„Jesteś przewrażliwiona”. I dobrze. Nie musisz przepraszać za to, że czujesz więcej
Ile razy słyszałaś te zdania? „Jesteś przewrażliwiona”. „Przecież nic takiego się nie stało”. „Nie płacz już”. „Weź się w garść”. „Inni mają gorzej”. „Czemu tak wszystko przeżywasz”.
Jakbyś przez całe życie nosiła w sobie jakiś błąd fabryczny, który wszyscy wokół widzą wyraźnie, tylko ty nie możesz go naprawdę dostrzec i naprawić. Jakbyś czuła za dużo i za głęboko, i były to rzeczy, za które powinnaś przepraszać. Jakby intensywność twojego przeżywania była czymś kłopotliwym – dla innych, dla sytuacji, dla przestrzeni, w której akurat przyszło ci być. Przez lata uczysz się przepraszać za to, że płaczesz na filmach. Za to, że potrzebujesz ciszy po głośnym wieczorze. Za to, że nie możesz po prostu „odpuścić” czegoś, co komuś innemu zajęło pięć minut. Uczysz się tłumaczyć, minimalizować, chować. Mówić „wszystko w porządku”, kiedy nie jest. Uśmiechać się na imprezie, zamiast powiedzieć, że od godziny czujesz się tak, jakbyś przebiegła maraton – choć przyszłaś tylko na spotkanie z kilkoma osobami i rozmowy były całkiem zwyczajne. A co jeśli to nie jest błąd? Świat jest głośniejszy, gdy się go naprawdę słyszy Osoby wysoko wrażliwe – i tak, to pojęcie funkcjonujące w psychologii, nie wymówka – często przetwarzają informacje głębiej niż większość ludzi. Nie bardziej dramatycznie. Głębiej. To różnica, której nie widać na zewnątrz, ale która zmienia wszystko od środka. W psychologii mówi się o sensory processing sensitivity, czyli wrażliwości przetwarzania sensorycznego. Elaine i Arthur Aron opisali tę cechę w badaniu z 1997 roku, wskazując, że jest ona częściowo niezależna od introwersji i emocjonalności. Innymi słowy: osoba wysoko wrażliwa nie musi być introwertyczna ani „po prostu bardziej emocjonalna”. To nie zestaw nawyków ani wyuczone zachowanie. Nie coś, czego możesz się odzwyczaić, jeśli tylko bardziej się postarasz. W literaturze często pojawia się szacunek, że wysoka wrażliwość dotyczy mniej więcej jednej piątej populacji. Nie jest więc rzadkim wyjątkiem, tylko jednym z naturalnych wariantów reagowania na bodźce i środowisko. Jeśli w twoim biurze pracuje dwadzieścia osób – statystycznie kilka z nich może przeżywać świat podobnie jak ty. Po prostu nie mówią o tym głośno. Bo być może nauczyły się tego samego: że lepiej nie mówić. Warto też dodać jedną ważną rzecz: wysoka wrażliwość nie jest diagnozą medyczną ani zaburzeniem psychicznym. To cecha, która może być zasobem, ale przy nadmiarze bodźców i braku regeneracji bywa też źródłem przeciążenia. Różnica między zasobem a przeciążeniem często nie leży w samej cesze, tylko w warunkach, w których trzeba z nią funkcjonować. Hałas w open space’ie, który dla innych jest po prostu tłem, dla osoby wysoko wrażliwej bywa fizycznym zmęczeniem kumulującym się przez cały dzień. Film, który ktoś obejrzał i zapomniał, wraca do ciebie nocą. Czyjś zły nastrój w pokoju wyczuwasz, zanim ktokolwiek zdąży go nazwać. Nieuzasadniony komentarz od szefa? Jeszcze tydzień analizujesz, czy coś nie było twoją winą. Ktoś zatrąbił na ciebie samochodem? Może zająć ci dobę, zanim