Czy pisanie to zdrada? Do Agi na Facebooku odezwał się ukochany ze studiów. Namiętność odżyła w sekundę
Fantazje o byłym, flirty z kolegą z pracy, serduszka pod zdjęciem szefa, posty o barmanie na Facebooku – czy to już zdrada? A może tylko niewinna gra? Gdy godzinami piszesz z kimś innym, pojawia się pytanie: czy pisanie to zdrada? Ty mówisz „nie”, ale twój partner się wścieka. Dlaczego?
Czasem jednak mikrozdrada zaczyna się bardzo niewinnie – od jednego kliknięcia, reakcji na zdjęcie, pozornie niewinnej wiadomości. – Najpierw tylko odpowiadałam na story, potem przeszliśmy do rozmów o książkach, filmach, aż w końcu pisaliśmy do siebie codziennie – opowiada Lena (31 lat, tłumaczka). – Zorientowałam się, że czekam na jego wiadomość bardziej niż na powrót mojego chłopaka z pracy. Nic się nie wydarzyło fizycznie, ale w głowie miałam już całe alternatywne życie z kimś innym. I to mnie przeraziło. Dziś wiem, że czasem najgroźniejsze są rzeczy, które dzieją się tylko w naszej wyobraźni. Czy pisanie to już zdrada? Nie zapomnę tego, prawie umarłam! – Kątem oka zobaczyłam, że Mateusz ma w komórce niepodpisany imieniem numer. „Kto to?” – zapytałam. „Nie wiem, mogę wykasować, jeśli chcesz” – odpowiedział. „Oho, dziwne” – pomyślałam. Udało mi się wejść w SMS-y z tego numeru, a tam – same serduszka! „On mnie zdradza!”, krzyknęłam w myślach – opowiada Agnieszka. Ich małżeństwo było akurat w kryzysie, prawdę mówiąc, zamierzała odejść. Ale kiedy zobaczyła te serduszka, była w szoku. Potem okazało się, że to stary numer ich córki. Agnieszka (38 lat, miasto średniej wielkości, prowadzi małą cukiernię) i Mateusz (33 lata, informatyk, pracuje w domu – projektuje aplikacje dla podróżników) jeszcze się nie rozstali, ale los ich małżeństwa wisi na włosku. Także dlatego, że do Agi na Facebooku odezwał się ukochany ze studiów. Piętnaście lat temu spędzali razem każdą noc. Gdyby była wstydliwa, czerwieniłaby się na ich wspomnienie. Teraz, kiedy z sobą piszą, wydaje się jej, że namiętność ożyłaby w sekundę. I nie wie, czy spotkać się i sprawdzić, czy rzeczywiście tak jest? Zastanawia się, czy to będzie zdrada, czy działanie na rzecz obecnego związku – przekona się, że już nie jest tą Agą ze studiów i spokojnie zamknie ten etap. – Może zdrada nie zawsze jest zdradą? – pytam Agnieszkę. Jest dla siebie surowa: – Mikrozdrada to po prostu zdrada. Ale nazwa świetna – idealnie pasuje do tego stanu, kiedy człowiek nie potrafi przyznać się sam przed sobą, że myśli o kimś innym. A przecież pisanie z kimś na Messengerze, serduszka i fantazje to emocjonalne angażowanie się. I mimo że dzieje się to tylko na ekranie smartfona, jest zdradą – stwierdza. Interesujące, że koncepcja mikrozdrady pojawiła się w czasach, gdy jesteśmy tak otwarci na temat seksualności i związków. Wiemy już, że nie każda relacja jest heteronormatywna, zrozumieliśmy, czym jest gender, i poznaliśmy terminy takie jak poligamia i poliamoria. Jednak są granice. Jeśli twój mąż skomentuje wpis koleżanki w mediach społecznościowych ikonką bakłażana, brzoskwini (skojarzenia z kształtami narządów płciowych) lub buźką z serduszkami zamiast oczu – czujesz niepokój. Czy pisanie to zdrada? Wszystko zależy od jakości związku – Jeśli mamy w nim jasność, pewność, wiele nas łączy, to mikro zdrady pozostają bez echa. Zresztą zawsze jest między nami niepisany kontrakt: dobrze wiemy, gdzie są granice, czyli jakie zachowanie zrani naszego partnera – porządkuje temat prof. Katarzyna Popiołek, dziekan Wydziału Psychologii Uniwersytetu SWPS w Katowicach. Zwraca jednak uwagę, że czaty i aktywności w mediach społecznościowych to złodzieje czasu. Można by było poświęcić go swojemu partnerowi i poprawie jakości związku. – Pewien mężczyzna opowiadał mi, że jego żona ciągle ogląda jakieś seriale. No to on czatuje wtedy z koleżanką, z którą ma wspólne zainteresowania. Jest w tym pewne niebezpieczeństwo: ich rozmowy w końcu zejdą na tematy intymne, będą komentować bieżącą rzeczywistość, a nie tylko zainteresowania. Uzależnią się od swojej obecności. I tu kolejny problem, wcale nie mniej ważny: ta trzecia osoba może zacząć liczyć na coś więcej. Pamiętajmy, że możemy zranić nie tylko własną partnerkę, ale jeszcze koleżankę z czatu – mówi prof. Katarzyna Popiołek. Czasem mikro zamienia się w makro – Mikrozdrada? Supersłowo dla hashtagu – ożywia się moja kolejna rozmówczyni, projektantka wnętrz, Ewelina (27 lat), która na studia przeprowadziła się z małego miasteczka do Warszawy. Razem z partnerem, Wojtkiem. – Puszczenie uśmiechu do faceta na imprezie to nie zdrada. Nawet wypicie z nim drinka. Dodanie do znajomych też nie. Flirtowanie w mediach społecznościowych? Nie wiem. Ale pewnie wszystko, co chciałabym ukryć przed swoim partnerem na temat innego mężczyzny, to już mikrozdrada. Dla każdej pary mikrozdrada oznacza co innego. A nawet dla każdego z partnerów – stwierdza. Ewelina jest z Wojtkiem od matury, czyli 10 lat. Trudno jej wyobrazić sobie świat poza związkiem. Z drugiej strony pojawia się ciekawość doznań z innymi mężczyznami, żal, że coś ją omija. Tak, Ewelina zdradza. Nigdy nie myśli o tym, by kochanek zastąpił w jej życiu Wojtka. Zrobi zresztą wszystko, by mąż się nie dowiedział. Wieczorami nerwowo przeszukuje swój telefon, czy nie zapomniała usunąć jakiegoś śladu. Ale wlicza to w koszt. Jej zdaniem dzięki prawdziwym zdradom ratuje swój związek. – Rzadko się zdarza, żeby seks z kimś innym ożywił naszą stałą relację. Choć bywają zdrady, które uświadamiają partnerom, że ich związek się rozpada – są krzykiem o ratunek lub ratunkiem. Ale oboje musieliby być bardzo dojrzali, a najczęściej tam, gdzie pojawia się ból, trudno o rozsądek – komentuje prof. Katarzyna Popiołek. Wszystko zaczęło się od pęsety – Któregoś pięknego jesiennego popołudnia znalazłam w aucie, na podłodze pod przednim siedzeniem, elegancką pęsetę – opowiada Marianna (45 lat, reżyserka castingu). – I już wiedziałam. Najdziwniejsze? Pomyślałam: „Uff, czyli ja nie będę musiała tego zrobić. To on odejdzie”. To ulga? – Każdy z nas ma w sobie głos dziecka, rodzica i dorosłego. Dziecko domaga się, pragnie czegoś, a jak ktoś mu odmówi, to jest nieszczęśliwe i tupie nogą. Na poziomie rodzica są normy, które przekazano nam w trakcie wychowania: co nam wolno, a czego nie. A trzeci poziom to dorosły. Umie wyważyć między tym, czego chce dziecko, a tym, czego zabrania rodzic, podjąć racjonalną decyzję, opierając się na świadomości samego siebie. Oczywiście ważne jest to, żeby decyzje podejmował dorosły, bo bierze pod uwagę wiele argumentów: sytuację, to, kim jesteśmy, etap relacji – mówi prof. Katarzyna Popiołek. A kiedy potrzebuję wianuszka adoratorów… – Zdarza się, że atrakcyjna kobieta gromadzi wokół siebie grono adoratorów – stwierdza prof. Katarzyna Popiołek. – Jej partner pozostaje jednak spokojny, bo wie, że ona tej adoracji potrzebuje. Jeśli ich związek jest szczęśliwy, mąż nie niepokoi się, że któryś z nich mógłby być jego konkurentem. Ale jeśli kobieta ma zaburzone poczucie własnej wartości albo wątpliwość co do jakości związku, sprawa może się skomplikować. Czy taka adoracja (ktoś mi przyniesie kwiaty, wyśle walentynkę) jest mikrozdradą? Jeśli nie potrafię bez tego żyć, a mąż nie zastąpi tych adoratorów, to może być niebezpieczna sytuacja. Trzeba umieć zajrzeć w siebie – tłumaczy. A może dać się ponieść szaleństwu? Bywa, że się kimś zachwycimy: tańczę z kimś na balu, bo świetnie prowadzi, albo podoba mi się szaleńczo jakiś przystojny mężczyzna. Anna Karenina źle skończyła po takim balu – przypominam sobie. – No właśnie, i to była scena decydująca! Ale jeśli ta scena nie ma kontynuacji, nie dążymy do tego, by się spotykać z tą osobą, to mikrozdrada nie niesie niebezpieczeństwa – uspokaja prof. Katarzyna Popiołek. I na koniec definiuje mikrozdradę: – To sytuacja nieplanowana, w której odczuwamy silne emocje wobec kogoś i okazujemy mu wyraźne zainteresowanie. Te zdarzenia bywają zaskakujące i mogą budzić niepokój partnera, ale w naszej intencji nie mają zagrażać związkowi. Traktujemy je jako ulotną rzeczywistość, przyjemną nagrodę od losu, która dodaje życiu barw. Zgodzisz się? Tekst: Anna Luboń
Iga Świątek o swoim perfekcjonizmie: „Zaczęłam przywiązywać większą wagę do tego, żeby siebie nagradzać”
Jak oswoić perfekcjonizm, nauczyć się odpuszczać i radzić sobie z oczekiwaniami innych? Iga Świątek mierzy się z tym codziennie. „Warto, żebyśmy były bardziej odważne i częściej siebie nagradzały” – mówi najlepsza tenisistka świata. Jej nowe trofeum? Rozkwit kobiecości. Publikujemy wywiad Kobiety 30-lecia z czerwcowego wydania magazynu ELLE Polska.
Pierwszy raz pojawiłaś się na okładce ELLE w styczniu 2022 roku. Była to Twoja pierwsza sesja okładkowa. IGA ŚWIĄTEK: I właściwie jedyna, bo do tej pory nie miałam czasu, by pozwolić sobie na inną. Nic dziwnego, trzy miesiące później zostałaś numerem jeden w rankingu WTA. Jak zmieniło się Twoje życie? Wyzwania są podobne do tych na korcie, ale kontekst jest inny, głębszy. Dwa lata temu chciałam udowodnić, że znalazłam się w dobrym miejscu, nie czułam się w pełni doświadczoną zawodniczką. Uczyłam się mierzyć z pierwszą falą sukcesu i oczekiwań z nim związanych. Teraz wiem, że w sporcie przeżyłam już bardzo dużo i niewiele może mnie zaskoczyć. Wzrosła też moja popularność, co ma ogromny wpływ na moje życie. Teraz nie muszę już niczego udowadniać, tylko raczej sprostać oczekiwaniom. Dotyczy to również wizerunku. W pierwszym wywiadzie dla ELLE mówiłaś, że są okazje, kiedy musisz wyglądać elegancko. Teraz jest ich sporo. Kiedy pojawiłaś się na imprezie turnieju WTA Finals w zjawiskowej czerwonej sukience zauważyły to media na całym świecie. Jak czujesz się w roli nie tylko mistrzyni, lecz także kobiety, na którą wszyscy patrzą? Podczas naszej poprzedniej sesji stylistka Karolina Limbach do wielu rzeczy musiała mnie przekonywać. Nawet do tego, żebym w ogóle coś przymierzyła. Teraz jestem bardziej otwarta, doceniam, kiedy mogę się ubrać elegancko, czuć się kobieco i atrakcyjnie. Miło jest wiedzieć, że się ładnie wygląda. Próżne? Raczej pozytywne. Na co dzień noszę stroje sportowe, więc to naprawdę świetna odmiana (śmiech). Czujesz, że rozkwita w Tobie kobiecość? Ani ja, ani moja siostra nie przywiązywałyśmy wagi do tego, że wygląd zewnętrzny wpływa na nasze samopoczucie. W domu rodzinnym nauczyłyśmy się wielu fantastycznych rzeczy, ale nie byłyśmy motywowane do szczególnego dbania o styl. Dlatego później musiałam to nadrobić i bardzo się cieszę, że to zrobiłam. Dzięki temu czuję się komfortowo w sytuacjach, kiedy mogę wyglądać bardziej stylowo, mniej sportowo czy casualowo i pokazać inną twarz. Podobno perfekcjoniści myślenie o sobie stawiają na ostatnim miejscu. Najważniejsze są cele, wyniki. Zgadza się. Dlatego zaczęłam przywiązywać większą wagę do tego, żeby siebie nagradzać. Faktycznie jestem perfekcjonistką i ostatnie, o czym pomyślę, to zrobienie czegoś dla siebie. Ale widzę, że to jest naprawdę potrzebne. Podczas podróży, które są wpisane w Twoją codzienność, robisz prezenty sobie lub bliskim? Musiałam nauczyć się korzystać z tego, co zarobiłam i udało mi się w życiu zdobyć. W tym roku byłam już kilka razy na zakupach (śmiech). Staram się cieszyć tym wszystkim, na co tak bardzo ciężko pracuję. Właśnie zostałaś polską ambasadorką marki Lancôme. Dlaczego zdecydowałaś się na tę współpracę? Nie uwierzysz, ale jeden z zapachów Lancôme to były moje pierwsze perfumy w życiu. Miałam kilkanaście lat i do dziś pamiętam ten flakonik. Zresztą marka Lancôme od zawsze kojarzyła mi się z pięknem i kobiecością. Jej kampanie i ambasadorki są zjawiskowe – uwielbiam Julię Roberts czy Zendayę. Kilka lat temu, właśnie po sesji do ELLE, nawet zastanawiałam się, jakie to byłoby uczucie, uczestniczyć w takiej kampanii. Nie sportowej, ale beauty. Poza tym przekaz marki jest dla mnie bardzo ważny: „Szczęście to najatrakcyjniejsza forma piękna”. Często o tym zapominamy – w ciągłym biegu robimy rzeczy, które nie do końca nas uszczęśliwiają. Podczas rozmów z zespołem Lancôme sama zaczęłam myśleć o tym, że to jedno zdanie jest proste, ale skłania do refleksji nad tym, co tak naprawdę robimy ze swoim życiem. Nieprzypadkowo będziesz twarzą zapachu Idôle w Polsce. Jesteś wzorem dla młodego pokolenia. A kto jest Twoją idolką? Kiedy byłam nastolatką, uwielbiałam komedie romantyczne. Obejrzałam wszystkie z Julią Roberts i Sandrą Bullock. Wspaniałe aktorki. Z kolei niemalże ikoną popkultury jest dla mnie Taylor Swift. Perfekcjonistka podobnie jak ja. Wydaje się, że z jednej strony wszystko w karierze ma idealnie zaplanowane, a z drugiej jest tak naturalna. Podziwiam to. Kiedyś nawet pomyślałam, że gdybym była sławna, chciałabym zachowywać się tak jak ona w różnych sytuacjach. Słuchałam jej nałogowo od 13. do 16. roku życia, później zrobiłam sobie przerwę. Zresztą muszę przyznać, że w szkole niektórzy się ze mnie śmiali, że tak ją lubię. Więc kiedy ostatnio na Instagramie zobaczyłam mema: „Szkoły w Australii przesunęły egzaminy, bo były zaplanowane koncerty Taylor Swift”, a ktoś skomentował: „A ze mnie się w szkole śmiali”, to poczułam, że to o mnie. Na Instagramie prowadzisz cykl „Czytam z Igą. W tym roku przeczytam 12 książek lub więcej”. Ostatnio omawiałaś „Perfekcjonizm” Sharon Martin. Poleciła mi ją Daria Abramowicz. Jest tam wiele zadań do wykonania, trochę jak prace domowe czy zeszyt ćwiczeń. W tej książce dwa zdania potrafią opisać całe życie człowieka, co trochę przeraża, ale jest świetna. Twój perfekcjonizm czasami Ci przeszkadza? Mam z nim trudną relację (śmiech). Wiem, że dzięki niemu jestem dobra w sporcie, jednak czasami bardzo mnie przytłacza. Trudno mi zaakceptować coś, co nie jest takie, jak chciałam. Potrafię być bardzo rozczarowana. Zdecydowanie perfekcjonizm jest czymś, nad czym cały czas pracuję. Może zabrzmi to absurdalnie w kontekście najlepszej tenisistki świata, ale nauczyłaś się już odpuszczać? Odpuszczanie i ustalanie priorytetów to dziś moje najważniejsze cele. Nie odpuszczam na korcie, ale też nie potrafię powstrzymać się od kontroli w życiu codziennym. Jestem ambitna, zbyt aktywna w tematach, których tak naprawdę nie muszę realizować, a nie umiem z nich zrezygnować. Często zamiast skoncentrować się na najważniejszym, czyli treningu, tracę siłę i uwagę na mniej ważne sprawy. Dlatego cały czas nad sobą pracuję. A bez tych mądrych, wspaniałych ludzi, którzy są obok mnie, nie umiałabym spojrzeć z dystansu. Ludzie, którzy Cię znają, mówią, że bardzo dbasz o innych. Nawet na Instagramie o każdej wygranej piszesz „my”. Skąd w Tobie taka wdzięczność? Zdaję sobie sprawę z tego, że wiele zawdzięczam ludziom, którzy są obok mnie. Faktycznie, umiem grać w tenisa, ale to ci, których spotkałam na swojej drodze w odpowiednim czasie i miejscu, pomogli mi się rozwinąć. Myślę, że jestem jednym z tych sportowców, którzy mieli ogromne szczęście, że od początku trafiali na ludzi idealnie wyczuwających, czego potrzebują ich podopieczni. Bardzo to doceniam, bez mojej obecnej ekipy by mnie tu nie było. Nie potrafiłabym zarządzić sobą, karierą, a nawet talentem w taki sposób, żeby wykorzystać te wszystkie potencjały. Dlatego tak cenię swój team. W jednym z pierwszych wywiadów wideo mówisz: „Tu Iga Świątek, mam 19 lat i uprawiam najcudowniejszy zawód świata, jestem tenisistką”. Podpisałabyś się dzisiaj pod tym? Na pewno znalazłam w życiu coś, w czym jestem dobra. Czuję się spełniona, uprawiam sport, który daje mi satysfakcję i bezpieczeństwo finansowe. W pewnym sensie zgadzam się z tym, co mówiłam przed laty. Ale teraz widzę też drugą stronę tego zawodu. Bycie numerem jeden potrafi przytłaczać. Nie jestem już tylko tenisistką. Stałam się osobą, która musi być bardzo odpowiedzialna, wypowiadać się na trudne tematy. To sprawia, że moja rola nie jest taka prosta, jak to sobie wyobrażałam, marząc o takiej karierze jako 12-latka. Czy w byciu idolką właśnie to zabieranie głosu, często reprezentacja swojego pokolenia jest najtrudniejsza? Nie da się pominąć tego, co jest dobre – bardzo doceniam to, że ludzie liczą się z moim zdaniem, że mogę promować czytelnictwo czy mówić otwarcie o tym, jak ważne jest dbanie o swój dobrostan i zdrowie psychiczne. To może coś zmienić na lepsze w naszej rzeczywistości. Chcę mówić też o tym, co trudne, bo jestem człowiekiem jak każdy i jak każdy mierzę się z wyzwaniami, które w