej rodzinie i sprawiało, że tłumiła swoją własną intuicję. W filmie pojawiają się także sygnały, które bohaterka zignorowała całkowicie. Jedną z nich była informacja od byłej żony Grześka, która ostrzegała ją przed nim i dała wskazówkę, by jak najszybciej uciekała. Jedną z najpoważniejszych „czerwonych flag” jest zatajanie kwestii finansowych, co miało miejsce w „Domu dobrym”. – Taka postawa ma już nawet określenie w psychologii – jest to zdrada finansowa – precyzuje Julitta Dębska. Z trudnego domu do toksycznego związku: jak tworzyć zdrowe i świadome relacje? Historia z „Domu dobrego” pokazuje, że bolesne doświadczenia wyniesione z domu – przemoc, manipulacja, uzależnienie rodzica – mogą wpływać na dorosłe wybory relacyjne. Jednak przeszłość nie musi determinować przyszłości. – Jeśli nie mamy dobrych wzorców relacyjnych, to nie znaczy, że nigdy nie stworzymy udanej relacji i nie będziemy potrafili stworzyć bezpiecznego związku – mówi psycholożka. Wychowanie w środowisku, w którym zabrakło stabilności czy bezpieczeństwa, sprawia jednak, że „normalność” może być trudna do rozpoznania. – Może nam brakować wiedzy o tym, jak wygląda normalność, jak to jest czuć spokój i bezpieczeństwo przy bliskiej osobie. Nieświadomie możemy odtrącać dobrych ludzi i wybierać tych, których zachowanie jest podobne do postępowania naszych rodziców. Możemy również odtwarzać zachowania swoich opiekunów, nawet jeśli tego nie chcemy – wylicza Julitta Dębska. W procesie zdrowienia i budowania dojrzałych więzi pomaga terapia. To ona pozwala rozpoznać niezdrowe schematy, zrozumieć ich źródła i wypracować nowe sposoby funkcjonowania. Psycholożka podkreśla jednak mit, który szczególnie warto obalić: to nieprawda, że osoby z trudnym dzieciństwem częściej trafiają na przemocowych partnerów. Stereotyp ten może sprawić, że przegapimy sygnały świadczące o tym, że ktoś z pozoru „idealnej” rodziny potrzebuje pomocy: Joanna Gzyra-Iskandar jest dyrektorką ds. komunikacji oraz rzeczniczką ds. przeciwdziałania przemocy wobec kobiet w Fundacji Feminoteka. Od 11 lat zawodowo zajmuje się PR-em i komunikacją, od 5 lat w organizacjach pozarządowych. Jako aktywistka działa w obszarach zwalczania przemocy ze względu na płeć, dostępu do bezpiecznej aborcji oraz praw osób LGBTQ+. Julitta Dębska jest psycholożką, coachką relacji i badaczką specjalizującą się w psychologii miłości. Wspiera osoby przechodzące przez trudne momenty w relacjach romantycznych, takie jak rozstania, zdrady czy kryzysy. Na swoim kanale YouTube dzieli się praktyczną wiedzą i narzędziami, pomagając odbudować zdrowe podejście do miłości.
Od platonicznych przyjaźni, przez otwarte związki, po patchworkowe rodziny. Współczesne kobiety nie boją się nowych ram bliskości
Tradycyjne definicje relacji coraz częściej nie nadążają za naszymi potrzebami, dlatego kobiety tworzą własne scenariusze bliskości. Platoniczne przyjaźnie stają się pełnoprawnymi „związkami emocjonalnymi”, niemonogamia przestaje być tabu, a patchworkowe rodziny stają się jedną z wielu form tworzenia domu.