naprawdę to odpuścisz. Badanie fMRI przeprowadzone przez zespół Bianki Acevedo w 2014 roku sugeruje, że u osób z wysoką wrażliwością silniej angażują się obszary mózgu związane między innymi z uwagą, integracją informacji sensorycznych i reakcją na emocje innych ludzi. To dobrze tłumaczy, dlaczego atmosfera w pokoju albo czyjś ton głosu potrafią zostać z tobą na długo – nie dlatego, że „przesadzasz”, ale dlatego, że twój mózg naprawdę przetwarza więcej. Głębiej i dłużej. To wyczerpujące. Nie ma sensu udawać, że nie. Ale jest w tym też coś, o czym mówi się znacznie rzadziej. To, co boli, potrafi też zachwycać Wysoka wrażliwość nie działa wybiórczo. Nie można jej doświadczać tak, żeby odcinała tylko trudne rzeczy, a przepuszczała przyjemne. Jeśli bardziej odczuwasz ból, bardziej odczuwasz też radość. Jeśli głębiej przeżywasz konflikty, głębiej przeżywasz też bliskość. Jeśli film o chorym psie potrafi sprawić, że nie śpisz pół nocy, ten sam mechanizm powoduje, że zachód słońca nad morzem działa na ciebie jak coś niemal metafizycznego – podczas gdy większość ludzi po prostu robi zdjęcie na Instagrama i idzie dalej. Podobnie jest ze sztuką. Osoba wysoko wrażliwa potrafi zatrzymać się w muzeum przed jednym obrazem na dłużej, nie dlatego, że próbuje analizować kompozycję, ale dlatego, że coś naprawdę ją poruszyło: kolor, światło, gest dłoni, samotność postaci stojącej tyłem. Dla kogoś innego to może być tylko ładne płótno. Dla niej – emocja, która zostaje w ciele jeszcze długo po wyjściu z galerii. Badacze środowiskowej wrażliwości podkreślają, że większa reaktywność nie musi oznaczać wyłącznie większej podatności na stres. W sprzyjających warunkach osoby bardziej wrażliwe mogą też silniej korzystać ze wsparcia, dobrych relacji i pozytywnych doświadczeń. W literaturze naukowej pojawia się pojęcie modelu „for better and for worse" – głębiej boli, ale też głębiej odżywia. Dosłownie: te same osoby, które mocniej reagują na trudne doświadczenia, mocniej też reagują na dobre. Piękna muzyka może cię poruszyć do łez. Szczere „dziękuję" od kogoś bliskiego zostaje na długo. Chwila prawdziwego kontaktu z drugą osobą – taka, przy której większość mówi „miło było pogadać" i wraca do telefonu – dla osoby wysoko wrażliwej może być prawdziwym, fizycznym odczuciem bycia widzianą. Osoby wysoko wrażliwe mają bogatsze życie wewnętrzne. Nie bardziej skomplikowane – bogatsze. Częściej odczuwają wzruszenie w teatrze, w muzeum. Głębiej angażują się w rozmowy – nie te o pogodzie, tylko te prawdziwe, przy których większość i tak zaczyna ziewać po kwadransie. Szybciej wyczuwają, kiedy ktoś blisko nich nie ma się dobrze. Są pierwszymi, które zapytają, czy wszystko w porządku – i które naprawdę chcą to wiedzieć. To nie jest słabość. To jest rodzaj inteligencji emocjonalnej, której nie da się nauczyć na kursie. „Jesteś przewrażliwiona" – to zdanie wiele kosztuje Problem nie leży w samej wrażliwości. Problem leży w tym, co przez lata z nią robimy – albo raczej, co nam z nią robią. Kiedy dziewczynka płacze i słyszy „nie płacz”, uczy się, że jej emocje są kłopotliwe. Kiedy nastolatka mówi, że coś ją boli, a w