moim życiu zawodowym mają nieco większą skalę niż przeciętnie. Ale to bywa trudne i mam nadzieję, że ludzie uszanują, kiedy nie wypowiem się na jakiś temat, kiedy nie w każdej kwestii będę miała rozwiązanie czy siłę, żeby działać. Mam dopiero 22 lata i nie znam się na wielu sprawach. Najtrudniejsza jest jednak rozpoznawalność. W Polsce czy za granicą? Wiem, że w miastach, gdzie odbywają się największe turnieje tenisowe, jestem również dla kibiców. Ale kiedy wracam do domu, rodziny, chcę odpocząć, w spokoju popracować, to nie mam już takiego luzu jak kiedyś. Nie mogę trenować z myślą, że nic się nie stanie, jeśli rozpłaczę się na korcie czy zacznę przeklinać, gdy coś mi nie wyjdzie. To od razu zostanie zauważone, a może nawet nagrane i pokazane całemu światu w social mediach. Doceniam zainteresowanie kibiców, wzruszają mnie historie młodych ludzi, którzy mówią, że ich inspiruję, że dzięki tenisowi ktoś wyszedł z problemów, odnalazł pasję, ale popularność potrafi być również przytłaczająca, jestem poddawana ciągłej ocenie. Jesteś głosem pokolenia, które próbuje znaleźć miejsce w świecie social mediów, ma trudności ze skupieniem uwagi, walczy z przebodźcowaniem. Przekazałaś 300 tysięcy złotych UNICEF-owi, by wspierać potrzebujących w tym obszarze. Dlaczego wybrałaś ten cel? Przede wszystkim dlatego, że na co dzień spotykam rówieśników, którzy mierzą się z bardzo trudnymi tematami. Wiem, że niełatwo mieć obok siebie zaufaną osobę, która wysłucha, zrozumie i będzie wiedziała, jak pomóc, wesprzeć. Samotność dotyczy wielu ludzi z mojego pokolenia. Więc po prostu zachęcam do tego, żeby każdy, kto ma problemy, odważył się spotkać ze specjalistą. Chcę pokazać, że jest to naturalne. Sama od lat pracuję z psychologiem i wiem, jak to mnie wzmacnia. Życie jest dzisiaj niezwykle wymagające, dlatego nie ma nic dziwnego w tym, że potrzebujemy odpowiedniego wsparcia. Musimy nauczyć się bronić przed tym, co przynosi nam los. Więc będę powtarzać jak mantrę, że jeśli czujesz się źle, zwróć się o pomoc. Nie ukrywajmy swoich emocji. Rozmawiajmy o problemach. Wiele osób jest wychowanych tak, by nie okazywać słabości, nie mówić głośno, że źle się czują. Ale nie powinno tak być, bo prośba o pomoc to akt wielkiej odwagi. Rozmówczynie jubileuszowych wywiadów ELLE pytam o przeszłość, zmiany, które zaszły w Polsce przez ostatnie trzy dekady. Ciebie zapytam o przyszłość: o co my, kobiety, powinnyśmy zadbać, zawalczyć przez następne 30 lat? To dla mnie wielkie wyróżnienie znaleźć się wśród Kobiet 30-lecia ELLE. Dziękuję. A odpowiadając na pytanie, myślę, że warto, żebyśmy bardziej wierzyły w siebie. Kiedy patrzę na swoich rówieśników, widzę, że jest o wiele mniej kobiet, które otwierają swoje biznesy, niż mężczyzn. Wciąż niewiele z nas działa solo, ma śmiałość, by podjąć ryzyko, postawić na siebie, stworzyć własny projekt. Dla mnie to oczywiste, bo tenis jest sportem indywidualnym, muszę iść swoją ścieżką. Oczywiście doceniam to, co zrobiły dla nas poprzednie pokolenia. W tenisie to temat „prize money”, czyli równości wynagrodzeń kobiet i mężczyzn za główne wydarzenia tenisowe. Wywalczyła to 12-krotna zwyciężczyni Wielkiego Szlema, Billie Jean King, która zagroziła bojkotem US Open w 1973 roku, czy Venus Williams, która zawalczyła o ten temat w 2007 roku na Wimbledonie. To jest odwaga i ufność we własne możliwości. Więc myślę, że po prostu powinnyśmy się starać być odważniejsze. Wierzyć w to, ile jesteśmy warte i że potrafimy osiągać tyle, co druga płeć. Dlatego cieszę się, że zostałam zaproszona przez Lancôme do ich programu społecznego „Write Your Future”. Celem akcji w Polsce jest wsparcie młodych nieuprzywilejowanych kobiet w rozwoju i podnoszeniu ich kwalifikacji zawodowych. Moją rolą będzie motywowanie ich do pracy nad swoją przyszłością i dodawanie wiatru w skrzydła. Takie gesty i projekty są dla mnie bardzo ważne, gdy wraz z zespołem dobieramy partnerów, z którymi chcemy współpracować długofalowo. Zależy nam, żeby łączyły nas wspólne wartości i byśmy – wykorzystując mój głos oraz głos kultowej marki i stojącej za nią zasobów – mogli wspólnie zmieniać jakiś obszar na lepsze. Igrzyska w Paryżu – to rzeczywiście najważniejszy dla Ciebie w tym roku turniej? I tak, i nie. W tenisie mamy cztery Wielkie Szlemy i wygranie jednego z nich już sprawi, że będzie to udany sezon. Więc z jednej strony igrzyska są najważniejsze, bo pod wieloma względami są absolutnie wyjątkowe, ale staram się sama sobie przypominać, że jest wiele innych szans w tym roku. Po prostu jeśli jedna z tych szans nie wypali, to zawsze mogę przejść do kolejnego celu i spróbować następnym razem. Oczywiście nie ma co ukrywać, że igrzyska są wyjątkowe, a jakikolwiek medal byłby spełnieniem marzeń. Jednocześnie zdaję sobie sprawę z tego, jak bardzo będzie ciężko. Byłam już na igrzyskach w Tokio. Ponieważ odbywały się podczas pandemii COVID-19, różniły się od tych tradycyjnych, ale poczułam, jaka to jest presja. Mam jeszcze dużo pracy do wykonania, potrzebuję się skoncentrować i dobrze zagrać w Paryżu. Zawsze myślę tylko o kolejnym meczu, żeby to wszystko mnie nie przytłoczyło ani nie sprawiło, że nagle wpadnę w spiralę stresu i oczekiwań. Mam nadzieję, że kibice podejdą do tego na spokojnie, bo wokół igrzysk zawsze jest wspaniała atmosfera. Będziesz faworytką – pierwsza w rankingu WTA, a dodatkowo korty w Paryżu to miejsce, gdzie trzy razy wygrałaś puchar Roland Garros. Wszyscy tak zakładają, ale to jest wciąż kilka meczów do wygrania z rzędu. Turnieje mogą potoczyć się różnie, wiele rzeczy może wydarzyć się w trakcie. Staram się podejść do tego naprawdę racjonalnie. Wiem, że to w teorii jest „mój” obiekt, „moja” nawierzchnia. To sprzyjające okoliczności, ale nie zapewniają zwycięstwa. Zrobię, co mogę. To mogę obiecać. Życie jest dzisiaj niezwykle wymagające, dlatego nie ma nic dziwnego w tym, że potrzebujemy odpowiedniego wsparcia.
Kiedy jedno chce, a drugie nie. Czy po tym, jak mężczyzna powie kobiecie: „Nie jesteś już dla mnie atrakcyjna”, da się jeszcze związek uratować?
Jedno libido buzuje, drugie drzemie — czy to automatycznie oznacza katastrofę? Seksualne niedopasowanie nie musi przekreślać relacji. Ważniejsze od częstotliwości są rozmowy bez wstydu, presji i mitów o „normalności”.
Wydawałoby się, że kiedy w związku pojawia się różnica w poziomie libido, naturalnym odruchem będzie spotkanie się gdzieś w połowie drogi – kompromis, negocjacje, wspólna praca nad bliskością. A jednak seksuolog David Schnarch, twórca popularnego w USA programu „wspólnej ewolucji potrzeb seksualnych”, uważa, że to osoba z niższym libido powinna się zmieniać jako pierwsza. Dlaczego? Bo „blokuje” intymność. Choć ta logika może wydawać się zdroworozsądkowa, w praktyce okazuje się często opresyjna i upraszczająca złożone mechanizmy, które stoją za pożądaniem (lub jego brakiem). W rozmowie z psychoterapeutą i terapeutą par Danielem Cysarzem przyglądamy się nie tylko temu, dlaczego nie zawsze „więcej znaczy lepiej”, ale też co tak naprawdę kryje się pod hasłem „ogromne libido”, czym różni się potrzeba seksu od potrzeby rozładowania emocjonalnego napięcia oraz dlaczego odpowiedzialność za własne potrzeby to nie to samo co obowiązek ich zaspokajania. Ta rozmowa nie jest tylko o seksie – to opowieść o granicach, emocjonalnej samoświadomości i o tym, jak bardzo mit „dopasowania seksualnego” potrafi zafałszować rzeczywisty obraz relacji. Przeczytałam w „Czy to normalne. Seks, związki i statystyka” Chrisanny Northrup, że amerykański seksuolog i terapeuta par David Schnarch opracował program „wspólnej ewolucji potrzeb seksualnych” dla związków, w których partnerzy różnią się poziomem libido. Opiera się on na założeniu, że zmiana powinna się zacząć od osoby, która ma mniejszy apetyt na seks. Trochę mnie to zaskoczyło. DANIEL CYSARZ: Faktycznie, to dość zaskakujące, ponieważ zamiast traktować informację dotyczącą życia seksualnego pary jako punkt wyjścia, od razu zakłada się, że coś trzeba naprawić. Czynników, które mogą wpływać na różnicę w poziomie libido, jest naprawdę dużo. To m.in. stan zdrowia somatycznego i psychicznego partnerów, poziom stresu, wiek i kondycja danej relacji. Dlaczego więc mielibyśmy się koncentrować tylko na osobie, która ma mniejsze libido? Podejście, o którym pani wspomina, jest też sprzeczne z modelem „seksu wystarczająco dobrego”, który w ostatnich latach jest stosowany z powodzeniem m.in. w pracy z parami zgłaszającymi problemy seksualne. Na czym ten model polega? Opiera się na przekonaniu, że seks nie musi być idealny. Partnerzy nie zawsze muszą mieć na niego ochotę w tym samym momencie. Nie zawsze muszą mieć orgazm. Odchodzi się od nastawienia na wynik i od koncentracji na sprawności na rzecz szukania przyjemności w intymności. Tą przyjemnością może być oczywiście seks, a także przytulenie, pogłaskanie czy inne pieszczoty. W tym modelu ważne jest to, że każdy z partnerów w 100 proc. przyjmuje odpowiedzialność za swoje potrzeby, za rozeznanie się w nich i za ich komunikowanie. Tymczasem powszechnie uważa się – mówię na podstawie tego, co słyszę w gabinecie – że jesteśmy odpowiedzialni za potrzeby partnera i jeśli on ma ochotę na seks, a ja nie, to znaczy, że go zawodzę. Zaraz, zaraz, jeśli libido jest zależne od wielu czynników, także tych, na które nie mamy wpływu, to jak możemy przyjmować pełną odpowiedzialność za swoje potrzeby? Wyjaśnię to na przykładzie. Załóżmy, że przychodzi para i mężczyzna mówi: „Mam dużo większe zapotrzebowanie na seks niż partnerka. Zróbmy coś z tym, żeby ona też miała większe libido”. Wtedy zwykle zaczynamy sprawdzać, co się dzieje między nimi – w jakim momencie jest ich związek, ile lat są z sobą, czy nie ma żadnych trupów w szafie, np. niewybaczonych zdrad, sączących się konfliktów, nieprzepracowanych strat, i często coś takiego znajdujemy. Często też okazuje się, że partner, który ma większe libido, myli tzw. popędową ochotę na seks z ochotą napięciową. Czym one się różnią? Napięciowa ochota na seks pojawia się, gdy dążymy do zbliżenia, żeby rozładować napięcie emocjonalne. Kiedy czujemy np. złość, lęk czy stres i próbujemy sobie z nimi poradzić za pomocą masturbacji lub seksu. Inicjujemy go, mimo że np. jesteśmy z partnerem w konflikcie czy rzadko z nim rozmawiamy. W takim seksie nie liczy się relacja, nie liczy się druga osoba, więc nic dziwnego, że ona zwykle nie chce w nim uczestniczyć. Często czuje się wykorzystywana lub używana. Ten sposób radzenia sobie z napięciem emocjonalnym prowadzi też do kompulsywnych zachowań seksualnych i uzależnień. Z kolei ochota popędowa pojawia się, kiedy jest bliskość, partnerzy mają świetny kontakt. Jest im z sobą dobrze, więc chcą uprawiać seks. Oczywiście na ochotę popędową ma wpływ nasza gospodarka hormonalna, wiek i stan zdrowia. Czy ta ochota napięciowa może częściej występować u jednej z płci? Na bazie moich doświadczeń pracy z pacjentami mogę stwierdzić, że nie. I to właśnie ochota napięciowa często stoi za tym, co niektórzy nazywają „ogromnym libido”. Czują przymus uprawiania seksu i są sfrustrowani, gdy partnerka lub partner odmawiają. Bywają z tego powodu złośliwi, a nawet agresywni. I tu dochodzimy do „odpowiedzialności za swoje potrzeby”. Jeśli, powiedzmy, mężczyzna kiepsko sobie radzi z emocjami na co dzień: nie potrafi o nich mówić, stara się je stłumić, w związku z czym nosi w sobie napięcie, które próbuje zmniejszyć, pijąc alkohol, uprawiając sport lub seks – to dlaczego jego kobieta ma być za to odpowiedzialna? Czuć się zobligowana do pomocy w zaspokajaniu potrzeb? Mówiąc o „ogromnym libido”, jak częstą ochotę na seks pacjenci zwykle mają na myśli? Taką, która pojawia się kilka razy dziennie. Pacjenci oczywiście mają świadomość, że można rozładowywać napięcie emocjonalne za pomocą seksu, ale rzadko podejrzewają, że sami tak właśnie robią. Pewnie dlatego, że trudno rozpoznać, jakiego rodzaju ochota nami kieruje? Kiedy już zna się objawy – dość łatwo. Ochocie popędowej zwykle towarzyszy uczucie ekscytacji, rozluźnienia, przyjemności i podniecenia. Czasem pojawia się ciepło w podbrzuszu. Jeśli dochodzi do seksu i orgazmu, to on daje poczucie pełni. Partnerzy czują się spełnieni, ogrania ich spokój, są rozluźnieni. Jeśli zaś uprawiali seks, by rozładować napięcie emocjonalne, często mają poczucie nieadekwatności, rozbicia, dążą do ponownego zbliżenia, bo czują jakiś brak. Słyszę od nich czasem o „smutnym orgazmie”. Może pojawić się także poczucie winy. Z czego ono wynika? Na przykład z tego, że niby zapraszaliśmy partnerkę czy partnera do bliskości, a wcale nie chodziło o bliskość i w tym kontakcie seksualnym jej nie było. Można powiedzieć, że doszło do oszustwa. Gdy wyjaśniam to parom w ramach psychoedukacji, zwykle już potrafią trafnie ocenić, czy to ich dotyczy. Czasem, zwłaszcza jeśli problem ocierał się o kompulsję czy uzależnienie, odkryciu, że ich ochota jest napięciowa, towarzyszy ulga. Tak jakby dostali brakujący puzzel, który pozwala im zrozumieć, skąd się bierze problem. Choć czasem jest sprzeciw. Ktoś przyszedł z przekonaniem, że ma ogromne libido i trzeba naprawić partnerkę czy partnera, a okazuje się, że to on ma coś w sobie zmienić. Jak się nad tym pracuje? Osoba, która za pomocą seksu radzi sobie z trudnymi emocjami, musi zakasać rękawy i zacząć uczyć się innych sposobów regulowania napięcia emocjonalnego. Zwykle potrzebuje indywidualnej terapii. Zresztą często jej partner też – po to, żeby np. zacząć stawiać granice i zadbać o siebie. Czasem dodatkowo kontynuujemy sesje we troje. A czy często przyczyną spadku libido jest to, że partner przestał być dla nas atrakcyjny? Tak – jeśli słowo „atrakcyjność” rozumiemy szeroko. Nie tylko w kontekście fizyczności. Zmiany w wyglądzie, np. przybranie na wadze, najłatwiej dostrzec i one często pierwsze przychodzą do głowy jako główny powód utraty ochoty na seks, ale rzadko nim są. Zwykle, nawet jeśli w gabinecie jedna osoba mówi, że druga przestała być dla niej atrakcyjna, to gdy zaczynamy o tym rozmawiać, okazuje się, że chodzi o coś innego, że jakieś problemy w relacji zostały zamiecione pod dywan. Wychodzą stare konflikty i urazy, ktoś czuje się lekceważony, ktoś od dawna tłumi złość na partnera. Czy po tym, jak np. mężczyzna powie kobiecie: „Nie jesteś już dla mnie atrakcyjna”, da się jeszcze związek uratować? Różnie to bywa. Jeśli okazuje się, że jemu tak naprawdę wcale nie chodzi o to, jak zmieniło się jej ciało, tylko np. o to, jak ona się do niego odnosi na co dzień, to jest pole do pracy. Podobnie jak wtedy, gdy on dochodzi do wniosku, że chciałby czegoś nowego w seksie. Ten, który uprawiali kilka lat temu, dziś już nie jest dla niego atrakcyjny. Niestety, pary nie aktualizują informacji – nie sprawdzają, nie pytają, czy to, co było wcześniej dla drugiej osoby fajne, nadal takie jest. Czasem jednak słowa o braku atrakcyjności padają w gabinecie jako swego rodzaju przypieczętowanie decyzji o rozstaniu, z którą partnerzy nosili się od pewnego czasu. Wyszli z założenia: „Spróbowaliśmy już tego i tego, została jeszcze terapia”. Przyszli więc, żeby mieć poczucie, że zrobili wszystko, by uratować związek. W takich sytuacjach wspólna terapia może najwyżej pomóc im się rozstać. A kiedy można uznać, że libido jest naprawdę niskie? Pomijając sytuacje, kiedy seks całkowicie umiera – bo tu zwykle nie chodzi o niski popęd, tylko o żal, pretensje, całkowite odsunięcie się od drugiej osoby, bo ona np. dopuściła się zdrady – to jeśli mówię o niskim libido, mam na myśli ochotę na seks, która pojawia się rzadziej niż raz w miesiącu. Co może być tego przyczyną? Zacząłbym szukać przede wszystkim problemów zdrowotnych. Chociaż tu też powodów może być wiele. Przykładowo jeden z moich pacjentów, 35-letni mężczyzna, miał już bardzo rzadko ochotę na seks z żoną, z którą był od 10 lat. Podczas indywidualnej terapii okazało się, że jest osobą homoseksualną. Na początku małżeństwa częściej kochał się z żoną, co można wytłumaczyć faktem, że młodzi mężczyźni są w stanie uprawiać seks niezgodnie ze swoimi preferencjami i orientacją. Zwykle ich popęd seksualny jest na wysokim poziomie mniej więcej do 30. roku życia. U kobiet apetyt na seks zaczyna rosnąć przeważnie w okolicach trzydziestki. No właśnie – jak kobieta i mężczyzna mają sobie radzić z tym, że im dłużej trwa związek, tym ona może chcieć bardziej, a on mniej? Ale to zwykle