Współczesne życie kobiet rozwija się na przecięciu wielu światów. Nie opiera się już na linearnym scenariuszu, w którym dorosłość zaczyna się wraz z metryką, pierwszym poważnym związkiem lub symbolicznym zestawem „kamieni milowych”. Dzisiejsze kobiety funkcjonują w przestrzeni, gdzie sztywne definicje zawodzą, a dawne normy nie nadążają za zmianami. Jesteśmy w momencie przesunięcia – kulturowego, emocjonalnego i społecznego – który wynika ze zmęczenia dotychczasowymi narracjami i potrzeby nowych definicji bliskości. Jakie związki dzisiaj tworzymy i co wpływa na tę perspektywę? W tym artykule: Nowe spojrzenie na dorosłość: czym jest liminalność? (Od)nowa relacji: związek jako świadomy wybór Nowe spojrzenie na rozstanie: proces, nie katastrofa Randkowanie 2.0: między algorytmem a tęsknotą za realnością Nowe formy bliskości: platoniczne partnerstwa, niemonogamia, relacje hybrydowe Nowe spojrzenie na dorosłość: czym jest liminalność? Kobiety doświadczają dziś dorosłości w stanie liminalnym – pomiędzy tym, co znane i społecznie zaakceptowane, a tym, co dopiero się wyłania. To moment intensywnej pracy nad sobą, wglądu w potrzeby i odwracania wzroku od cudzych oczekiwań. Well-aging w tej perspektywie wcale nie oznacza dbania o wygląd fizyczny, a bardziej ewolucję, która dokonuje się dzięki mikrotransformacjom. To zmiany, które krok po kroku budują nową mapę życia. Często to czas destabilizacji, decyzji, redefinicji kariery, ciała, relacji. Pytanie: „Czy ja jestem wystarczająca?” ustępuje miejsca nowemu – „Czy to jest wystarczające dla mnie?”. (Od)nowa relacji: związek jako świadomy wybór W kulturze relacji dokonuje się dziś prawdziwa rewolucja. Związek przestaje być jedynym społecznie akceptowalnym formatem dorosłości, a życie w pojedynkę nie jest już postrzegane jako etap przejściowy. Coraz częściej to świadoma decyzja, akt niezależności i sposób na odzyskanie przestrzeni dla siebie. Relacja staje się za to konstruktem elastycznym, negocjowalnym, wymagającym regularnej aktualizacji. Dane przywołane w raporcie Studio225 „Kierunki myślenia o samorozwoju kobiet” to potwierdzają: główne powody kryzysów to brak wsparcia (27%), różnice wartości (25%) i wypalenie emocjonalne (24%). Coraz więcej kobiet wciska przycisk „sprawdzam”, nie z lekkomyślności, lecz z potrzeby uczciwości wobec siebie. Psychoterapeutka i seksuolożka dr Agata Stola podkreśla, że: „w kulturze, która przez dekady romantyzowała wytrwałość ponad autentyczność, »związkowy restart« jest aktem odwagi. Intymność nie umiera z braku seksu, ale z braku ciekawości.” Restart nie musi oznaczać rozstania – bywa drogą do nowej jakości bliskości, ale wymaga zatrzymania, decyzji i odwagi. Nowe spojrzenie na rozstanie: proces, nie katastrofa Współczesne kobiety coraz częściej zmieniają sposób myślenia o zakończeniu relacji. Koniec związku przestaje być życiową porażką, a staje się procesem, który można przejść dojrzale i świadomie. Temat ten w pogłębiony sposób podejmują Agata Stola, Dawid Krawczyk i Robert Kowalczyk w książce „Sztuka rozstania”. Autorzy podkreślają, że nie istnieje jedna przyczyna rozstania ani jedno czerwone światło, sugerujące, że relacja zmierza ku końcowi. Można spojrzeć na rozstanie także profilaktycznie – jako konsekwencję pracy nad związkiem, a nie tylko jego rozpadu. „Sztuka rozstania” pokazuje, że zakończenie relacji – romantycznej, przyjacielskiej czy rodzinnej – jest jednym z najtrudniejszych doświadczeń, ale może być również początkiem czegoś nowego. Książka pomaga zrozumieć emocje, przejść przez etapy żałoby, odbudować poczucie wartości, ochronić dzieci i bliskich przed skutkami konfliktu, a także nauczyć się kończyć relacje z szacunkiem, bez ghostingu czy manipulacji. Po latach w relacji, etap „single 2.0” bywa jak nowe otwarcie. To moment ponownego mapowania siebie – swoich potrzeb, pragnień, codziennych rytuałów. Powrotu do własnego tempa i do życia, gdzie to ja jestem punktem odniesienia, a