odpowiedzi dostaje „inni mają gorzej”, uczy się, że jej odczucia nie mają wartości. Kiedy dorosła kobieta reaguje intensywniej niż „powinna” i słyszy „jesteś przewrażliwiona”, zaczyna przepraszać za to, że w ogóle czuje. I właśnie to jest naprawdę kosztowne. Nie sama wrażliwość – ale wysiłek wkładany przez całe życie w jej tłumienie. Ten wysiłek jest niewidoczny dla otoczenia, ale doskonale znany każdej osobie wysoko wrażliwej. To codzienne napięcie między tym, co się rzeczywiście czuje, a tym, co „wypada” poczuć. To szybkie przeliczanie: czy moja reakcja jest proporcjonalna? Czy nie przesadzam? Czy znowu wszyscy będą musieli na mnie czekać, aż dojdę do siebie? To tłumienie łez w pracy, bo „nie czas i miejsce”. To unikanie pewnych tematów rozmów, żeby nie uruchomić czegoś, z czym trudno będzie się pozbierać do końca dnia. To wybieranie przyjęć urodzinowych zamiast sobotniej ciszy – nie dlatego, że się chce, ale dlatego, że odmowa wymagałaby tłumaczenia. Latami można żyć z przekonaniem, że ta cecha jest wadą, którą trzeba jakoś obejść. Że lepiej byłoby być „normalną” – czyli mniej czującą. Że gdyby tylko udało się to wyregulować, wreszcie przestałoby boleć, nużyć, przytłaczać. Tyle że to nie działa. Wrażliwości nie da się wyłączyć. Można ją ignorować, tłumić i nosić jako ciężar. Albo zacząć traktować jak część siebie, która – przy odpowiednich warunkach – może być siłą i wspaniałą cechą, otwierająca na przeżywanie całego wachlarz emocji. Nie wyglądasz na zmęczoną. I właśnie w tym problem Osoby wysoko wrażliwe rzadko wyglądają na zmęczone. Zazwyczaj funkcjonują sprawnie, są empatyczne, często świetne w pracy, niezawodne w relacjach. Uważne na detale, które inni pomijają. Wnikliwe w ocenach. Dobre w rozwiązywaniu złożonych problemów, bo głęboka analiza jest dla nich czymś naturalnym. Ale za tym sprawnym funkcjonowaniem kryje się codzienna praca: filtrowanie bodźców, regulowanie emocji, tłumaczenie sobie, że się nie „przesadza”. Przekonywanie się, że można wrócić z supermarketu bez poczucia totalnego przeciążenia po tym, jak kolejka była długa, muzyka za głośna, a ktoś odpowiedział nieprzyjemnym tonem. Brzmi jak drobiazg? Dla osoby wysoko wrażliwej suma takich drobiazgów przez cały dzień może oznaczać wieczorne wyczerpanie. Nie dlatego, że jest słabsza. Dlatego, że przetwarza więcej – i płaci za to inną cenę niż reszta. Potrzeba wyciszenia po intensywnym dniu nie jest kaprysem. Potrzeba ciszy, samotności, estetycznego otoczenia i własnego rytmu to higiena układu nerwowego. Tak samo konieczna jak sen czy jedzenie. Osoby wysoko wrażliwe naprawdę potrzebują swoich „jaskiń” – miejsc i chwil, w których świat robi się cichszy i można przetworzyć to, co zgromadziło się przez ostatnie godziny. I dobrze jest to wiedzieć. Nie po to, żeby się tłumaczyć – po to, żeby przestać. Wysoka wrażliwość w praktyce, czyli z czym naprawdę trzeba sobie radzić Powiedzieć, że wysoka wrażliwość jest zaletą, to prawda – ale niepełna. Trzeba też uczciwie powiedzieć, co bywa trudne i co wymaga strategii, a nie tylko dobrego nastawienia. Zmiany. Nawet te pozytywne. Nowa praca, nowe mieszkanie, nowy związek – wszystko