nie są duże zmiany. Poza tym następują stopniowo. To nie jest tak, że partnerzy wcześniej byli idealnie dobrani, a za chwilę ich potrzeby są skrajnie różne. Para ma więc czas wypracować sobie jakieś strategie. Na przykład jakie? Zauważyłem, że dla pacjentów często odkryciem jest, że jeśli jedna osoba ma ochotę na seks, a druga nie, to ta pierwsza może poprosić tę drugą o jakiś rodzaj pieszczot. Nie zawsze musi dojść do penetracji. Jeśli para otwarcie się na ten temat komunikuje, a ta druga osoba stwierdza, że może tę prośbę spełnić, i robi to w zgodzie z sobą, uważam to za dobre wyjście. A co Pan sądzi o podejściu: „Może nie do końca mam ochotę na seks, ale nic nie będę mówić, tylko się zgodzę, skoro dla niego to takie ważne”? Badania prof. Izdebskiego z 2017 roku pokazują, że aż 22 proc. Polaków kocha się czasem z partnerem lub partnerką, mimo że w danym momencie nie ma na to ochoty. Rzeczywiście, to nie jest rzadkość w parach, w których nie rozmawia się o seksie. Podobnie jak udawanie orgazmu przez kobietę. To bardzo niebezpieczne dla związku. Jeśli robi się z tego tradycja, to często w końcu partnerzy w ogóle przestają uprawiać seks, bo ile można przekraczać swoje granice. Ten, który ma większe potrzeby, może też oczywiście się masturbować. Nie ma prawa jednak tego drugiego nagabywać, zmuszać ani wpędzać w poczucie winy. Złym pomysłem na radzenie sobie z różnicami w poziomie libido okazuje się często „otwieranie związku”. Pracowałem z kilkoma parami z bardzo długim stażem, które się przez to rozstały. Zastanawiam się, czy osoba mająca częściej ochotę na seks niż jej partner i stosująca strategie, o których Pan mówił, nie czuje się jednak przez tę nierównowagę odrzucana, mało atrakcyjna? Myślę zwłaszcza o kobietach, bo wiele z nas było wychowanych w przekonaniu, że normą jest to, że mężczyzna „chce bardziej”. Optymalna sytuacja wygląda tak, że gdy mężczyzna mówi: „Nie mam ochoty na seks”, kobieta słyszy: „Nie mam ochoty na seks”, a nie: „Jesteś nieważna” czy „Jesteś nieatrakcyjna”. Tyle że tak często nie jest, bo nam wszystkim seks zaspokaja o wiele więcej potrzeb, niż sądzimy. Co więcej, z wiekiem ich przybywa. Jest takie ciekawe badanie Cindy Meston i Davida Bussa, w którym naukowcy sprawdzali, dlaczego kobiety uprawiają seks. Każda uczestniczka mogła podać własny powód, nie musiała wybierać z dostępnych odpowiedzi. Bardzo podobne powody wkładano do tych samych kategorii. Powstało ich ponad 240. Poza przyjemnością i pragnieniem zajścia w ciążę były m.in.: chęć bycia kochaną, chęć poczucia się ważną, korzyści materialne, awans i zemsta. Jeśli seks jest dla kogoś potwierdzeniem jego atrakcyjności, to oczywiste jest, że gdy partnerka mu odmówi, poczuje się nieatrakcyjny, odrzucony. Nie będzie szukać innych rozwiązań, nie poprosi: „To mnie trochę poprzytulaj”, tylko np. zamknie się w sobie i zacznie się obawiać, że związek się kończy. Dlatego często pytam pacjentów: „Jakie ważne potrzeby chcesz zaspokoić, uprawiając seks z partnerem?”. Często widzę zdziwienie, ale jestem pewien, że to pytanie może przynieść każdemu, kto jest w związku, wiele odpowiedzi. _____ Wbrew temu, co często powtarzają poradniki i internetowi eksperci od „ratowania łóżkowego życia”, różnice w libido nie muszą być końcem świata – o ile zostaną potraktowane jako sygnał, a nie oskarżenie. Zamiast próbować „naprawiać” osobę z mniejszym apetytem na seks, lepiej przyjrzeć się temu, co dzieje się między partnerami – zarówno w sferze emocjonalnej, jak i komunikacyjnej. Daniel Cysarz przekonuje, że za tzw. ogromnym libido może kryć się nie naturalna potrzeba bliskości, ale sposób na unikanie trudnych emocji. A to, co początkowo wydaje się biologicznym faktem, często okazuje się psychologicznym mechanizmem. Dopiero kiedy obie strony nauczą się brać odpowiedzialność za własne potrzeby, a nie za ich realizację kosztem siebie nawzajem, może pojawić się prawdziwa intymność – nie ta idealna, lecz ta wystarczająco dobra. I choć nie jest to wizja seksu rodem z reklam perfum, to właśnie ona daje największe szanse na bliskość, która nie męczy i nie rozczarowuje. Daniel Cysarz - Psycholog, seksuolog kliniczny, doktor nauk humanistycznych, superwizor, psychoterapeuta. Wykłada na Uniwersytecie SWPS, prowadzi terapię indywidualną i par. Jest współtwórcą Centrum Seksuologii, Psychoterapii i Psychosomatyki w Sopocie.
Generacja maminsynków i mamincórek. Czy silna więź z matką daje oparcie, czy odbiera dorosłość?
Relacja między matką a dorosłym dzieckiem bywa pełna wyzwań i emocji, które często nie mieszczą się w tradycyjnych schematach rodzinnych. Jak zmienia się rola matki, gdy dziecko staje się dorosłe? Czy bliskość może być zbyt silna?
W tym artykule: Wakacje z mamą - czy jest w tym coś dziwnego? Freudowski kompleks czy święta więź matki z dzieckiem? Uzależniony od mamy: emocjonalnie czy finansowo? Ustalenie granic między pomocą, a nadopiekuńczością Jak powinien przebiegać proces separacji, opuszczania rodzinnego gniazda? Koniec Matki-Polki. Początek Matki-Przyjaciółki Wakacje z mamą - czy jest w tym coś dziwnego? Na pierwszym planie przystojny trzydziestolatek i atrakcyjna kobieta po pięćdziesiątce. Oboje pozują uśmiechnięci, w ciemnych okularach. W tle włoskie knajpki. Para jest na Sycylii, o czym informuje podpis pod zdjęciem na Facebooku. No, ale dla mnie najciekawsze jest drugie zdanie tego posta: „Nie ma jak wakacje z mamą!”. Tomek, czyli chłopak z fotografii, jest specjalistą od marketingu i reklamy. Poznałam go na gruncie zawodowym, ale szybko przeszliśmy na ten towarzyski, m.in. „polubiliśmy się” w mediach społecznościowych. – Wakacje z mamą? – wyrażam w pracy na głos zdziwienie. Przeglądam kolejne wpisy i wygląda na to, że Tomek – choć ma swoje mieszkanie, pracę, przyjaciół – najwięcej wolnego czasu spędza właśnie z matką. – Co w tym dziwnego? Ja też spędzam wolny czas ze swoimi dziećmi. I robimy to nie z poczucia obowiązku, ale z przyjemności przebywania z sobą – odpowiada mi koleżanka zza biurka, której jedno dziecko jest nastolatkiem, a drugie właśnie zaczęło studiować. Faktycznie, często opowiada o bliskiej, niemal przyjacielskiej więzi, która ich łączy. Zwierzają jej się z problemów sercowych, radzą w sprawach edukacyjnych, konsultują się co do przyszłej kariery. Przykład? Gdy starsze zapisało się do organizacji studenckiej, moja koleżanka wymyślała tematy debat i szukała namiarów na prelegentów. Ja ostatni raz pojechałam z rodzicami na wakacje, gdy miałam 14 lat i – z tego co pamiętam – strasznie się nudziłam. Choć bardzo kocham mamę (a może właśnie dlatego), nie chcę dzielić się z nią intymnymi historiami czy zawodowymi zawirowaniami. Do naszej rozmowy dołączają inne osoby, a że zespół jest różnorodny także wiekowo, mam przegląd różnych punktów widzenia. I wygląda na to, że to ja jestem w mniejszości. Zaczynam się zastanawiać, jak wygląda prawidłowa relacja matka – dorosłe dziecko. Czy w ogóle jest jakiś wzorzec? Jak przebiega ten naturalny przecież proces przecinania pępowiny? A może rośnie nam – lub, o zgrozo, już wyrosła – generacja maminsynków i mamincóreczek? Freudowski kompleks czy święta więź matki z dzieckiem? Wiem, że porywam się z motyką na słońce, a dokładnie na świętą więź matki z dzieckiem (co z tego, że dorosłym?). Na szczęście nie ja pierwsza i mogę podeprzeć się autorytetem Zygmunta Freuda. Spokojnie, nie będę cytowała dzieł ojca psychoanalizy. Wrzucę tylko mem z Freddiem Mercurym z zespołu Queen, który śpiewa swoje słynne „Mamaaaa…”, na co zatroskany Freud odpowiada: „Uuuuu…”. Skoro o gwiazdach mowa – warto zwrócić uwagę na to, co celebryci odpowiadają na pytanie o ich idola, wzór, największą inspirację. Niemal zawsze: „Mama”! Może mówią prawdę, a może tak wypada, bo mamie byłoby przykro? Na jedno wychodzi. Co ciekawe, czasem to właśnie ta sama mama umawia wywiad gwiazdy, pilnuje sesji zdjęciowej i na koniec wprowadza poprawki do autoryzacji. A w przypadku Michaela Jordana także negocjuje kontrakt reklamowy. Jestem głęboko przekonana, że gwiazdy to tacy sami ludzie jak my (być może mają tylko lepszych menedżerów, a raczej matki menedżerki) i wszyscy borykamy się z podobnymi problemami emocjonalnymi, ale na wszelki wypadek postanawiam to sprawdzić u prof. Barbary Józefik, psycholożki i psychoterapeutki, specjalizującej się w terapii i komunikacji rodzin. Na początku naszej rozmowy zaznacza: – Balansujemy między dwoma pojęciami: więzi i zależności. Więź buduje się we wczesnym dzieciństwie i jest ona niezbędna do prawidłowego rozwoju. Daje poczucie bezpieczeństwa, jest osią naszego późniejszego życia, także w związkach romantycznych – podkreśla pani profesor. W pewnym momencie powinien nastąpić jednak proces separacji, dzięki któremu człowiek może zbudować odrębność. – Jest wiele czynników, które ten proces mogą komplikować czy w skrajnych przypadkach zaburzać. Wtedy właśnie może pojawić się zależność, która utrudnia budowanie własnej autonomii – tłumaczy prof. Józefik. Uzależniony od mamy: emocjonalnie czy finansowo? Zanim wydamy pochopny wyrok, że ktoś jest „uzależniony od mamy”, za radą prof. Barbary Józefik przyjrzyjmy się, skąd dana osoba pochodzi – zarówno w skali makro, jak i mikro. Najpierw spojrzenie globalne, takie geograficzno-społeczne. Na północy kontynentu, choćby w Danii, Szwecji czy Wielkiej Brytanii, dzieci szybko uniezależniają się finansowo, często są też wysyłane do szkół z internatem, a to sprzyja oddzieleniu się od rodziców, także emocjonalnie. Z kolei na południu, choćby we Włoszech, w Chorwacji czy Grecji długo mieszkają z mamą i tatą (słynni włoscy bamboccione, czyli „duże dzieci”), a także prowadzą ożywione życie rodzinne. Zachowanie, które dla Włocha jest przejawem troski, Szwed weźmie za nadopiekuńczość. I odwrotnie – Włoch może uznać za „zimny chów” i „chłód emocjonalny” coś, co dla Szweda będzie zdrową normą, pozwalającą dziecku się prawidłowo rozwijać i na własną rękę eksplorować świat. A gdzie na tej mapie leży Polska? Cóż, dane spychają nas bardzo mocno na południe. Jak podaje Eurostat, odsetek tzw. gniazdowników, czyli dorosłych Polaków w wieku 25–34 lat, którzy mieszkają z rodzicami, z roku na rok rośnie i w 2022 wyniósł rekordowe 51 proc. (dla porównania w Szwecji to 4 proc., w Chorwacji 59 proc.). Czy to wynika tylko z ekonomii? Z trudności ze znalezieniem własnego mieszkania, problemu z wzięciem kredytu, efektu pandemii, gdy nie opłacało się wynajmować kawalerki w obcym mieście, skoro można było pracować zdalnie? A może jednak „nie ma jak u mamy”? Wygodnictwo – i emocjonalne, i finansowe? Zostawmy te pytania, wrócimy do nich za chwilę. Na mapę geograficzno-społeczną nakłada się kolejna. – Każda rodzina też ma swoją kulturę – mówi prof. Barbara Józefik. Są rodziny, w których w naturalny sposób jest dużo wymiany, dzielenia się, pomagania sobie nawzajem. Ale też takie, w których wspierających zachowań jest znacznie mniej, co nie znaczy, że członkowie danej rodziny się nie kochają. I teraz wystarczy sobie wyobrazić wizytę przedstawiciela jednego typu rodzin u rodziny drugiego typu. Dla kogoś, kto wychował się w innej kulturze, ta nowa będzie niewłaściwa, taka właśnie „za” – w jedną lub drugą stronę. Po czym więc poznać, że naprawdę jesteśmy „za blisko” z mamą? – Najlepszym wskaźnikiem jest nasze subiektywne odczucie – mówi prof. Józefik. – Na ile czujemy się uwikłani i mamy dyskomfort w tej relacji – dodaje. Czy nie możemy podjąć żadnej decyzji bez konsultacji z mamą? Czy stale zastanawiamy się: „A co by ona zrobiła?”? Może dostajemy od niej sprzeczne sygnały – z jednej strony słyszymy: „Poradzisz sobie”, „Jesteś dorosła”, z drugiej nasze wybory i odczucia są od dzieciństwa kwestionowane, więc nie mamy poczucia własnej wartości i odwagi, by się usamodzielnić? Uważamy, że brak nam takich kompetencji jak mama, żeby o sobie decydować. Ustalenie granic między pomocą, a nadopiekuńczością Maja ma 24 lata i jest samodzielną mamą trzylatki. Choć akurat w jej przypadku przymiotnik „samodzielna”, opisujący rodzicielstwo w pojedynkę, nie jest najlepszy. Co prawda z ojcem córki Maja rozstała się jeszcze przed porodem, ale dziecko wychowywała razem ze swoją mamą. Szczerze mówiąc, trudno było się zorientować, kto jest kim w tej rodzinie. To babcia wybrała przedszkole, to babcia decydowała, kiedy mała idzie spać i co będzie jadła na kolację, to babcia mówiła, do którego lekarza trzeba zaprowadzić dziewczynkę i na co ją zaszczepić. I pewnie wszystko trwałoby tak latami, gdyby Maja się nie zakochała. Tak bardzo, że mogła góry przenosić! A z pewnością samą siebie do innego mieszkania. – Poczułam, że żyję. Niestety, moja mama zrobiła mi piekło – opowiada Maja. – Nie tylko zabroniła wyprowadzki, lecz także zakazała kontaktów z chłopakiem, twierdząc, że jest kryminalistą. Dlaczego? Zobaczyła na jego ramieniu tatuaż. Gdy przeciwstawiłam się i powiedziałam, że wyprowadzę się z dzieckiem, padły naprawdę mocne i wulgarne słowa, a także groźby, że odbierze mi prawa rodzicielskie – opowiada Maja. Czy byłoby to realne? Pewnie nie, ale Maja naprawdę się wystraszyła. W końcu matka znała wszystkie jej tajemnice i słabe strony. Dzięki wsparciu nowego partnera, przyjaciół, a także psychoterapii udało jej się zamieszkać i z chłopakiem, i z córką. Uczy się decydować o zwykłych sprawach, takich jak rodzaj sera na kanapkach czy kolor pościeli w sypialni. Jak po kilku miesiącach wyglądają jej relacje z matką? – Nie wyglądają. Mama zablokowała połączenia telefoniczne, zmieniła zamki w drzwiach. Widocznie musimy dać sobie czas – mówi dojrzale Maja. Jak powinien przebiegać proces separacji, opuszczania rodzinnego gniazda? Przyznam, że ta historia bardzo mnie poruszyła. Proszę o komentarz dr Martę Majorczyk, psycholożkę i psychoterapeutkę związaną m.in. z Uniwersytetem SWPS. – Maja po urodzeniu dziecka – co naturalne – potrzebowała pomocy. Wszystko wskazuje na to, że ponownie weszła w rolę córki. Pojawienie się mężczyzny w jej życiu wywróciło do góry nogami dotychczasowy porządek i wywołało gwałtowny sprzeciw matki – uważa. Jak więc powinien przebiegać proces separacji, żeby nie dochodziło do takich turbulencji? – Psychologia rozwoju mówi, że osoba, która się usamodzielnia i opuszcza dom rodzinny, nie powinna czuć się winna, że odchodzi od rodziców. Powinna raczej zachowywać się tak, jak młode ptaki jesienią. Wylatują z gniazda, potrafią znaleźć sobie pożywienie, są samodzielne, choć jeszcze nie tak doświadczone jak rodzice – mówi obrazowo dr Majorczyk. Dlaczego więc tak wielu jest w Polsce gniazdowników – pomijając względy ekonomiczne? I dlaczego tak dużo osób jest bardzo silnie psychicznie związanych z rodzicami, zwłaszcza z matkami? Być może to nie tylko wina wygodnych dzieci, lecz także matek, które chcą być cały czas potrzebne, więc tę potrzebę kreują. A to wyolbrzymianiem swoich chorób i czyhających zagrożeń, a to umniejszaniem samodzielności dzieci. – Być może dziecko zapełniało emocjonalną pustkę w relacji z partnerem i teraz para boi się zostać sama. Z wyjściem dziecka z domu rodzic uświadamia sobie, że się starzeje. To nie jest łatwe – mówi dr Majorczyk. Innymi słowy, separacja jest trudnym krokiem dla obu stron – dziecko boi się dorosłości, matka – starości. Ale paradoksalnie to po „rozstaniu” zyskuje przestrzeń na rozwijanie pasji i zainteresowań. Być może podniesienie kwalifikacji zawodowych albo przebranżowienie. Taka druga młodość, która może się wydarzyć tylko wtedy, gdy przyznamy, że coś już minęło. Koniec Matki-Polki. Początek Matki-Przyjaciółki Coś mi się tu wciąż jednak nie zgadza. I jest to stereotyp matki Polki! Przypominam: chodzi o postać umęczonej, poświęcającej się dla dzieci i – co tu kryć – przepełnionej bierną agresją kobiety. Bo skoro ona cierpi, one powinny jej w tym cierpieniu towarzyszyć, a przynajmniej o nim stale pamiętać. Choć matkę Polkę w naszej kulturze się hołubi, to mieszkać z nią jest wyjątkowo trudno. Nic dziwnego, że pociechy wyprowadzają się z takiego domu błyskawicznie. Przyglądam się swoim koleżankom, które mają dorastające dzieci. I tego rysu cierpiętnictwa po prostu nie widzę. To radosne dziewczyny, a nie przepełnione goryczą matrony! Nie stękają, nie wzdychają, nie dręczą swoich dzieci. Akceptują je takimi, jakimi są. Dają im mnóstwo wolności, bo same ją cenią. Pozwalają na to, na co ich rodzice im samym nie pozwalały. Moje spostrzeżenia potwierdza