nie wspólna struktura. Coraz więcej kobiet wybiera ten stan świadomie. Samotność bywa wówczas źródłem mocy, nie braku. Randkowanie 2.0: między algorytmem a tęsknotą za realnością Nowa era randkowania to w pewnym sensie kulturowy eksperyment oparty na technologii: pierwsze spojrzenie kierujemy w ekran, nie w oczy drugiej osoby. Z jednej strony aplikacje randkowe otwierają drzwi do setek nowych połączeń. Z drugiej – prowadzą do wypalenia emocjonalnego: aż 80% kobiet deklaruje zmęczenie światem aplikacji. Cyfrowy interfejs relacyjny wymaga nowych kompetencji: odporności emocjonalnej, radzenia sobie z niepewnością, komunikowania się w języku cyfrowej intymności. Nic dziwnego, że rośnie tęsknota za spotkaniami „poza algorytmem” – za relacjami opartymi na obecności, a nie tylko dostępności. Nowe formy bliskości: platoniczne partnerstwa, niemonogamia, relacje hybrydowe Platoniczne relacje coraz częściej stają się pełnoprawną formą bliskości – głębokie, długotrwałe przyjaźnie stanowią dla wielu kobiet równie stabilny i intymny filar życia jak relacje romantyczne. Obok nich rosnącą widoczność zyskują związki niemonogamiczne i otwarte, które przestają być tematem tabu i stają się przestrzenią dla kobiet pragnących połączenia wolności, autonomii i autentycznej bliskości opartej na szczerości, transparentności i negocjowaniu granic. Równolegle rozwijają się relacje hybrydowe i na odległość – elastyczne, nienormatywne układy, często wspierane przez cyfrowe narzędzia, pozwalające tworzyć więzi dopasowane do indywidualnego stylu życia, niezależnie od geograficznych czy czasowych ograniczeń. Patchwork nie jest dziś kompromisem – to pełnoprawny model rodziny, mozaika historii, doświadczeń i więzi. Kobiece „ja” coraz częściej buduje się w oparciu o wspólnoty: przyjaźnie, rodzinę pochodzenia, rodzinę z wyboru i relacje spoza tradycyjnych kategorii. Autorzy „Sztuki rozstania” piszą również o patchworku jako naturalnym następstwie niektórych rozstań – strukturze dającej ogromną wolność tworzenia nowego języka bliskości. Współczesne kobiety nie szukają już jednego słusznego modelu miłości. Tworzą relacje, które mają sens dla nich. Budują bliskość elastyczną, sprawczą, dopasowaną do ich wartości, a nie do społecznych oczekiwań. Żyją świadomie „pomiędzy”: między dawnymi narracjami a możliwościami, które dopiero się wyłaniają.
JOMO, czyli analogowy dobrostan na wagę złota. Jak być offline i czerpać z tego radość?
W rzeczywistości, w której same narzucamy sobie presję bycia online, JOMO, czyli radość z bycia daleko od świata digitalu, to prawdziwy luksus. Jak kobiety czerpią z analogowego życia – i czy w obecnych czasach jest ono w ogóle możliwe?
Im bardziej zbliżam się do trzydziestki, tym częściej dookoła słyszę głosy przekonujące, że luksusem wcale nie jest pójście na kolejną kawę, wernisaż czy koncert. Przeciwnie: nieocenioną wartość ma spokój, rozumiany także jako bycie poza zasięgiem. W świecie, który nieustannie domaga się naszej uwagi, coraz więcej moich koleżanek (i kolegów!) wybiera JOMO – z ang. joy of missing out – czyli radość z nieuczestniczenia. To stosunkowo nowa, bardzo potrzebna odpowiedź na przeciążenie cyfrowe i globalną epidemię samotności. Jak ją praktykować i jak my, kobiety, podchodzimy do świadomego bycia „tu i teraz”? W tym artykule: Od FOMO do JOMO – zmiana, której potrzebowałyśmy? Analogowy dobrostan – kierunek kobiecego samorozwoju Dlaczego to kobiety najczęściej wybierają JOMO? JOMO w praktyce: jak wprowadzić je do codzienności? Od FOMO do JOMO – zmiana, której potrzebowałyśmy? Przez ostatnią dekadę to FOMO – z ang. fear of missing out – definiowało nasze relacje z technologią. Lęk przed byciem pominiętą czy pominiętym, kompulsywne scrollowanie mediów społecznościowych, presja bycia „na bieżąco” i równoległe uczestniczenie w tysiącu wirtualnych wątków. Social media podkręcały to tempo, dając nam pozór bliskości, który w rzeczywistości pogłębiał poczucie