prof. Barbara Józefik. – Jednym z ważnych motywów opuszczenia domu zawsze była chęć decydowania o sobie, w tym swoboda seksualna. Tak długo, jak się mieszkało z rodzicami, była ona niemożliwa. Dzisiejsi rodzice z klasy średniej są na tyle tolerancyjni, że często nie mają problemu z tym, że ich dziecko prowadzi życie seksualne pod ich dachem, nawet gdy to są często zmieniający się partnerzy – mówi prof. Józefik. Z jednej strony to dobrze, z drugiej bodziec do opuszczenia domu, którym było marzenie o swobodzie seksualnej, odpada. Podobnie jak inne powody wynikające z konfliktu pokoleń, bo tego konfliktu w tych rodzinach właściwie już nie ma. – A to właśnie ten zdrowy konflikt wspiera proces separacji – zaznacza prof. Józefik. Dochodzi do tego aspekt materialny. Być może kobiety, które swoją niezależność, także finansową, budowały w drapieżnych latach 90., dziś wolą podobnego wysiłku swoim dzieciom na razie oszczędzić. I dlatego nie mają nic przeciwko, żeby syn czy córka jeszcze pocieszyli się beztroską tak długo, jak to możliwe. Podsumowanie Relacja między matką a dorosłym dzieckiem to temat niezwykle złożony. Współczesne podejście do tej relacji coraz częściej odchodzi od tradycyjnego modelu „matki Polki” — opiekuńczej, poświęcającej się bez reszty, wręcz samopoświęcającej. Coraz częściej pojawia się idea „matki-przyjaciółki”, która jest wsparciem, ale też respektuje granice i autonomię dorosłego dziecka. Warto podkreślić, że bliskość w relacji matka–dziecko nie jest synonimem kontroli czy nadopiekuńczości. Wręcz przeciwnie — zbyt duża bliskość, przekraczająca granice prywatności i autonomii dorosłego dziecka, może prowadzić do zjawisk takich jak „maminsynkowie” czy „mamincórki”, czyli osób emocjonalnie zależnych od rodzica i często mających trudności w samodzielnym funkcjonowaniu. Z drugiej strony, zupełne zerwanie więzi lub chłód emocjonalny między matką a dorosłym dzieckiem to skrajność równie problematyczna. Relacje rodzinne, zwłaszcza między matką a dzieckiem, często są głęboko emocjonalne i trudno je zamknąć na stałe. Wielu dorosłych ludzi poszukuje w tych relacjach oparcia i zrozumienia, nawet jeśli w ich dzieciństwie lub w młodości dochodziło do napięć czy konfliktów. Współczesna psychologia i terapia rodzinna podkreślają, że możliwe jest odbudowanie i przekształcenie tych relacji tak, by stały się one satysfakcjonujące i bezpieczne dla obu stron, nawet jeśli wymaga to wypracowania nowych zasad i zachowań. Kluczowym elementem zdrowej relacji jest komunikacja — otwarta, szczera i oparta na wzajemnym szacunku. Matka i dziecko powinny mieć możliwość wyrażania swoich potrzeb, obaw i oczekiwań bez obawy przed oceną czy odrzuceniem. Warto podkreślić, że dorosłe dzieci mają prawo do własnego życia, decyzji, a także błędów, które są nieodłączną częścią procesu dorastania i samodzielności. Matki zaś mogą nadal pełnić ważną rolę doradców, wsparcia emocjonalnego i punktu odniesienia, ale bez narzucania się i kontroli. W kontekście kulturowym, gdzie nadal często idealizuje się postać matki jako „anioła stróża” rodziny, istotne jest podnoszenie świadomości na temat zdrowych granic i roli, jaką pełni matka wobec dorosłych dzieci. To nie znaczy, że matki mają się wycofać czy przestać troszczyć, lecz że powinny nauczyć się odróżniać opiekę od nadopiekuńczości oraz wspierać rozwój niezależności swoich dzieci. Ta zmiana roli wymaga pracy, samoświadomości i czasem wsparcia terapeutycznego, zwłaszcza gdy relacje były obciążone konfliktami lub toksycznymi wzorcami. Nie można też zapominać, że matki same są ludźmi, z własnymi potrzebami, lękami i oczekiwaniami. Często bardzo trudno im pogodzić się z tym, że ich dzieci dorastają i coraz bardziej oddalają się od rodzinnego domu — zarówno fizycznie, jak i emocjonalnie. Przejście od roli „matki opiekunki” do roli „matki-przyjaciółki” to proces, który wymaga akceptacji zmian i redefinicji własnej tożsamości. Zdrowa relacja to taka, w której obie strony mogą się rozwijać i czuć spełnione. Podsumowując, ważne jest, aby zarówno matki, jak i dorosłe dzieci uczyły się wzajemnego szacunku, budowania zdrowych granic i otwartej komunikacji. Tylko wtedy relacja ta może być źródłem wsparcia, a nie ograniczeń. Współczesne spojrzenie na rolę matki w życiu dorosłych dzieci pokazuje, że bliskość nie musi oznaczać zależności, a relacja może ewoluować, stając się przyjaźnią opartą na wzajemnym zrozumieniu i szacunku.
Związek z Włochem? „Z nim wszystko jest jak z filmu”. Historie kobiet, które miłość znalazły pod słońcem Italii
Polsko-włoskie pary po włosku mówią i żyją – także w Polsce. A przy okazji obalają stereotypy, które wciąż trzymają się mocno. Czy mit o włoskim kochanku ma coś wspólnego z prawdą i kto ma większy temperament?
W tym artykule: Rozmowy: po włosku Dlaczego Włosi kochali Berlusconiego? „Cena” na mieście Różnice i kody kulturowe Włoch gestykuluje, Polka się opiekuje Podsumowanie Kiedy w 2003 roku do kin trafił bijący rekordy popularności film Audrey Wells „Pod słońcem Toskanii”, a wkrótce w wielu biblioteczkach znalazły się książki Tessy Capponi-Borawskiej czy Marleny de Blasi, te produkty popkultury nie tylko nawiązywały do zainteresowania, którym od lat cieszy się Italia jako cel wakacyjnych podróży, lecz także adresowały tęsknotę za odrobiną oswojonego nieznanego. Ta polsko-włoska sympatia od dawna utrzymuje się na stałym poziomie, a efektem wzajemnych fascynacji jest wiele mieszanych związków, stworzonych głównie przez Polki i Włochów. Ile jest ich w naszym kraju? Nie wiadomo. To dlatego, że część par żyje za granicą. Ze statystyk wynika, że rocznie zostaje zawieranych 3–4 tysiące takich małżeństw. Rozmowy: po włosku – Większość par, które znam, rozmawia wyłącznie po włosku, bo polski jest zbyt trudny, a skoro partnerka czy żona mówi w dwóch językach, to po co się wysilać? – opowiada dr Dorota Kozakiewicz-Kłosowska, italianistka z UW, związana z wydawaną w Polsce od ponad dekady „Gazzetta Italia”. Podkreśla, że to, jak związek funkcjonuje, zależy i od tego, z którego regionu Włoch pochodzi jedna z osób, bo te między sobą bardzo się różnią, i od tego, gdzie mieszka na stałe. – Oczywiście Polce będzie łatwiej w jej rodzinnym kraju, a Włochowi w jego. Wtedy zawsze druga strona stara się dopasować, wtopić. Kiedyś większość takich par zostawała we Włoszech. Ten trend teraz się odwrócił i często mieszkają w Polsce, bo tu jest praca, podczas gdy tam coraz trudniej o zatrudnienie. Jak w każdej relacji jej powodzenie zależy od umiejętności zawierania kompromisów, dogadania się i dostosowania do sposobu funkcjonowania drugiej strony. A te wynikają bardzo często z odmiennego wychowania, tradycji, kodów kulturowych. To nieuświadomione – dodaje. Dlaczego Włosi kochali Berlusconiego? Doktor Dorota Kozakiewicz-Kłosowska podkreśla, że istotne znaczenie ma fakt, iż włoskie społeczeństwo jest głęboko patriarchalne i choć zaczyna się to zmieniać, to miasteczka i wsie wciąż są zakorzenione w tradycji maczystowskiej. – Dlaczego Silvio Berlusconi cieszył się tak szaloną popularnością? Był bajecznie bogaty, miał swój klub piłkarski, organizował „bunga-bunga” i jeszcze potrafił się odmłodzić operacjami plastycznymi. W dodatku nie płacił podatków! Dla Włochów był wzorem, większość po prostu mu zazdrościła – mówi italianistka. Patriarchat we Włoszech trzyma się mocno. Wielu włoskich mężczyzn chce dominować w związku, a partnerstwo traktuje jako egzotyczną opowieść z daleka. Rolę kobiety postrzegają w zgodzie z tą tradycją, mocno obecną i w Polsce, wiążącą kobiety ze sferą domową, prywatną, w której mogą się realizować jako matki i żony – strażniczki domowego ogniska. Paulina, jak mówi, głównie z tego powodu rozwiodła się po pięciu latach. Męża, już byłego, poznała we Włoszech podczas Erasmusa. – U mnie to nie zadziałało. Mam zupełnie inne podejście do życia. Mój eks próbował być panem i władcą, ale to się nie mogło sprawdzić. Ja też mam mocny charakter. Dla mnie równość jest oczywista, więc próby sprowadzenia mnie do roli ozdobnika kończyły się dzikimi awanturami. A w końcu rozwodem – zdradza. Po latach uważa, że te niezgodności i inne postrzeganie związku wynikały właśnie z głęboko zakodowanych różnic kulturowych i tych przyzwyczajeń, które wynosi się z domu. Istotne znaczenie ma też różnica temperamentów, choć podkreśla, że te klisze, które znamy ze „Słodkiego życia” Felliniego czy z „Rozwodu po włosku” Germiego wcale nie oddają pełnego obrazu. – Legendy krążą o włoskim temperamencie południowców, ale prawda jest taka, że Włoch z Lombardii, czyli z północy kraju, ma więcej wspólnego z Niemcem czy Austriakiem niż z Sycylijczykiem – mówi Paulina. Według niej różnice w zależności od regionu, wynikające z kultury i ze sposobu życia, są ogromne. – Dla mojego byłego męża najważniejsze było „pokazywanie się”. Przez trzy lata od naszego przyjazdu do Polski (wcześniej przez kilka lat mieszkaliśmy w Lombardii) nie znalazł pracy, ale lubił się lansować, wychodzić na imprezy, oczywiście z innymi Włochami. W tym czasie utrzymywał go ojciec. Uważałam, że tak nie da się planować rodziny. Kłótnie były coraz częstsze. I tak, zdarzało się, że rzucałam podczas nich talerzami. Z nas dwojga to ja mam bardziej włoski temperament. „Cena” na mieście Andżelika też studiowała we Włoszech i to właśnie podczas wymiany poznała męża. – Jest anglistą, więc ma wiele możliwości pracy, dlatego podjęliśmy decyzję, że będziemy mieszkać w Polsce – tłumaczy. Jak to się zaczęło? Najpierw zakochała się w Italii, a potem w nim. – Myślę, że to częsty model, choć zdarza się pewnie i na odwrót. Żyjemy mocno po włosku. Bardzo często spotykamy się ze znajomymi. To takie pary jak my – polsko-włoskie. Często jemy na mieście, cena kolacji w restauracji to coś oczywistego w każdy weekend, a zdarza się, że i częściej. Dla mojego męża było szokiem, że w Polsce śniadania jada się głównie w domu. Zdezorientowany najpierw szukał baru, w którym może wypić kawę i zjeść cornetto. Ale to są takie drobiazgi, w fundamentalnych kwestiach jesteśmy podobni. Mamy zbliżone poglądy dotyczące polityki, religii, rodziny. Każde z nas ma swoją przestrzeń – dodaje Andżelika. Zofia po 20 latach życia w Neapolu, gdzie przyjechała do pracy tuż po rozwodzie, przyznaje, że jest już bardziej Włoszką. – Po kilku latach poznałam Vincenzo. On też jest rozwodnikiem. Obydwoje byliśmy po czterdziestce, każde z nas po przejściach, już wiedzieliśmy, czego potrzebujemy. To nie był żaden wielki romans, tylko przyjaźń, troska. W końcu – miłość. Ale nadal mieszkamy oddzielnie, co zresztą bardzo polecam – opowiada. Czy odnalazłaby się w Polsce? – Wątpię. Wsiąkłam we Włochy i tu mi dobrze. Teraz szok kulturowy przeżywam, gdy wracam do Polski. Różnice i kody kulturowe Katarzyna Kucewicz, znana jako Psycholog na Insta, zwraca uwagę, że w parach mieszanych wyzwania związane z próbami dostrzeżenia i zaakceptowania, a może pogodzenia różnic kulturowych mogą być trudniejsze, niż początkowo się wydaje. – W pierwszym etapie związku różnice postrzegamy jako egzotyczne wyzwanie, coś fascynującego, co nęci, by to zgłębiać. Są płaszczyzną wielkiego zainteresowania. Widzimy je jako wyzwalacz, który podkręca relację, bo przecież jesteśmy tacy różni: pochodzimy z odmiennych szerokości geograficznych, środowisk, mamy własne zapatrywania na wiele spraw wynikających z kultury, w której wyrośliśmy. Inne rzeczy nas pobudzają, denerwują, inaczej reagujemy nawet na prozaiczne, życiowe sytuacje. Dlatego początkowo działamy w myśl zasady, że przeciwieństwa się przyciągają. Inaczej wyrażamy emocje. Przykładowo Włosi jako południowcy są postrzegani jako osoby o ogromnym temperamencie, ze skłonnością do dużej ekspresji, artykułowanej również w gestach. Po czasie jednak może się okazać, że te różnice naprawdę są wyzwaniem. – Mój partner potrafi godzinami mówić o jedzeniu. Dosłownie. Ze swoim przyjacielem może spędzić wieki, rozmawiając o tym, co jedli. Przyzwyczaiłam się do tego, chociaż dla mnie życie nie kręci się wokół kuchni. W sumie to nawet urocze – przyznaje Andżelika. Paulina wspomina, że u byłego męża Włocha doceniała bliską relację z rodziną. – Nie było dnia, żeby nie rozmawiał z mamą. Dla mnie taki związek z najbliższymi to było akurat coś wspaniałego. Zawsze mi tego bardzo brakowało, ponieważ sama nie mam rodzeństwa. Lubię we włoskiej kulturze to, że rodzina jest na pierwszym miejscu, blisko siebie, spędza razem czas przy jedzeniu, dużo rozmawia – dodaje. Psycholożka Katarzyna Kucewicz podkreśla, że nad tymi różnicami trudno zapanować. – To automatyzmy. Każdy zachowuje się według swojego kodu kulturowego. Początkowo to fascynuje, ale po czasie – męczy. Można pomyśleć: OK, ale ja to już bym chciała normalnie, czyli po swojemu. Podkreśla jednak, że ocenianie przez pryzmat stereotypów, zwłaszcza tych związanych z narodowością, jest skazane na porażkę. – Zawsze, kiedy stwierdzamy, że Włosi są ekspresyjni, a Polacy chłodni, mówimy wyłącznie o fragmencie rzeczywistości. To nigdy nie jest opis tego, jacy wszyscy jesteśmy. Włoch gestykuluje, Polka się opiekuje Zgadza się z tym dr Dorota Kozakiewicz-Kłosowska, również związana kiedyś z Włochem. Podkreśla, że zarówno w Polsce, jak i w Italii stereotypy funkcjonujące na temat obu narodowości wciąż są żywe. – Przez lata Polki były postrzegane we Włoszech jako kobiety, które świetnie sprzątają i opiekują się starszymi osobami oraz dziećmi. Teraz powoli się to zmienia, ale głównie w dużych miastach. W małych ośrodkach wciąż patrzy się na nie przez ten pryzmat, który przeplata się z innymi, np. niezbyt pochlebnym wizerunkiem swobodnych obyczajowo dziewczyn ze Wschodu, które chcą tego Włocha sobie upolować i ustawić się w życiu – wyjaśnia. Sama też zmagała się z tymi i podobnymi pokutującymi w Italii stereotypami. – Rodzina mojego byłego męża, który pochodzi z Turynu, przy czym są to wykształceni ludzie z klasy średniej, miała podobne zdanie. O Polsce nie wiedzieli nic, więc wszystkie te sztampowe teorie obalałam jedną po drugiej. Jednak one wciąż wielokrotnie padają na podatny grunt, a wielu Włochów ma przeświadczenie, że podczas gdy oni są kolebką wszelkiej kultury i sztuki, Polska dopiero uczy się od Zachodu. A to może budzić rodzaj pewnego poczucia wyższości, który ma wpływ na relacje – wyjaśnia dr Dorota Kozakiewicz-Kłosowska. Dodaje, że jako italofilka w jakimś sensie to rozumie. – Włochy to wspaniały kraj. Nie tylko ze względu na klimat, krajobrazy, sztukę czy kuchnię. To kombinacja wszystkich tych czynników. Myślę, że w wielu takich mieszanych parach sekretem jest po prostu wspólna miłość do Włoch, a więc do piękna i prostoty. I to jest prawdziwe „la dolce vita”. Nawet jeśli codzienność nie zawsze przypomina „vacanze romane”. Podsumowanie Polsko-włoskie związki często są efektem długotrwałej fascynacji Polaków Italią oraz wzajemnych relacji między tymi narodowościami. Wiele par rozmawia po włosku, a miejsce zamieszkania (Polska czy Włochy) ma wpływ na dynamikę związku. Włochy nadal cechuje patriarchalna kultura, co bywa źródłem konfliktów, zwłaszcza gdy partnerki oczekują równości. Różnice temperamentów i kultur, choć fascynujące na początku, mogą prowadzić do napięć i wymagać kompromisów. Włoska ekspresja emocji kontrastuje z polską powściągliwością, a stereotypy dotyczące obu narodowości nadal funkcjonują, choć nie oddają pełnej prawdy. Sukces takich związków zależy od wzajemnego zrozumienia i wspólnej miłości do włoskiego stylu życia i wartości, mimo codziennych trudności. Kultura włoska kładzie duży nacisk na rodzinę i bliskie relacje z najbliższymi, co wiele Polek ceni. Włoskie pary często żyją w stylu „la dolce vita” – spędzają dużo czasu razem, często jadają na mieście, prowadzą intensywne życie towarzyskie i cenią sobie radość z życia. Jednak te codzienne zwyczaje mogą być dla partnerów spoza Włoch kulturowym zaskoczeniem. Psycholożka Katarzyna Kucewicz zauważa, że początkowa fascynacja różnicami kulturowymi i egzotyką może z czasem przejść w trudniejsze do pokonania wyzwania, zwłaszcza gdy różne „kody kulturowe” i odmienne sposoby wyrażania emocji zaczynają męczyć partnerów. Ważne jest, by nie opierać oceny na stereotypach, ponieważ każdy człowiek jest indywidualny i różnorodny. Artykuł ukazał się w numerze ELLE 8/2024
„Nie sądzisz, że w tym wieku to trochę już nie wypada?" Jak wiedzieć, że jesteśmy ofiarami ageizmu?
Tropiąc różne objawy nietolerancji, chętnie widzimy źdźbło w cudzym oku, ale rzadko belkę w swoim: dyskryminację ze względu na wiek. Stosujemy ją zaskakująco często, niezależnie od daty urodzenia. Dlaczego tak trudno nam to dostrzec?
Dyskusjabyła gorąca, a temperatura z każdym kolejnym komentarzem rosła. W internecie o to łatwo, wiadomo! Tym razem wymiana ciosów odbywała się na Facebooku wśród ludzi otwartych, czytających pisma o kulturze lub wręcz w nich publikujących. Było więc nie tylko żywiołowo, lecz także ładną polszczyzną. Zaczęło się od niewinnego pytania o „ono”, czyli zaimek stosowany wobec osób niebinarnych, by gładko przejść do tematu transfobii, homofobii, lekko zahaczając o feminizm i klasizm. Kibicowałam jednej ze stron, tej bardziej – w moim odczuciu – światłej i tolerancyjnej. Do czasu. W pewnym momencie „moja zawodniczka” napisała do swojej oponentki: „Nic dziwnego, że tak uważasz. Jesteś po czterdziestce”. Auć! Jak to? Dziewczyna broniąca osób, których dotyka transfobia, stosująca język jak z podręcznika inkluzywności użyła prostego niczym cep argumentu dotyczącego wieku? W jednej chwili straciłam do niej sympatię, za to nabrałam chęci na zgłębienie tematu ageizmu (z ang. dyskryminacja ze względu na wiek). Czyżbym w czasach, gdy rasizm, antysemityzm i mizoginizm odchodzą do lamusa namierzyła najbardziej trwały z „izmów”? Od dzisiaj już nie wypada Zapytałam znajome – zarówno te starsze, jak i młodsze ode mnie – o to, czy doświadczyły tego typu dyskryminacji, stereotypów, uprzedzeń. Po pierwszym „raczej nie”, zazwyczaj przypominały sobie: „A, poczekaj!”. Niektóre przykłady były przezabawne, inne niekoniecznie. Paulina (lat 54) straciła stanowisko redaktorki w miesięczniku dla kobiet („nie, nie ageizm, redukcja etatów”). Znalezienie nowej pracy zajęło jej dobrych kilka miesięcy, ale w końcu udało się w wydawnictwie książkowym. – Znów zaczynałam właściwie od zera, znowu byłam stażystką. Bo inny tryb pracy nad tekstem, bo inne programy do edycji, a inne do rozliczeń z autorami. Moje nowe, o 20 lat młodsze koleżanki byłe przemiłe, ale nagle odkryłam, że mówią do mnie trochę jak do babci. Wolno, głośno, protekcjonalnie… – przyznaje ze śmiechem. Poradziła sobie. Tym bardziej że jest ostatnią osobą, którą można by nazwać „starszą panią”. Rzeczywiście nie farbuje włosów, ale nosi dżinsy, T-shirty z fajnymi nadrukami, trampki. Bawi się na koncertach, jeździ po świecie z plecakiem. Niedawno postanowiła pojechać ze swoim partnerem na przedłużony weekend do Izraela. Znaleźli fajny i niedrogi hostel w centrum Tel Awiwu. – Ku naszemu zdziwieniu przeczytaliśmy, że przyjmowani są goście do 45. roku życia. W tym najbardziej otwartym i roztańczonym mieście Morza Śródziemnego?! Skoro o imprezach mowa: Magda (lat 41) została poproszona przez przyjaciółkę (lat 39) o bycie świadkową na ślubie, a co za tym idzie, zorganizowanie wieczoru panieńskiego. – Szukałam jakiegoś pomysłu na taką imprezę, zabawnego, w dobrym guście. Może gra miejska, może koncert? A że niedawno koleżanka z pracy (lat 28) wyszła za mąż, zapytałam ją o najnowsze trendy. Spojrzała na mnie tak, jakbym zaproponowała przemyt kokainy z Wenezueli. W końcu wydukała: „Nie sądzisz, że w tym wieku to trochę już nie wypada?”. Yyy… Organizować wieczorów panieńskich? Być panną czy wręcz przeciwnie – wyjść za mąż? – wspomina Magda. 42-letnia Małgorzata, lekarka z Warszawy, opowiada o dwóch sytuacjach. Pierwsza, to gdy wyszła ze znajomym przyjacielem gejem do klubu. Przysiadł się do nich mężczyzna nieco starszy od niej. Przystojny, zabawny, zaczął ją uwodzić, zrobiło się intymnie – na tyle, że przyjaciel mrugnął do niej okiem i poszedł do baru. „Fajnie, że w tym wieku masz jeszcze takich znajomych i chęć na wychodzenie w miasto” – usłyszała. – Dał do zrozumienia, że tak naprawdę jestem na to za stara, mimo że sam był starszy – Małgorzata kręci z niedowierzaniem głową. Co ciekawe, w jej pracy jest akurat odwrotnie. W jednym z lepszych warszawskich szpitali wciąż jest uważana za zbyt młodą, choćby na to, by przeprowadzać operacje. Nie szkodzi, że jeździ na międzynarodowe konferencje, ma spory dorobek, doświadczenie za granicą. Wciąż jest „Małgosią”. Jaśmina ma 21 lat, studiuje lingwistykę i jest zakochana w swoim chłopaku. Zaraz po licencjacie chce urodzić dziecko. Brzmi idealnie? – Zarówno moi rodzice, jak i moje przyjaciółki mówią, że jestem za młoda na pieluchy, że zmarnuję sobie życie. Żałuję, że im o swoich planach w ogóle powiedziałam. Fani są przerażeni – co ona zrobiła?! Wytykanie metryki może dotyczyć także młodych osób. Najbardziej znany przykład? Greta Thunberg. Jak taka „gówniara” może się mądrzyć na temat środowiska! Co nastolatka wie o świecie! Hejt, który spadł na najbardziej znaną (i skuteczną) aktywistkę klimatyczną tylko dlatego, że urodziła się już w XXI wieku, był niewiarygodny. Swoją drogą właśnie skończyła 20 lat. Czy świat będzie wobec niej z tego powodu bardziej przyjazny? Szczerze mówiąc, wątpię. Bo lata lecą. „Długo nie kojarzyłam różnych spotykających mnie przejawów przemocy czy pogardliwych ocen z tym, że jestem dziewczyną. Byłam przekonana, że one wynikają z tego, że jestem gówniarą. Za chwilę jednak już nią nie byłam” – to Dorota Masłowska, która debiutowała jako nastolatka, w głośnym wywiadzie dla Krytyki Politycznej. „Miałam na koncie dużo osiągnięć, a wypalone chłopy, których dawno przerosłam dorobkiem, ciągle mówiły o mnie jako o »Dorotce«, która robi te »swoje głupoty w teatrze«. Chwilę później zaczęli do tego dodawać, że przecież jestem już stara…”„Paradoks, przed którym nieustannie stają dziewczynki – a także kobiety w ogóle: generalnie są zwykle za duże, za stare na wszystko – z wyjątkiem chwili, gdy mają się o czymś wypowiadać jako ekspertki. Wtedy najlepiej sprawdza się zasada, że kobieta jest zawsze młodsza od mężczyzny bez względu na to, ile które z nich ma lat” – to już Weronika Murek w swojej najnowszej, świetnej książce „Dziewczynki”, na którą składają się eseje o młodych i bardzo młodych kobietach. Zresztą wystarczy otworzyć pierwszy lepszy portal plotkarski. Madonna, która nie chce wyglądać staro i wstrzykuje botoks? „Fani są przerażeni – co ona z sobą zrobiła!”. Sarah Jessica Parker z twarzą usianą zmarszczkami czy Andie MacDowell z siwymi włosami? „Fani są bezlitośni – jak można się tak zaniedbać!”. Czyli zestarzeć. Swoją drogą kiedyś bohater filmu Woody’ego Allena powiedział, że wcale nie chce się zestarzeć, ale alternatywa jest jeszcze gorsza. Niech się położy Termin „ageizm” wprowadził pod koniec lat 60. XX wieku amerykański psychiatra i gerontolog Robert Neil Butler. Miał na myśli postrzeganie osób starszych przez pryzmat stereotypów i wykluczanie ich na tej podstawie z różnych sfer życia. Dziś to coraz lepiej przebadany przez naukowców temat. – Z ageizmem spotykamy się w całym cyklu życia – mówi dr Magdalena Rosochacka-Gmitrzak, socjolożka z Uniwersytetu Warszawskiego specjalizująca się w gerontologii społecznej, członkini Komisji Ekspertów ds. Osób Starszych przy Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich. – Już w przedszkolu okazuje się, że jesteśmy na coś za starzy, na coś za młodzi. Że wystajemy poza naszą grupę wiekową i komuś to się nie podoba – zauważa. Za mali na to, by pytać, skąd się biorą dzieci, za duzi, by nie umieć zawiązać sznurowadeł. Socjolożka pokazuje mi najnowszy raport Światowej Organizacji Zdrowia na temat przeciwdziałania ageizmowi. Aż połowa ludzkości otwarcie przyznaje się do zachowań dyskryminacyjnych w tym obszarze, a jedna trzecia Europejczyków (zarówno młodszych, jak i starszych) ich doświadczyła. Kto jest najbardziej narażony na ageizm? Po pierwsze, osoby starsze (ale „starsze niż”, czyli w porównaniu do jakiejś młodszej grupy, jak u Pauliny w wydawnictwie, w którym pracują sami młodsi od niej). Po drugie, uzależnione od opieki innych. Co do ageizmu wobec młodych osób zdecydowanie bardziej cierpią kobiety (patrz Greta). Najtrudniejsza jest branża IT (co dziwne, bo większość pracy odbywa się zdalnie), a zaraz po niej hotelarska (tu odwrotnie – liczy się kontakt twarzą w twarz. Czy naprawdę oczekujemy, że w hotelu będą pracować sami młodzi ludzie?). Zdaniem dr Rosochackiej-Gmitrzak ageizm ma się tak dobrze, bo są nim zainfekowane system prawny, opieka zdrowotna, społeczna, media… A także nasz codzienny język. Po angielsku ma to nawet swoją nazwę – elderspeak (z ang. mowa dyskryminująca starsze osoby), gdy do dorosłego mówimy jak do niedojrzałego dziecka – wolno, infantylnie. „Niech babcia się położy…” Efekt? Jak pokazują badania behawiorystów, wystarczy, że starsze osoby słyszą taki upupiający ton, zaczynają się wolniej ruszać, wolniej reagować. Starzeją się w oczach. No, chyba że jest się jak bohaterka filmu „Pora umierać” grana przez Danutę Szaflarską. „Niech się rozbierze” – mówi w filmie lekarka. „Niech się w dupę pocałuje” – odpowiada 90-latka. To się nazywa się bunt pokoleniowy! Uczcie się, dziewczynki Szczerze mówiąc, nie wygląda to dobrze. Martwię się już nie tylko o swoich rodziców, lecz także – co tu kryć! – o siebie. Nie chcę, żeby ktoś wkrótce wrzucił mnie do worka, w którym wcale nie zamierzam być. Mówił jak do dziecka, wypowiadał się w moim imieniu, decydował o stylu życia… No i zwolnił z pracy za PESEL. Na szczęście spotykam Katarzynę Łakińską, założycielkę flexi.pl, portalu pośrednictwa pracy dla osób 50+. Łakińska przyznaje, że zgłaszają się do niej coraz młodsze osoby (nawet 45-latkowie mówią o dyskryminacji ze względu na wiek), a także starsze, w tym 70- i 80-latkowie. Bo oni też chcą pracować, być aktywni, potrzebni, spełnieni. Żyjemy coraz dłużej, trudno przez 30 lat aktywności zawodowej odłożyć na 30 lat emerytury. – Czemu Flexi? Bo jesteśmy pokoleniem ludzi elastycznych. Potrafimy pracować w różnych warunkach, nauczyliśmy się tylu rzeczy… Gdy zaczynałam prowadzić swoją pierwszą firmę, nie było nawet faksów – mówi Łakińska. Zachęca osoby 50+ do przebranżowienia się, rozwoju, otworzenia kolejnych drzwi, a firmy do zatrudniania takich osób. – Choćby dlatego, że zróżnicowane, także wiekowo, zespoły są bardziej kreatywne, skuteczne, po prostu lepsze – podkreśla. Tak, dostrzega na rynku pracy ageizm, który zaczyna się już na poziomie ogłoszeń o zatrudnieniu. „Przyjmiemy do młodego, dynamicznego zespołu…” – jest już obśmiane, bo to tak, jakby przeciwieństwem był „stary i leniwy zespół”. Ale wciąż pokutują nazwy stanowisk, jak „młodszy specjalista” (po angielsku junior). – A przecież nie oznacza to wieku, tylko doświadczenie w danym zawodzie. Czy nie lepiej byłoby użyć słowa „początkujący”? – zastanawia się Katarzyna Łakińska. Gdzie według niej pojawia się ageizm? – Tam, gdzie wszystkie „izmy”, czyli gdy czyjeś interesy są zagrożone, gdzie tort do podziału jest zbyt mały, a rywalizacja ostra – uważa. Młody pracownik nie awansuje? To przez dinozaury, które siedzą w firmie od lat! Starszy kierownik boi się wygryzienia? Będzie swoich młodszych podwładnych umniejszał i upupiał. Przypominam sobie redaktor naczelną, która była od zespołu dziennikarskiego o 20 lat starsza. Niby nic takiego, prawda? Tyle że cały czas wytykała nam młody wiek (około trzydziestki), brak doświadczenia (tak z 10 lat w zawodzie), wtrącała się w nasze plany dotyczące rodziny (np. za wcześnie na dzieci, ale za późno na zamążpójście) i mówiła: „Jeszcze dużo musicie się nauczyć, dziewczynki” (mężczyzn, nawet sporo młodszych, traktowała poważniej). Zemsta była natychmiastowa, choć korytarzowa. Mówiłyśmy o niej per „stara”. Czyżby było tak, że kto wiekiem wojuje, ten wiekiem obrywa? Na to wygląda. Na dodatek można oberwać od samej siebie. – Jeżeli postrzegamy starzenie się jako coś negatywnego i dyskryminujemy osoby starsze, to prędzej czy później, wraz z upływem lat, same przestaniemy dawać sobie prawo do pełni życia – mówi dr Rosochacka-Gmitrzak. Huk po boomersie Biję się w piersi. Tak, zdarza mi się iść na skróty i pomyśleć, że nastolatki mają pstro w głowach („gówniary”), a 60-latkowie nie radzą sobie ze smartfonami („boomerzy”). Tak, zażartowałam kiedyś w tekście na temat zabiegów kosmetycznych dla 52-latki, po których będzie wyglądać jak 25-latka (słabe, wiem). Ale jak się okazuje, taki rachunek sumienia to pierwszy i konieczny krok, by przestać dyskryminować ze względu na wiek. – Polecam zachować tę czujność. Sprawdzać, czy myślimy o realnej osobie, czy nakładamy na nią kliszę, stereotyp, taką pelerynkę, z której trudno się uwolnić. To oczywiście nie jest łatwe, bo ageizm to bardzo mocna narracja, wszechobecna, niemal przezroczysta – mówi Weronika Murek. Pytam o obelgi dotyczące wieku, jak wspomniana „gówniara” i „boomer”. – Są stosowane w podobny sposób, żeby zatkać usta drugiej stronie. Jesteś za młoda, by coś wiedzieć. Jesteś za stara, by się wypowiadać. To są wystrzały, po których nie ma szansy wzajemnie się już usłyszeć i skomunikować – mówi obrazowo. Jak dostrzec, że przed nami stoi nie „gówniara” czy „boomerka”, ale konkretna osoba ze swoimi zainteresowaniami, poglądami, pasjami, być może nawet podobna do nas mimo dzielących nas od siebie lat? Tu z pomocą przychodzi sprawdzona zasada. – Jeżeli chcesz wiedzieć, kim jestem, musisz zapytać o to mnie, a nie siebie – mówi Weronika Murek. A dr Rosochacka-Gmitrzak dodaje: – Warto wystawić się na tzw. bodziec międzypokoleniowy. To sytuacja, w której stwarzamy przestrzeń do wspólnego działania osób w różnym wieku. Powoli przestajemy widzieć różnice, a zaczynamy dostrzegać podobieństwa. Lekcja przychodzi zaskakująco szybko. I to lekcja dosłowna. W każdy czwartek po południu w ramach wolontariatu uczę polskiego cudzoziemców, głównie z Ukrainy. Tym razem moja grupa liczy 10 osób, siedmioro z nich ma dobrze po sześćdziesiątce. Rozmawiamy o tym, co lubią robić. I gdy już mam ochotę napisać na tablicy „robić na drutach”, słyszę od najstarszej w grupie pani Nadii: „Lubię podróżować, uczyć się języków obcych i jeść sushi”. Hmm… To tak jak ja. Podsumowanie Ageizm to dyskryminacji ze względu na wiek, zarówno wobec osób starszych, jak i młodszych. Z uprzezeniami spotykają się ludzie w różnym wieku. Przykłady mogą obejmować sytuacje, w których osoby w wieku dojrzałym są traktowane z protekcjonalnością przez młodsze koleżanki w pracy, a także przypadki, w których starsi ludzie są postrzegani jako niekompetentni lub zbyt starzy na aktywność społeczną. Z drugiej strony, młodsze osoby także doświadczają ageizmu, jak w przypadku Grety Thunberg, która była krytykowana za swoje działania na rzecz ochrony środowiska, tylko z powodu swojego młodego wieku. Ageizm może występować w różnych aspektach życia: w pracy, w rodzinie, w kulturze czy w mediach. Przykład? Dyskryminacja w branży IT i hotelarskiej, a także stereotypy związane z płcią i wiekiem. Fakt, że chociaż w ciągu ostatnich dziesięcioleci zyskano więcej świadomości na temat innych form dyskryminacji, ageizm pozostaje problemem, który jest często ignorowany lub nieuświadamiany.