izolacji. Dziś dane malują zupełnie inny obraz: 23% dorosłych na świecie deklaruje, że odczuwa samotność (Gallup 2024), tylko 15,3% osób uznało swoje najprzyjemniejsze doświadczenie za cyfrowe, a 41% – za fizyczne (Accenture 2025), niemal 38% świadomie docenia JOMO. Z (czasem bolesnego) zderzenia cyfrowego szumu z realnymi emocjami rodzi się nowe zjawisko: radość z wylogowania. JOMO to nie rezygnacja, ale wybór: nowa forma obecności, w której to my decydujemy, co wpuszczamy do naszej codzienności. Analogowy dobrostan – kierunek kobiecego samorozwoju Raport Studia 225 jasno pokazuje: kobiety coraz częściej redefiniują relację z technologią. Żyjemy w świecie „pomiędzy” – hybrydowa codzienność stała się normą, a praca, relacje i odpoczynek mieszczą się na jednym ekranie. Ten nieustanny stan cyfrowego podłączenia prowadzi do przeciążenia systemu nerwowego, rozproszenia i emocjonalnego wypalenia. Zmęczenie cyfrowe to nie metafora – to zjawisko o realnych skutkach somatycznych. Nadmiar informacji, światła, bodźców i powiadomień jest dziś jednym z największych zagrożeń dla dobrostanu psychicznego i fizycznego. W odpowiedzi kobiety poszukują przestrzeni fizycznej obecności: warsztatów, spotkań w małych grupach, wspólnego tworzenia, rozmów bez ekranów pomiędzy nami. Tęsknota za światem analogowym może być silnym impulsem do zmiany stylu życia. Co więcej, popularność zyskuje nurt slow tech – podejście do technologii oparte na umiarze i uważności. Technologia ma przecież wspierać, a nie determinować naszą codzienność. Studio 225 powstało jako odpowiedź na cyfrowe przeciążenie i tęsknotę za światem „dotykalnym”. To przestrzeń, która uczy świadomego „odłączenia” – nie po to, by uciekać od technologii, ale by na nowo zbudować z nią zdrową relację. Program łączy warsztaty o zmęczeniu cyfrowym z zajęciami manualnymi, które wymagają odłożenia telefonu i skupienia wszystkich zmysłów. Jak mówią Julia Turewicz i Marta Teodorowska, założycielki studia: „Odzyskanie balansu wymaga powrotu do fizycznego doświadczania świata.” Dlaczego to kobiety najczęściej wybierają JOMO? Kobiety przez lata funkcjonują w przeciążeniu wielozadaniowością – także cyfrową. To one najczęściej koordynują relacje, komunikację, organizację życia rodzinnego i zawodowego. Hybrydowa codzienność sprawiła, że cyfrowe przeciążenie stało się jeszcze większe. Dlaczego to właśnie kobiety doceniają JOMO? Chcą kontaktów opartych na uważności, szukają głębokich relacji, gdzie liczy się „jakość”, traktują bycie offline jako formę troski o siebie, odzyskują przestrzeń dla własnych emocji i potrzeb. JOMO staje się narzędziem, które nie tylko podnosi jakość życia, ale też przywraca poczucie sprawczości w świecie, który domaga się nieustannej obecności. JOMO w praktyce: jak wprowadzić je do codzienności? Wprowadzenie JOMO do codzienności nie wymaga radykalnych zmian – zaczyna się od niewielkich, powtarzalnych rytuałów, które stopniowo przywracają uważność i równowagę. Pomocne może być rozpoczęcie dnia bez telefonu, choćby przez pierwsze pół godziny po przebudzeniu, kiedy ciało i umysł najbardziej potrzebują ciszy, światła i spokojnego wejścia w rytm dnia. Dobrym sposobem na praktykowanie radości z offline’u jest także zaplanowanie w tygodniu (albo codziennie!) jednej, stałej godziny bez ekranów, która z czasem staje się naturalnym momentem oddechu. Wiele osób odzyskuje poczucie sprawczości dzięki analogowemu notatnikowi – miejscu, do którego można wracać z myślami, planami i emocjami, bez rozpraszającego błysku powiadomień. JOMO można doświadczyć również w relacjach: wystarczy umówić się na spotkanie i świadomie schować telefon, pozwalając sobie na pełną obecność. Pomagają też zajęcia manualne – ceramika, gotowanie, malowanie czy pielęgnacja roślin – bo wymagają skupienia na tym, co fizyczne i namacalne. To właśnie takie drobne, powtarzalne gesty stopniowo uczą nas wyciszenia i przypominają, jaką przyjemność daje życie poza ekranem.