"Chodziłyśmy po galeriach handlowych, wypożyczałyśmy rzeczy i udowadniałyśmy, że pieniądze nie determinują dobrego stylu" - wspomina Karla Gruszecka
Najbardziej charakterystyczna stylistka w polskiej modzie. Najbardziej utytułowana. Najbardziej kontrowersyjna. – moda powinna wzbudzać emocje. Nie lubię, gdy coś jest średnie albo jeszcze gorzej, przechodzi niezauważone – mówi Karla Gruszecka.
Niebieskooka blondynka z burzą loków. Rozgadana, charyzmatyczna, ubrana zawsze z charakterem. Są takie osoby w świecie mody, których wizerunek staje się ikoniczny, jedno spojrzenie i wiesz, o kim mowa. Kiedy wchodzę do mieszkania Karli Gruszeckiej na Starym Mokotowie, a na półce z albumami dostrzegam lalkę, którą jedna z marek stworzyła specjalnie dla niej, myślę, że to właśnie ona jest jedną z takich osobowości w Polsce. Na Instagramie obserwuje ją ponad 75 tysięcy ludzi. Pracowała w niemal każdym polskim magazynie o modzie, a w latach 2015–2017 była stylistką ELLE. Jej znakiem rozpoznawczym do dziś są wielowarstwowe stylizacje. Regularnie dostaje zlecenia tworzenia edytoriali dla zagranicznych pism czy marek. Stylizowała sesje z Paris Hilton, Rosie Huntington-Whiteley, Lily Collins. Zajmuje się kreowaniem wizerunku polskich marek i ubiera na czerwony dywan gwiazdy show-biznesu. Kojarzą ją nawet ci, którym z modą nie jest po drodze. Gdy siądziesz z nią przy jednym stole, możesz być pewna, że dostarczy ci niezliczoną liczbę nowinek ze świata mody, a na twoje pytania będzie odpowiadać wieloma dygresjami, ale jedno jest pewne – nudno nie będzie. Zawsze wiedziałam, że chcę pracować w modzie – U mnie w domu strój od małego był sposobem wyrażania siebie. Na zdjęciach z dzieciństwa wspinam się na drzewa w garsonce z poduszkami z Hanoweru. Byłam rozrabiaką z anielskimi włosami, a moi rodzice strojem tylko podbijali diabelskie chochliki w oczach. Do przedszkola wkładałam kostium kąpielowy przywieziony przez babcię ze Stanów Zjednoczonych – opowiada, gdy pytam o pierwsze wspomnienia związane z modą. Mówi, że jej entuzjazm od samego początku wielu przerażał. „Nie” to nie była dla niej odpowiedź. Z rodzinnego Lublina wyjechała do Londynu, gdzie pracowała jako niania i chłonęła inspiracje z najbardziej ekstrawaganckiej stolicy mody. Wróciła na studia, po kolei: europeistykę, filozofię i dziennikarstwo, które kończyła, mieszkając już w Warszawie. – Zawsze wiedziałam, że chcę pracować w modzie, tylko nie wiedziałam, jak to zrobić i jak na tym zarobić. Nie bałam się za to marzyć. Niedawno znalazłam notes z 2007 roku, w którym napisałam, że moim marzeniem jest praca w ELLE. Brzmiało to abstrakcyjnie jak na dziewczynę, która świeżo przeprowadziła się do stolicy – śmieje się. W tym roku Karla świętuje dwie ważne rocznice. Po pierwsze – skończyła czterdziestkę, co sprawiło, że wiele spraw w życiu przewartościowała, po drugie – obchodzi 18-lecie pracy. Zawartość jej szafy to doskonała skarbnica polskiej mody, a także wielu historii zapisanych w rzeczach, które zgromadziła. Wchodzimy do garderoby. Porządkują ją głównie jej mama i siostra, kiedy przyjeżdżają w odwiedziny. W zamian pożyczają sobie ubrania. Wszystko jest w ciągłym obiegu, czy to w rodzinie, czy na sesjach. To nie eksponaty w muzeum. W mojej szafie jest absolutnie wszystko. Jest ona zaprzeczeniem garderoby kapsułowej – Nie gonię trendów. Lubię wracać do rzeczy. Dla mnie ubrania nie mają terminu ważności, dlatego najbardziej lubię kupować vintage. Noszenie tego samego jeszcze raz jest najbardziej cool – mówi i pokazuje mi swój ostatni łup z Vestiaire Collective – poncho od Toteme. Szafa Karli ma sekcje. Okrycia wierzchnie: długie, krótkie, zimowe, letnie. Sukienki: codzienne, wieczorowe. Swetry: tu w zależności od mięsistości. Spodnie: choć woli nosić sukienki i spódnice. Kurtki skórzane vintage: jej guilty pleasure. Basiki, nakrycia głowy, akcesoria… torebki! Tutaj mój wzrok zatrzymuje się najczęściej, ponieważ większość modeli to unikaty. Jak torebka Prady z 2014 roku, którą kupiła podczas tygodnia mody w Kopenhadze, czy pięć modeli z czasów Phoebe Philo w Celine. Buty zajmują niemal cały korytarz, ale ich liczba to pilnie strzeżona tajemnica (widziałam chyba ze 100!). Poza najwygodniejszymi sandałami na obcasie Khaite jest absolutnie uzależniona od kozaków: eleganckich w szpic, płaskich, kowbojek czy bikerów Miu Miu, które zaczęła nosić, zanim przyszedł na nie szał. – W mojej szafie jest absolutnie wszystko. Jest ona zaprzeczeniem garderoby kapsułowej, której nie uznaję, bo uważam, że kobieta ma wiele wcieleń, a ubrania pomagają jej to wyrazić. Jednego dnia jestem na planie w jakościowych dresach z The Love Love Life, wełnianej marynarce i wygodnych butach. Innego chcę być zauważona i wtedy szaleję. Mam dość ekstrawagancką garderobę, dlatego uziemiam ją dobrymi klasykami – mówi. Zauważam, że rozmowa z Karlą o ulubionych markach jest całkowicie inna niż z poprzednimi bohaterkami. Wymienia nazwy, a do tego daje konkretne porady, na jakie rzeczy warto u nich zwrócić uwagę. W Loewe poleca sukienki (podobno niezniszczalne), do Prady odsyła po denim, kaszmir docenia w Toteme, najlepsze legginsy znalazła w Wardrobe NYC (potwornie droga marka, ale ze świetnymi jakościowo ubraniami wartymi zachodu), a marynarki kocha od nieistniejącej już Raye. To, że masz nielimitowany dostęp do ubrań projektantów, wcale nie oznacza, że dobrze się ubierasz Selekcja polskiej mody ma w szafie Karli wyjątkowe miejsce. Większość jej garderoby to projekty przyjaciółek po fachu, jak piżamkowe stylizacje i bielizna Le Petit Trou Zuzanny Kuczyńskiej i torebki Zofii Chylak. Te rzeczy regularnie zabiera na tygodnie mody. – Mam wszystkie koszule One Shirt, uwielbiam dżinsy Łukasza Jemioła, marynarki i płaszcze Magdy Butrym, basiki Ani Kuczyńskiej i Le Brand, jedwabie Moye, sukienki z tafty MMC, swetry Bereniki Czarnoty, jeden z nich – Carlita — nazwała po mnie – tłumaczy. Kiedy pytam, jakie doświadczenie w karierze najbardziej ją ukształtowało, wspomina tworzenie stylizacji w poradniczym magazynie mody „Hot”. – Razem ze stylistką Alicją Werniewicz chodziłyśmy po galeriach handlowych, wypożyczałyśmy rzeczy i udowadniałyśmy, że pieniądze nie determinują dobrego stylu. To, że masz nielimitowany dostęp do ubrań projektantów, wcale nie oznacza, że dobrze się ubierasz. Pewnie dlatego tak bardzo lubiłam pracę w ELLE i ideę „mix & match”, czyli miksowania tańszych rzeczy z tymi z wysokiej półki – opowiada. Jakości w przystępnej cenie Karla szuka w H&M Studio, Levi’s, Massimo Dutti, COS czy Arket, jak sama mówi nie lubi przepłacać. – Dla mnie luksusem jest to, co limitowane, jakościowe i niedostępne, jak vintage – mówi. Swoje rzeczy regularnie sprzedaje w komisie Crush w Warszawie. Dekoratorstwo wnętrz to jej ogromna pasja, dlatego zaprojektowała mieszkanie razem z Zofią Wyganowską. Gdyby nie była stylistką, chętnie zajęłaby się architekturą lub otworzyła kwiaciarnię (w dniu wywiadu Karla jest właśnie po urodzinach i cały dom tonie w bukietach). W przestronnej, jasnej kuchni, która otwiera się na salon, większość mebli jest vintage. – Wszystko jest tu zaprojektowane tak, by rzeczy przesuwać, zmieniać, kombinować. W garderobie też to robię. Męczę się z jakąś rzeczą, to ją odkładam do tyłu, potem do niej wracam – mówi. Więcej niż ubrań ma chyba tylko sztuki użytkowej. Kolekcjonuje ceramikę Gropk, lampy Bimer, wazony Helle Mardahl czy zdobycze vintage z Desy. Albumy o modzie i sztuce to ozdoba mieszkania, uginają się od nich regały w sypialni. Kreowanie estetycznego świata wokół siebie to jej największa przyjemność. Jakie ma plany na przyszłość? – Za 10 lat będę dopiero dobrą stylistką. A może kostiumografką? Uważam, że szczyt mam przed sobą, spokojnie. Jeszcze się nie wybieram na emeryturę – śmieje się.
6 urodowych rytuałów, które zadziałają holistycznie. Po pierwsze, spacer trwający 30 minut. Tak, nawet jeśli wieje i leje
Przedstawiamy rytuały i sposoby na powolny oraz arcyprzyjemny czas. W pełni skupiony na twoim ciele, emocjach i umyśle. Na pewno na to zasłużyłaś, prawda?
Czuły poranek Zanim sięgniesz po telefon komórkowy, zacznij ten relaksujący weekend od innego podejścia do czasu i oddechu. Poranek to moment, w którym przechodzimy ze snu do czuwania, kiedy nocne i dzienne wymiary naszej osobowości nakładają się na siebie. Pomyśl życzenie na ten dzień (im prostsze, tym lepiej), a potem zacznij oddychać. – Większość z nas oddycha płytko i szybko, tylko górą klatki piersiowej, spinając barki i szyję. Kończy się to bólem karku i głowy. Postaraj się oddychać wolniej i bardziej trójwymiarowo, czyli tak, żeby klatka piersiowa rozszerzała się i trochę w górę, i do boków, i do tyłu, do pleców – radzi Marzena Kozłowska z Boomerang Pilates Studio. Rób wdech, zatrzymuj oddech i rób wydech. Tylko i aż tyle! Uważny SPACER Dobry krem pod oczy, odświeżające spojrzenie płatki – to wszystko wspaniałe, ale w weekend zrób dla ożywienia swojej skóry i odstresowania umysłu coś jeszcze. Wybierz się na świadomy spacer trwający minimum 30 minut. Tak, nawet jeśli wieje i leje. To podejście slow life, które świetnie wpływa na wytrzymałość, nie obciąża ciała ani stawów i zachęca do obserwowania otaczającego piękna. Oczywiście zapomnij o słuchaniu muzyki czy najnowszego podcastu – tutaj chodzi o maksymalne skupienie na połączeniu ruchu i oddechu. Jak odnaleźć taką synchronizację? Wdychaj przez nos przez dwa kroki, a następnie wydychaj przez usta przez kolejne dwa, celem jest stopniowe wydłużanie tych dwóch aktywności. Psychiatrzy uważają, że to kojący sposób na ponowne nawiązanie kontaktu z powolnym tempem ludzkiej fizjologii, a także na połączenie się z ziemią i naszą świadomością czasu. Pobudź KRĄŻENIE Modę na poranne szczotkowanie zaczęła Gwyneth Paltrow, kiedy opisała codzienny rytuał nacierania ciała przed prysznicem w swojej książce „Goop Clean Beauty” (Little Brown and Company, 2017). Ta prosta rutyna ma wiele zalet: pobudza krążenie limfatyczne i krwionośne oraz naturalnie złuszcza martwe komórki naskórka, by stymulować regenerację kolagenu i elastyny. Rezultatem jest gładsza, jędrniejsza skóra i energetyzujące przebudzenie ciała. Masz też dodatkowy bonus – koniec wrastających włosków! Podbij blask Co jest najskuteczniejszym upiększaczem świata? Twój uśmiech! Nie ma też nic bardziej uroczego niż lekko zaróżowione, soczyście połyskujące usta i policzki. Żeby zregenerować i odświeżyć wargi, zafunduj im odżywczą kurację. Zmniejszy ona widoczność drobnych linii, zapewniając jednocześnie zdrowy wygląd bez pierzchnięcia i przesuszenia. Twoi najlepsi przyjaciele? Kwas hialuronowy (ale żadnych zastrzyków!) i naturalne olejki. Ten pierwszy naturalnie zatrzymuje wodę, z kolei oleje stworzą odżywczą i ochronną barierę na powierzchni skóry. Dodaj do tego szczyptę koloru i nie potrzebujesz więcej makijażu! Pieszczoty na głowie Skóra głowy to „gleba”, w której są zakotwiczone korzenie naszych włosów. Warto więc ją odżywić i dotlenić. – Refleksologia głowy działa jak seans relaksujący, pomaga rozjaśnić myśli, uwolnić emocje, a przy okazji sprawia, że twarz wygląda młodziej, a włosy są w lepszej kondycji – przekonuje Adrianna Gałązka z Japoński Lifting 3D. Ale można też samodzielnie zadbać o głowę. Zacznij ugniatać delikatnie kark i mięśnie czworoboczne (te w górnej części pleców), a następnie używając opuszków palców, chwytaj małe fragmenty skóry głowy i delikatnie je unoś, wykonując koliste ruchy. Skóra zestresowana będzie napięta, to może nie być proste, ale spróbuj, na ile się da. Na koniec, z głową pochyloną do przodu i łokciami opartymi na kolanach lub na stole, wykonuj małe ruchy, by zmobilizować cały skalp, poruszając go stopniowo od karku do czoła. Pielęgnuj spokój Badanie przeprowadzone w 2022 roku i opublikowane w „Journal of Applied Physiology” wykazało, że regularna, 30-minutowa kąpiel w wodzie o temperaturze 40 st. C pomaga zmniejszyć aktywność układu współczulnego, przynosząc korzyści dla zdrowia fizycznego i psychicznego. W weekend warto więc pozwolić sobie na luksus kąpieli. Ale ważne jest też, jakimi kosmetykami będziesz otulać ciało od rana do wieczora. Wybieraj zmysłowe konsystencje, kojące aromaty i składniki, które uspokoją zestresowaną skórę. Neurokosmetyki zmniejszają negatywne emocje i wzmacniają pozytywne, a to znajduje odzwierciedlenie w naszych rysach twarzy i nastroju. Wszystko staje się piękniejsze, kiedy ty czujesz się piękna. I na odwrót. Poczuj WDZIĘCZNOŚĆ Roślinne perfumy i olejki poprawiające nastrój powinny ci towarzyszyć przez cały tydzień, ale w weekend szczególnie doceń ich dobroczynne działanie. Ogólnie wszystko zależy od sposobu, w jaki patrzymy na rzeczy i wydarzenia. Im bardziej wdzięczni i pozytywnie jesteśmy nastawieni do tego, co nas otacza, tym bardziej zdajemy sobie sprawę, jak niezwykłe mamy życie. Nawet jeśli nie wszystko idzie, tak jak byś chciała – są rzeczy, które zależą od ciebie. Zacznij je zauważać i cieszyć się z nich. Wieczorem, przed zaśnięciem, by pobudzić hormony dobrego samopoczucia, przypomnij sobie trzy przyjemne momenty dnia. Na przykład: „To cudowne, że pojawiło się dziś słońce, dziękuję za przepyszną kawę rano i cieszę się, że należę do społeczności ELLE!”.
"Starsi mężczyźni idą do terapeuty, kiedy mają nóż na gardle. Młodsi zjawiają się z własnej potrzeby". Jak zmieniło się pojęcie męskości?
Mężczyzna ma pachnieć cygarem, whisky i koniem, jak mawiał Hemingway. Dziś to zdanie brzmi jak relikt, bo on nic nie musi, Ale może. Co? Na przykład być sobą.
Kiedy podczas meczu na Euro 2024 Cristiano Ronaldo rozpłakał się po tym, jak nie strzelił rzutu karnego, świat podzielił się na tych, którzy drwili, i tych, którzy się cieszyli. Szydziło grono, które wciąż uważa, że chłopaki nie płaczą, a sportowca bronili ci, którzy byli zdania, że ten pokaz emocji w wykonaniu gwiazdy piłki nożnej przełamuje to szkodliwe przekonanie i że prawo do nich ma każdy i wszędzie, także na boisku. Chłopaki płaczą. I kropka. O tym, że mamy do czynienia z kryzysem męskości, badacze mówią od pewnego czasu. Między innymi amerykański psycholog z Uniwersytetu Stanforda, prof. Philip Zimbardo, który w książce „Gdzie ci mężczyźni” pochyla się zarówno nad przyczynami tego stanu rzeczy, jak i ich skutkami. Zastanawia się nad koncepcją „słabej płci” i tym, dla której z nich to określenie jest bardziej adekwatne (jeśli w ogóle), oraz nad samoświadomością kobiet i jej wpływem na rzeczywistość. Czy mężczyźni zostali w rajdzie po równość na jej marginesie? Odpowiedzi nie są jednoznaczne, ale trochę światła na sytuację rzucają statystyki. W Polsce mężczyzn z wyższym wykształceniem jest 26,9 proc., kobiet – 38,8 proc. One stanowią 58 proc. wszystkich studentów w Polsce i 63 proc. absolwentów uczelni wyższych. Na 14 samobójstw, do których każdego dnia dochodzi w kraju, aż 12 popełniają mężczyźni. Średnia życia mężczyzn to 75 lat, a kobiety żyją prawie dekadę dłużej. Przykłady można mnożyć. Czuły barbarzyńca A jednak zmiana jest widoczna. – Myślę, że zauważalne są reformy zarówno w postrzeganiu i realizowaniu męskości, jak i kobiecości. Kobiety umiejętnie odnajdują się w tym świecie, który rządzi się nowymi prawami, choć te stare wciąż trzymają się mocno. Mężczyźni mają z tym problem, bo jak być wrażliwym i okazywać uczucia, skoro zawsze słyszeli, że muszą być twardzi, dawać radę i nie beczeć? Od mężczyzn wymaga się, żeby byli czuli, opiekuńczy, potrafili rozmawiać o emocjach, ale kiedy oni starają się temu sprostać, to okazuje się, że mają być silni w tym tradycyjnym ujęciu. Gubią się, bo kiedy wychodzą z roli macho, słyszą, że są niemęscy, słabi, bez polotu, nijacy. Starają się, a jednak tak są postrzegani – mówi Sebastian Antonowicz, psycholog, który pracuje także w telefonie zaufania prowadzonym przez Fundację Przeciwdziałania Wykluczeniom. Kiedy pytam, z czym dzwonią chłopcy i mężczyźni, odpowiada: – Dzwonią ci, którzy mają poczucie, że nie mogli się zgłosić do nikogo innego. Mówią o samotności, nałogach, depresji, a także o tym, jak odgrywać tę rolę mężczyzny w życiu, choć nie nazywają tego dokładnie tymi słowami. Raczej opowiadają o nieporozumieniach, porażkach, relacjach z innymi. Mówią także o przemocy. I tej, której doświadczają, i tej, której są sprawcami – opowiada psycholog. Ze statystyk wynika, że to mężczyźni głównie stosują przemoc, a nie padają jej ofiarą. Relacja to 95 do 5 proc. Ale dane, jak wiele innych, nie odzwierciedlają całego obrazu sytuacji. Wytresowani przez całe wieki w hamowaniu emocji i kulcie siły, po prostu o niej nie mówią. Wyzwalaczem dla wielu z nich okazał się serial „Reniferek”, w którym bohater pada ofiarą stalkerki. Kiedy dostępna na Netfliksie produkcja stała się popularna, organizacje pomocowe odnotowały wzrost liczby telefonów od mężczyzn, którzy zgłaszali przemoc. Zobaczyli, że nie są jedyni, którzy tego doświadczają. Zmiana więc się dzieje. – I mamy klops, bo jak tu sprostać przeciwstawnym oczekiwaniom? Pytany o męskość facet mówi o tym, i jest to wzorzec z dziada pradziada, że ma podążać za swoim instynktem, działać, walczyć, bronić itd. Najważniejsze jednak jest to, że nie trzeba wchodzić w żadną z tych ról: ani twardziela, ani wrażliwca. Udawanie nigdy nie działa, ale z każdego z tych modeli można wziąć coś dla siebie – wyjaśnia Antonowicz. – Nie działa – zgadza się dr Michał Bomastyk, filozof i badacz męskości z UMK w Toruniu. – Każdy mężczyzna odpowie inaczej, zapytany, co dla niego oznacza bycie męskim. I świetnie! Dla mnie to poczucie, że mogę realizować swoją płciowość i tożsamość tak, jak chcę, bez obawy, że dostanę etykietę, że nie reprezentuję stereotypowego wzorca. Chciałbym, żeby żaden mężczyzna nie musiał się przywiązywać do starego pojęcia męskości, tylko wymyślać jej własne definicje. Dodaje, że model hegemonicznej, silnej i gniewnej samczości, w którym wciąż jesteśmy osadzeni, robi krzywdę nie tylko mężczyznom, ponieważ nie pozwala im realizować tej czułej męskości. Także kobietom, bo w tym równaniu ma być słabsza i uległa. – A to odbija się też na dzieciach, wzrastających z tymi ojcami, których nie postrzegają jako empatycznych rodziców, tylko władców z rózgą, co w ich przyszłości powoduje różne konsekwencje i blokady. Szukajmy nowej definicji męskości. Niech ona będzie czuła i odpowiedzialna także moralnie i etycznie – mówi Bomastyk. Bycie tatą jest męskie Ale z ojcami jest coraz lepiej. I znowu – pokazują to liczby. Te imponujące jeszcze nie są, ale odzwierciedlają trendy. Na przykład fakt, że w wyniku wejścia w życie unijnej dyrektywy work-life balance rośnie liczba ojców korzystających z urlopów rodzicielskich. W 2023 roku już 19 tysięcy ojców skorzystało w urlopu rodzicielskiego, rok wcześniej – 3,7 tysiąca. To pozytywny kierunek, choć nadal dotyczy tylko 7 proc. uprawnionych ojców. – Młodzi mężczyźni widzą ojcostwo jako istotny składnik swojej męskiej tożsamości. Chodzi o bycie zaangażowanym i obecnym tatą od samego początku po to, by budowana relacja z dzieckiem mogła przetrwać całe życie. Widać to, jak bardzo zmienia się wykorzystanie urlopów ojcowskich. Przed wdrożeniem dyrektywy work-life balance co roku z urlopu rodzicielskiego korzystało 1 proc. z nich. Dane z 2024 roku wskazują, że w tym roku będziemy mieli 15 proc. – mówi Karolina Andrian, prezeska Fundacji Share the Care, zajmującej się promowaniem rodzicielskiego partnerstwa. Dodaje jednak, że choć ojcowie chcą być pełnoprawnymi opiekunami, to droga do tego celu jest wyboista, bo wciąż społeczeństwo, a często i same partnerki, widzą ich tylko jako pomocników matek. – Zaangażowane ojcostwo jest koniem pociągowym dla zmieniającej się męskości, gdyż oferuje konkretne korzyści dla samego mężczyzny i jego dziecka. Według badań naszej fundacji to właśnie jest głównym elementem przekonującym i umacniającym mężczyzn w decyzji większego zaangażowania się w opiekę – podkreśla Andrian. Z takim podejściem zgadza się Łukasz Dominiak, autor profilu Who’s Your Daddy. – To ojcostwo sprawiło, że poczułem się odpowiedzialny za drugą osobę. Zrozumiałem, że z jednej strony muszę utrzymać rodzinę, bo jednak mocno w tym paradygmacie głowy domu tkwimy, a z drugiej – zapracować na relację ze swoimi dziećmi. Zawsze byłem postrzegany jako wrażliwy, ale bycie tatą jeszcze to pogłębiło. To najważniejsza rola w życiu, choć mam wrażenie – wciąż niedoceniania. Mam wpływ na wychowanie człowieka! I nie po to, by był grzeczny, ale żeby był otwarty, dobry, potrafił pokazywać emocje. Wychowujemy świat, więc zaszczepmy w nim wrażliwość – zachęca. Macho też płacze – Marzę, że już za 15 lat młodzi ludzie będą bardziej świadomi niż to moje pokolenie – mówi Sebastian Antonowicz. – Że będą wiedzieć, czym tak naprawdę jest feminizm, i przestaną się go bać, bo w tę ideę jest także wpisana troska o mężczyzn. A jak to osiągnąć w wychowywaniu dzieci? Myślę, że warto być otwartym, pokazywać dzieciom i samemu podglądać różnorodność, wychylać się ze swoim baniek i zobaczyć, że nasze standardy nie są jedynie słusznymi, wyrytymi w kamieniu – dodaje. Łukasz Dominiak mówi o tym, że definicja „prawdziwego” mężczyzny się zmienia. – Być może wynika to z tego, że mamy więcej okazji czy szans, żeby pokazać, kim jesteśmy. Jest przyzwolenie na uczucia i wrażliwość, a nie tylko na to, że facet ma sobie zawsze radzić. Okazuje się, że możemy być ambitni, zaradni, inteligentni emocjonalnie, wrażliwi. Ale nie jest łatwo znaleźć równowagę, ponieważ przez lata byliśmy wtłaczani w narrację, w której mamy sobie świetnie radzić. „Chłopaki nie płaczą” – słyszeliśmy jako dzieci. Ja także, bo wychowałem się w tradycyjnym domu. W tym kontekście cieszy mnie, że niedawno Cristiano Ronaldo rozpłakał się na murawie. W tym silnym, męskim środowisku gwiazdor futbolu rozpłakał się, bo nie strzelił gola. Choć część osób podśmiewała się, to jednak głośno wybrzmiewały głosy, że to fajnie, że pokazał emocje, łzy, smutek, kiedy nie udało mu się zrobić czegoś, na czym mu zależało. Płacz jest częścią życia, nie trzeba się go wstydzić – dodaje. Pokoleniowa różnica gra tu dużą rolę. Dzisiejsi 40-latkowie, czyli moi rozmówcy, różnią się od 60-letnich ojców i swoich synów, którzy mogą być przedstawicielami pokolenia Z. Dla zetek ważny jest samorozwój, równowaga między życiem prywatnym i zawodowym oraz spełnienie – w każdej dziedzinie życia. – Jest tu ogromna rozbieżność w postrzeganiu męskości. Musimy pamiętać, że choć coraz więcej jest edukacji równościowej, to wciąż mocny jest wzorzec silnej, władczej męskości, który wielu mężczyzn, także nieświadomie, powiela. Wyrastają w tym, zwłaszcza w tradycyjnych środowiskach, i czują, że muszą się temu podporządkować – mówi dr Michał Bomastyk. To samo dostrzega w swoim gabinecie Sebastian Antonowicz. – Obserwuję, że w zależności od wieku pacjentów różnią się ich motywacje. Ci starsi przychodzą, kiedy czują, że mają już nóż na gardle, jest im bardzo ciężko i są w sytuacji bez wyjścia. Młodsi zjawiają się z własnej potrzeby, nikt ich do rozmowy nie musiał namawiać. Chcą się po prostu sobą zaopiekować – opowiada. Gdzie leży Centrum męskiego świata? Do tego nawiązuje też Piotr Czaykowski, były model, obecnie przedsiębiorca i właściciel agencji modelingowej. – Ta stara męskość jest oparta na iluzji, która mieści się w sile, by facet potrafił „dowieźć”, dbać o rodzinę. W nowym rozdaniu jest większe zrozumienie dla prostego faktu, że nie trzeba lubić piłki nożnej, samochodów i wódki, żeby być mężczyzną. Bo można szydełkować, lubić perfumy czy kwiaty i wciąż być męskim. Tyle tylko, że pozwolenie sobie na realizowanie siebie takimi, jakimi w rzeczywistości jesteśmy, wymaga wykształcenia nowych umiejętności. Dla mnie to przede wszystkim uważność i na siebie, i na innych. Druga wynika z pierwszej i jest kluczem do relacji, które z kolei są w centrum męskiego świata. A raczej świata w ogóle. Bo ten dawny mężczyzna miał wszystko. Poza uważnością. Teraz się jej uczymy, co nie jest takie proste, bo wcześniej nikt specjalnie się nad naszymi emocjami nie pochylał – mówi. – Rada, którą mam dla młodych chłopaków? Słuchaj siebie. Dbaj o siebie. Wyjdź z męskiej szatni i pamiętaj, że rodzina to ci ludzie, których sobie wybierasz – sugeruje Czaykowski. A ja dodałabym za Wiesławem Myśliwskim: „Nie staraj się za wszelką cenę być silny. Siła odgradza od innych ludzi”.
Monika Olejnik o chorobie nowotworowej: "Gdy zobaczyłam wynik, nie mogłam uwierzyć, że jest mój. Pomyślałam, że może to pomyłka"
Ile razy w życiu usłyszałaś, że jesteś niegrzeczna? – Wiele. Ale niegrzeczną można być, wulgarną – nie. Bez względu na płeć – mówi Monika Olejnik.
Jest kwiecień. Dzwonię do Moniki Olejnik i zapraszam ją na wywiad. Opowiadam, że chciałabym porozmawiać o sile kobiet, o tym, jak się zmieniły przez trzy ostatnie dekady, jak wygląda ich życie w Polsce. O jej karierze, książkach, ukochanych podróżach i programie „Monika Olejnik. Otwarcie”, do którego zaprasza ludzi kultury, nauki, sportu. Mamy ustalony plan, ale mija kilka tygodni i na jej koncie instagramowym pojawia się wpis: „#RakNIEwyrok. W jednym z prawie słonecznych miesięcy 2024 roku usłyszałam diagnozę: nowotwór piersi. Potem jeden z weekendów spędziłam w szpitalu. Po operacji jest lepiej, podejmuję nowe wyzwania i czuję się dobrze”. Nasza rozmowa staje się rozmową o jej sile, zdrowiu, walce z chorobą. I nie ma przypadków, że październik to miesiąc różowej wstążki. Jak dowiedziałaś się, że jesteś chora? MONIKA OLEJNIK: Badam się regularnie. Do tego mój Tomek pasjonuje się medycyną i ciągle wymyśla nowe badania (śmiech). Rutynowo, jak co roku wiosną, poszłam do mojej pani doktor. Zobaczyła coś niepokojącego w USG i skierowała mnie na rezonans. Byłam przekonana, że to nic wielkiego. Gdy zobaczyłam wynik, nie mogłam uwierzyć, że jest mój. Pomyślałam, że może to pomyłka. Przecież nie mogę mieć raka. Co wtedy poczułaś? Mój świat się zawalił. Wszystko działo się szybko, musiałam wziąć się w garść. Same badania określające rodzaj i miejsce nowotworu, a potem wykluczanie przerzutów były wykańczające. Jak zawsze polecieliśmy do Wenecji na otwarcie biennale sztuki – dookoła wspaniałe malarstwo, spotkania z artystami, a ja myślami byłam gdzie indziej. Operacja, ostateczny wybór jej rodzaju, to było dla mnie, Tomka i mojej rodziny wielkie przeżycie. Potem oczekiwanie – jaki to będzie rak, jak złośliwy… – najgorszy czas w moim życiu. Pomogła mi dobroć, którą dostałam od ludzi. Spotkałam fantastycznych lekarzy, świetne pielęgniarki, ale przede wszystkim podtrzymywali mnie na duchu ci, którzy odzywali się po tym, jak opisałam swoją historię w mediach społecznościowych. Dostałam mnóstwo pozytywnej energii. Ale niezgoda na chorobę została. Żyję higienicznie. Od 15 lat nie jem mięsa, nie palę papierosów, cztery razy w tygodniu chodzę na siłownię, biegam, pływam, czasami tenis, rower, a zimą narty. I kiedy tak dbasz o siebie, to myślisz, że choroba cię nie dotyczy. A okazuje się, że może dotknąć każdego, bo jest cywilizacyjna, związana z genetyką albo innymi aspektami. Dlaczego zdecydowałaś się opisać swoją historię w mediach społecznościowych? Nie chciałam opowiadać o szczegółach operacji – to był mój apel do ludzi, żeby się badali! Bo trzeba iść do lekarza, zadawać pytania, nie bać się, walczyć o siebie. Wcześnie wykryty rak to większe prawdopodobieństwo wyleczenia. Poza tym sport! Systematyczne treningi od ponad 20 lat dały mi ogromną siłę, żeby się nie poddawać. Wiem od lekarzy, że przyniosło to rezultaty. Mówili mi, że nastąpiło coś niesamowitego, nagły szturm na gabinety. Ja w ciągu kilku dni otrzymałam ponad 30 tysięcy wiadomości od osób, które zaczęły się badać. Jedna z dziewczyn napisała, że jak jej chory tata zobaczył mnie po operacji w telewizji, to następnego dnia rano ogolił się i poszedł na spacer. Niestety, do dziś nie jestem w stanie odpisać każdemu. Dlatego przy każdej okazji powtarzam: dziękuję wam bardzo. Twoje życie zmieniło się po diagnozie? Od strony fizycznej – bardzo. Przez wiele miesięcy nie mogłam uprawiać sportu. To było dla mnie trudne, bo od lat jestem w ruchu. Na szczęście wróciłam już do biegania. Nie mogę pływać, co było ciężkie na wakacjach, bo kocham wodę. Ograniczeń było więcej, ale na szczęście z dnia na dzień jest ich coraz mniej. Bardzo walczyłam, żeby od zawodowej strony nic się nie zmieniło. Miałam operację w piątek, a w poniedziałek poszłam do pracy. Wiele osób uważało, że za wcześnie. Zrobiłam to, żeby się nie poddać, nie beczeć nad własnym losem, pokazać siłę. Zarówno innym, jak i sobie. Dzisiaj, po miesiącach od operacji, myślę, że na nowotwór nie ma silnych, ale ważne, żeby się nie poddawać. W pewnej chwili czułam, jakbym żyła w dwóch postaciach. Byłam ja – Monika – i obok ta druga osoba, która ma raka. Więc żeby nie rozmyślać, poszłam do pracy. Mój szef Michał Samul i Brygida Grysiak, wicenaczelna TVN24, zapewnili mi tak ważny dla mnie komfort – powiedzieli, że jeśli nie będę się czuła na siłach nawet na 15 minut przed programem, to nie muszę prowadzić „Kropki nad i”. Wspierając mnie, byli profesjonalnie przygotowani na każdy wariant. Wchodzę do garderoby, a tu Anita Werner: „Monia, super, że już jesteś”. Chwilę potem podobnie Grzesiek Kajdanowicz i pan w recepcji. Moja operacja skończyła się późno i jeszcze po północy Tomek odpowiadał na pytania o stan mojego zdrowia. Byłam wzruszona, jak po kilku dniach zobaczyłam ten ogrom wiadomości. Od każdego dostałam wsparcie, za które jestem wdzięczna. Na końcu programu podziękowałam wszystkim za to. Oceny ludzi były różne. Porównuję to do dyskusji, która rozpętała się wokół polskiej siedmioboistki Adrianny Sułek-Schubert. Nie mogłam uwierzyć w falę krytyki, która ją spotkała, gdy ogłoszono, że bierze udział w tegorocznych igrzyskach pół roku po porodzie. Dlaczego ktoś ocenia decyzję zawodniczki, która kocha swoją pracę, jest przygotowana, dokonuje dorosłego wyboru? Podobnie było z Tobą. To indywidualna sprawa. Nikt nikogo nie namawia, żeby po operacji czy porodzie szedł do pracy. Ja tego potrzebowałam. Przez lata przyzwyczaiłam się do krytyki – jak premierem był Leszek Miller, zwolennicy lewicy uważali, że jestem za bardzo prawicowa, a potem prawicy, że lewicowa. Za czasów PO też wiele osób potrafiło się na mnie obrazić po moim wywiadzie z Donaldem Tuskiem. Nie wszyscy chcą zrozumieć, że jestem dziennikarką, a nie politykiem, i dopiero po latach przyznają mi rację. Nawet gdybym „była bielszą od śniegu, czystszą od łzy”, zawsze znajdzie się ktoś, kto będzie niezadowolony. Polacy mają to w sobie. Wiele ludzi hejtuje w sieci, bo są tam anonimowi. Na tegorocznym festiwalu w Sopocie wygłosiłam manifest: „W każdej chwili w dzień, w każdej chwili w nocy #StopHejt #StopPrzemocy!”. To ważne, żeby przeciwstawiać się takiej agresji. Hejt zaczyna się od szkoły podstawowej, właściwie już od przedszkola. Od dziecka pozwalamy sobie na to, by obrażać innych. Podziwiam Igę Świątek, jest naszą genialną bohaterką. Widziałam wiele razy na turnieju Roland Garros w Paryżu, jak jest doceniana przez kibiców z całego świata. A mimo to, kiedy przegra, w Polsce są tacy, którzy dla klikalności hejtują, zamiast szanować. To straszne. Na szczęście „ludzi dobrej woli jest więcej”. Przecież na tym polega sport, że ktoś ma lepszy lub gorszy dzień. Ktoś musi czasem przegrać. Ona jest bardzo młodą dziewczyną i się nie poddaje! Potrafi wygrywać największe światowe turnieje, ma 23 lata i ciągle wszystko przed nią, będą kolejne igrzyska. Zdobyła dla nas brązowy medal i cieszmy się z tego – to wielki sukces. Iga ma wspaniałego trenera, Tomek Wiktorowski jest skromny i wybitny. Masz marzenie, które dopiero po chorobie postanowiłaś spełnić? Coś, na co nie miałaś czasu albo odwagi? Jestem szalona, tak jak byłam, nic się nie zmieniło. Moim marzeniem jest podróż do Japonii, byłam tam krótko, kiedy Lech Wałęsa był prezydentem, ale chciałabym wrócić na dłużej. W wielu inspirujących miejscach we Włoszech czuję się jak w domu, teraz chciałabym znaleźć choć jedno takie w Japonii. Po chorobie na pewno czuję solidarność z ludźmi, którzy przeszli to samo co ja. Bo zadajesz sobie pytania, co będzie dalej, co zrobisz, jeśli okaże się, że to nieuleczalne. Bałam się, co powiedzą lekarze po operacji, ale odpychałam od siebie czarne myśli. Starałam się być optymistką. Nie poddaję się! Obiecałam sobie, że teraz w moich treningach czas na padla. Skoro mówisz o kobiecej solidarności – od kilku lat słyszymy, że mamy przestać być grzeczne. Nadal mamy w Polsce piekło kobiet, o którym pisał w esejach ponad 100 lat temu Tadeusz Boy-Żeleński. Nic się nie zmieniło. Wtedy kobiety walczyły o swoje prawa i teraz też muszą. Protestowałyśmy po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego zakazującym aborcji. Miało się to zmienić, ale w Sejmie nie ma większości. Bo ktoś właśnie takich wybrał posłów. W tym wszystkim jednak nie odpowiada mi to, co robi Marta Lempart. Uważam, że można być niegrzecznym, ale nie wulgarnym. To nie przystoi ani kobiecie, ani mężczyźnie. Po co wulgaryzmy? Spójrzmy na gubernatora Tima Walza, który jest kandydatem na wiceprezydenta u Kamali Harris. Walczy o prawa kobiet i mówi pięknym językiem. Kiedy opowiada o tym, jak starali się z żoną o dziecko, które mają dzięki metodzie in vitro, to aż się wzruszam. Podobnie wypowiada się o aborcji. To jest zupełnie inny język. Chamstwem nie da się tego załatwić, tylko wyborami. Skąd masz w sobie taką siłę, żeby mówić to, co myślisz? Staram się, by podstawą moich myśli była wiedza – bez tego nawet najgłośniejszy krzyk jest pusty. Zawsze mówię to, co myślę. Jeżeli prawicowcy upokarzają kobiety, nie można na to pozwalać. Ale walczmy odpowiednimi środkami. To, co mówi Jarosław Kaczyński – że kobieta nie może być prezydentem, bo są czasy wojny – to jakieś dziaderstwo. Czy on nie wie, że Margaret Thatcher rządziła Wielką Brytanią, kiedy była wojna o Falklandy, królowa Elżbieta walczyła w czasie II wojny światowej, a Kamala Harris jest kandydatką do urzędu prezydenta USA, mimo że jest wojna? To, jak postrzega kobiety, wynika z tego, jakie miał wokół siebie. Beata Szydło? Mówiła do górali, że są odważni, bo sprzeciwiali się ustawie antyprzemocowej. Tak jakby nie wiedziała, że na Podhalu też zdarzają się mężowie, którzy tłuką swoje żony. Prawicowe podejście do kobiet: „Nawet ciąże, które są poważnie uszkodzone, należy doprowadzić do porodu, byleby ochrzcić” – mówił Jarosław Kaczyński. Z tak szkodliwym traktowaniem warto walczyć. Udowadniać, że kobiety nie są przedmiotami. Ale nie tylko. Był 1998 rok, dostałam nagrodę Tęczowy Laur – za tolerancję, pierwsza edycja. Wtedy jeszcze nie wszyscy walczyli o prawa gejów i lesbijek. 26 lat temu! I nagle słyszymy w XXI wieku, jak prezydent Andrzej Duda mówi, że to są inni ludzie, że to jest ideologia. Gdzie oni wszyscy żyją? Przecież prezydent ma żonę, córkę, która jest nowoczesną, młodą kobietą. Dlaczego tak wielu polityków boi się Kościoła? Niech lepiej się zastanowią, co ten Kościół wyprawiał przez lata, ukrywał księży pedofilów. To, co robią, obraża tych przyzwoitych. Ostatnio jeden z kolegów mnie zapytał, po co tyle piszemy i mówimy o feminizmie. Jak to ujął, „przecież życie kobiet nie jest takie ciężkie, jak pokazują media”. Gdyby nie było parytetów, nie wiem, ile kobiet byłoby w Sejmie, biznesie. Kiedy to się zaczęło, przyszedł do mnie jeden z polityków i zapytał, czy mam koleżanki, które chciałyby brać udział w wyborach. Bo muszą mieć kobiety. To było fantastyczne! Potem walka o płace. Wydaje się śmieszne, ale ta nierówność na rynku jest do tej pory. Nie uważam, że każda kobieta jest mądra, a wszyscy mężczyźni są głupi. Są różni ludzie. Chodzi o to, że są wciąż miejsca, w których kobiety są dyskryminowane. Jak zmieniły się kobiety przez ostatnie 30 lat? Młode kobiety są wyzwolone, twarde, pełne ambicji. Walczą o swoje prawa. Pamiętam obrazki ze strajków z całej Polski. To była odwaga w malutkim miasteczku wyjść i protestować. Ale muszę przyznać, że osiem lat poprzedniego rządu bardzo zmieniło Polskę. W 1989 roku naprawdę z dużo większym szacunkiem traktowano kobiety. Pamiętam koło kobiet w Sejmie: prof. Zofia Kuratowska, Olga Krzyżanowska. Fantastyczne osoby. Izabela Jaruga-Nowacka, ministra ds. równości – niezwykła postać. Walczyła o nasze prawa, miała konflikty z Kościołem, ale nie poddawała się biskupom. Bardzo doceniam dziewczyny, które osiągają sukces dzięki temu, że chcą się uczyć, mają talent, ambicje, i chcą pracować nad sobą. Podziwiam Justynę Kowalczyk w sporcie i wiele kobiet w biznesie, medycynie, kulturze, edukacji. Mówiłaś u Kuby Wojewódzkiego, że mężczyźni wielokrotnie próbowali Cię zdominować. W radiowej Trójce uważano, że dziewczyny nie powinny prowadzić programów, bo głosy kobiece nie są dobre. Ale ja nie dałam się zdominować. Byłam uparta od dziecka, mam mocny charakter. Bardziej chłopczyca niż grzeczna dziewczynka. To dotyczy też języka. Z jednej strony nas ogranicza, bo chcemy być poprawni politycznie, ale z drugiej musimy się edukować, wyrażać swoją opinię. I nosić to, co chcemy. Moda zawsze była dla Ciebie ważna? Jako dziewczyna nosiłam koszule i marynarki dziadka. Lubiłam spodnie. Zawsze fascynowały mnie dziwaczne buty. Kiedy zaczynałam pracę, to od rana do wieczora biegałam z mikrofonem po Sejmie i nie ubierałam się jakoś specjalnie, raczej w to, co wyciągnęłam z szafy. I powiem nieskromnie, że chyba mam coś w sobie, bo ten mój styl się przebił. Jak kupujesz? Przywozisz rzeczy z podróży, masz stylistkę? Robię zakupy online, lubię sieciówki, można mnie spotkać w butikach, galeriach handlowych, ale najczęściej w księgarniach. W sprawie mody polegam na sobie, nie mam stylistki. Za pierwsze honoraria w radiu kupiłam sobie wełniany sweter z jabłkiem na środku zrobiony na drutach. Lubię odwiedzać sklepy vintage w Neapolu i we Florencji, czasami odkrywam nieznanych jeszcze artystów mody. Doceniam też polskie projektantki i projektantów. Słyszałam, że sama pożyczasz swoje rzeczy? Lubię pożyczać sukienki. Mam taką czerwoną, która zwiedziła kawał świata na różnych przyjęciach. Sukienka globtroterska. Nie jest tak, że wciąż kupuję coś nowego. Często chodzę w tych samych rzeczach, tylko światło w studiu jest tak skierowane, że wyglądają inaczej. Dla mnie moda jest czymś fascynującym, ale to dodatek do tego, co robisz, kim jesteś. Ważne są dla mnie książki, kino, teatr, wystawy. Kiedyś wymyśliłam, że lepiej zamiast torebki nosić książki Olgi Tokarczuk. Więc lepsza od torebki jest książka. Kiedy znajdujesz czas na czytanie? W nocy, rano, w samolocie. Od zawsze pochłaniam książki, czytam wszystko, bardzo szybko. Sprawia mi to wielką przyjemność. Ostatnio u fryzjera usłyszałam od jednej pani, że jej córka kupuje wszystkie tytuły, które polecam, czyta i potem jej przekazuje. Usłyszeć coś takiego to prawdziwa radość. Skąd pomysł na przegląd #książkiMoniki na Instagramie? Obejrzało je już trzy miliony ludzi! Zaczęło się od Olgi Tokarczuk, gdy dostała Nobla. Tak powstała akcja „Książka zamiast lub obok torebki”, z której narodziły się następnie moje seriale internetowe #książkiMoniki oraz #MonikaKsiążkiMuzyka. Pomyślałam, że lubię czytać i może warto podzielić się tym z innymi. Chwyciło, ludzie to polubili. Od lat wspierasz polską kulturę, teatr, artystów. Jak sztuka zmieniła się w Polsce przez ostatnie 30 lat? Piękne jest to, że ludzie chodzą do teatru, a na gallery weekend lub w czasie Nocy Muzeów są kolejki. Na takie przedstawienia jak „Rok 1989” w Słowaku (Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie – przyp. red.) nie można było kupić biletów miesiącami, bo było tak oblegane. Świetne miejsce – Teatr 6. piętro – stworzył Michał Żebrowski. Podziwiam Krystynę Jandę, która zbudowała Teatr Polonia od zera. Jest aktorką, reżyserką, bizneswoman. Publiczność ją kocha, do jej teatru przychodzi mnóstwo ludzi. A teatr nas zmienia, rozwija. Krzysztof Warlikowski został uznany przez „The New York Times” za jednego z najwybitniejszych reżyserów operowych i teatralnych na świecie. Nie opuszczę żadnej jego premiery, a czasami kilka razy oglądam jego spektakle. Ostatnio mogłam znowu podziwiać „Elizabeth Costello”. Tym razem na festiwalu teatralnym w Awinionie. Geniusz, stworzył świetny zespół. Podobnie Paweł Mykietyn. Jego muzyka to arcydzieło sztuki. Kiedyś popłakałam się na jego koncercie, a nie jestem skora do łez. Kocham muzykę Kilara, Góreckiego, Koncerty Chopinowskie. Festiwal Beethovena w Warszawie zbliża nas do Europy. Do dziś wspominam koncert Krystiana Zimermana na otwarcie, przed laty. Zachwycam się Jakubem Józefem Orlińskim. Wybitny kontratenor i breakdancer. A operator filmowy Dariusz Wolski? Kolejny geniusz. Mieszka w Los Angeles. Zrobił „Piratów z Karaibów”, „Napoleona”, „Dom Gucci”. Kiedy przygotowywałam się do rozmowy z nim, nie mogłam znaleźć żadnego wywiadu w Polsce. Jak to możliwe, że nikt o nim nie pisał? Chwała za festiwal Camerimage w Toruniu. To wielkie święto kina i operatorów filmowych z całego świata. Poznałam tam wielu wybitnych artystów, w tym Darka. Tak samo fantastycznym operatorem jest Paweł Edelman. Ostatnio pracował z Kate Winslet przy „Lee. Na własne oczy”. To niesamowita historia fantastycznej kobiety, która była modelką, potem fotografką „Vogue’a” i pojechała na front w czasie II wojny światowej robić zdjęcia. Uwielbiam wracać na festiwale filmowe do Wenecji, Cannes, Berlina, ale też do Matery, Gdyni i na Nowe Horyzonty do Wrocławia. Centrum Sztuki Współczesnej w Toruniu organizuje od 15 lat wystawy wyjątkowe na tle Europy. Teraz czas na równie ciekawe Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Fantastycznie zmienia się Łódź, która wraca do lat świetności. Czego dziś potrzebuje polska kultura? Przede wszystkim edukacji, która musi być dofinansowana. Bo w szkołach i na uczelniach rodzą się talenty. Banalne, ale pieniądze są potrzebne, żeby naukowcy mogli prowadzić badania, a twórcy pisać dobre scenariusze, reżyserzy mogli się realizować, spełniać marzenia. I żeby kultura nie była traktowana jak coś obok, bo jest bardzo ważna. Od najmłodszych lat. Jak byłam w Muzeum Barberini w Poczdamie, obserwowałam wycieczkę sześcio-, siedmiolatków. Oglądali obrazy Modiglianiego. To była niezwykła ekspozycja. Pokazywała, jak on patrzył na odwagę kobiet. Małe dzieci z otwartymi buziami słuchały nauczyciela, który opowiadał im o kolorach, głębi obrazów, o tym, jak malarz tworzył. Kobieta w krawacie, kobieta w marynarce, kobieta w krótkich włosach. Fascynujące, że mogą tego doświadczać. Jaką jesteś babcią? Pokazujesz wnukom świat przez kulturę? Mam dwoje wnucząt: Jagna ma sześć lat, Jeremi dziewięć. Staram się, żeby edukacja i sztuka otaczały ich od małego. Z Jeremim byliśmy w zeszłym roku w Wenecji. Był zachwycony, chodził po Muzeum Peggy Guggenheim, robił zdjęcia, przyglądał się obrazom. Razem z Jagną uwielbia malować, oczywiście w przerwach między zajęciami sportowymi. Tomek stara się przekonać Jagnę i Jeremiego, żeby nauczyli się grać na fortepianie „Child in Time” Deep Purple. Masz wyrzuty sumienia, że dużo pracujesz i nie zawsze masz tyle czasu dla najbliższych, ile byś chciała? Nie mam wyrzutów. Moi najbliżsi rozumieją, że sukcesy i nagrody nie spadają z nieba. Żeby dzielić się swoim szczęściem, na wszystko musiałam i muszę sama zapracować. Kiedy mój syn był mały, pracowałam bardzo dużo. Ale myślę, że potem oddałam i cały czas oddaję mu to, czego nie dostał, gdy był dzieckiem. Mam też to szczęście, że znalazłam miłość. Z Tomkiem jesteśmy dłużej, niż istnieją media społecznościowe, ale unikamy wspólnych sesji i wywiadów. Nasze życie zostawiamy dla siebie. Żyjemy intensywnie, a nasze krótkie podróże poza wakacjami są w większości częścią pracy Tomka. Dzięki temu od lat odwiedzamy najciekawsze wystawy w europejskich muzeach. Za co tak kochasz swoją Warszawę? Jestem stąd, urodziłam się na Karowej. Kocham to miasto za to, że tętni życiem, ludzie na ulicach są fantastycznie ubrani, dziewczyny mają przedziwne makijaże i tatuaże. Szkoda, że tak niewiele miejsc zachowało się po II wojnie światowej. Warszawa bywa kolorowa, młoda, nowoczesna, czasami szalona. Fascynują mnie teatry, mają twórczą energię. Lubię koncerty. Byłam ostatnio na Taylor Swift i uważam, że jest bardzo ciekawą artystką. To dzięki książce Karoliny Sulej, bo na początku byłam sceptyczna, ale później zachwyciłam się „Miss Americana”. W Warszawie mam fantastycznych przyjaciół, z którymi pomagaliśmy potrzebującym ludziom z Ukrainy. Mieliśmy dyżury na Dworcu Zachodnim, gdzie w środku nocy poznawałam cudownych ludzi. Takich, którzy nie są obojętni. To wspaniałe, że ta silna energia pomocy wraca, kiedy wspieramy tych, którzy przeżywają tragedię po powodzi. Jestem pod wielkim wrażeniem, widząc, jak ludzie z całej Polski potrafią się szybko zjednoczyć, żeby pomagać. Takie obrazy dają nadzieję. Nie poddajemy się!