to może być ogromną porcją bodźców naraz. Osoby wysoko wrażliwe często potrzebują więcej czasu, żeby się do nich przystosować i zacząć czerpać z nich przyjemność. Nie dlatego, że są mniej odważne. Dlatego, że adaptacja kosztuje je więcej energii. Konflikty. Kłótnia z bliską osobą jest przykra dla każdego, ale dla osoby wysoko wrażliwej bywa prawdziwym przeciążeniem – emocjonalnym i fizycznym. Silna empatia sprawia, że jednocześnie czuje własne emocje i wchodzi w emocje drugiej strony. To wyczerpujące podwójnie. Stąd czasem tendencja do tłumienia własnych potrzeb, żeby tylko nie eskalować. A to na dłuższą metę prowadzi do frustracji i poczucia niewidzialności. Środowisko pracy. Open space’y, głośne zebrania, szybkie tempo decyzji pod presją czasu – wszystko to jest zaprojektowane raczej pod osoby, które przetwarzają bodźce inaczej. Osoba wysoko wrażliwa w takim środowisku nie musi być mniej skuteczna. Może być po prostu bardziej zmęczona po tym samym dniu. I często ukrywa to tak dobrze, że nikt nie wie. Sen i rytm. Brak snu u osoby wysoko wrażliwej nie jest po prostu zmęczeniem. To często wyraźne pogorszenie zdolności do regulowania emocji i filtrowania bodźców. Sen nie jest luksusem. Jest podstawą. Ale wszystko to da się okiełznać. Nie wyeliminować – okiełznać. Poznać swoje progi przeciążenia. Wiedzieć, jakie środowisko daje energię, a jakie ją odbiera. Nauczyć się prosić o czas i przestrzeń bez przepraszania za to, że się ich potrzebuje. Zrozumieć, że intensywność przeżywania nie jest synonimem niestabilności. To po prostu inny rytm, który wymaga innego zarządzania. Są rzeczy, które osoby wysoko wrażliwe robią lepiej I warto powiedzieć to wprost. Osoby wysoko wrażliwe są często wyjątkowo dobrymi słuchaczami. Nie dlatego, że tak postanowiły. Dlatego, że naprawdę słyszą. Nie tylko słowa, ale ton, pauzę, zmianę tempa, to, czego ktoś nie powiedział. Potrafią wyczuć, że coś jest nie tak z przyjaciółką, zanim ona sama znajdzie na to słowa. Są uważne na niesprawiedliwość. Krzywda innych – nawet obca, nawet symboliczna – dotyka ich realnie. To sprawia, że często angażują się tam, gdzie inni wzruszają ramionami. Nie przechodzą obojętnie. Pamiętają, co kogoś boli. Wracają do tego, bo nie potrafią inaczej. Mają silnie rozwiniętą inteligencje emocjonalną. Błędy – własne i cudze – przeżywają głęboko, ale to też oznacza, że rzadko przechodzą nad nimi do porządku dziennego. Zależy im na naprawieniu tego, co poszło nie tak. Ich przeprosiny brzmią prawdziwie, bo zwykle są prawdziwe. Dobrze odnajdują się w pracy twórczej, analitycznej i wszędzie tam, gdzie głębokość myślenia jest wartością. W zawodach wymagających wrażliwości na człowieka – psychologii, dziennikarstwie, opiece, edukacji, sztuce – wysoka wrażliwość nie jest dodatkiem do zestawu umiejętności. Często jest jedną z najważniejszych. I wreszcie: są lojalne. Nie z obowiązku, ale dlatego, że relacje przeżywają głęboko i traktują poważnie. Jeśli kogoś wpuszczają do swojego życia – wpuszczają naprawdę. Z tego samego powodu często są uznawane za zbyt ostrożne albo po prostu chłodne. Wysoka wrażliwość to nie jest coś, z czym trzeba się „pogodzić”. To coś, z czym można – i warto – nauczyć się żyć bez wstydu. Przez lata mogłaś słyszeć, że czujesz za dużo. Że reagujesz za mocno. Że powinnaś bardziej się kontrolować, mniej przejmować, szybciej odpuszczać. Jakbyś była wadliwą wersją kogoś spokojniejszego, bardziej zrównoważonego, łatwiejszego w obsłudze. Tymczasem możesz być po prostu inaczej skalibrowana. Twój układ nerwowy przetwarza więcej – i w trudnych warunkach kosztuje cię to więcej niż innych. Ale kiedy zaczynasz rozumieć własny sposób reagowania, przestajesz traktować siebie jak problem do rozwiązania. Zaczynasz szybciej zauważać, gdzie naprawdę kończy się twoja energia. Wiesz, które spotkania cię karmią, a po których wracasz do domu z poczuciem pustki. Rozpoznajesz ludzi, przy których oddychasz swobodniej, i tych, przy których zaczynasz kontrolować każdy gest, ton i słowo. Coraz rzadziej mylisz spokój z nudą, napięcie z ekscytacją, a przeciążenie z „normalnym zmęczeniem”. To może być jeden z największych darów wysokiej wrażliwości: nie spektakularna intuicja, nie romantyczne „czucie więcej”, tylko coraz lepszy kontakt ze sobą. Z własnymi granicami. Z własnym rytmem. Z tym, co jest naprawdę twoje, a co tylko długo próbowałaś udźwignąć, żeby nikomu nie było niewygodnie. Następnym razem, gdy ktoś powie ci „jesteś przewrażliwiona”, możesz odpowiedzieć, że wiesz. I że to jedna z lepszych rzeczy, które ci się przytrafiły.
Wiktor Niezgoda: „Idealny run club powinien być inkluzywny i stawiać bieganie na pierwszym miejscu” [WYWIAD]
Run cluby, influencing, designerskie kolekcje sportowe. Nie da się nie zauważyć, że bieganie weszło do mainstreamu. Po części stało się nawet pretekstem do chwytliwych kampanii marketingowych. Moda na bycie fit? Potrzeba bycia częścią społeczności? Czy kubek kawy wyglądający lepiej w sportowym outficie? Na te pytania stara się odpowiedzieć Wiktor Niezgoda.
Aleksandra Jóźwiak: Czy bieganie naprawdę jest dla każdego? Wiktor Niezgoda: Bieganie jest dla każdego. Każdy może założyć buty i wyjść na przebieżkę – czy to szybką, czy wolną, dokładnie tak, jak chce. Więc jeżeli lekarz nie stwierdził żadnych przeciwwskazań, to uważam, że naprawdę tak – bieganie jest dla każdego. Czyli według Ciebie to najprostszy i najbardziej dostępny sport? Na początku tak. Oczywiście im dalej w las, tym pojawia się więcej „to zależy” – i to jest w ogóle bardzo biegowa odpowiedź, która pasuje do wielu rzeczy. Ale próg wejścia jest stosunkowo niski. Na samym początku jedyne, czego potrzebujesz, to chęć no i na pewno przydadzą się też dobre buty. Dopiero potem dochodzą wszystkie rzeczy związane ze sprzętem, świadomym treningiem i tak dalej. Natomiast start jest naprawdę prosty – możesz po prostu założyć buty i wyjść pobiegać. Twoim zdaniem trudniej jest zacząć czy wytrwać? Myślę, że wytrwać. Nawyki nie tworzą się od razu i wiele osób bardzo szybko rezygnuje. Często dlatego, że nie do końca rozumieją, co się dzieje w ich treningu. Bardzo dużo osób biega po prostu za szybko. Jeżeli każdy trening wygląda tak, że kończysz go totalnie zmęczony, nie jesteś w stanie oddychać i masz poczucie, że to jest tylko niekomfortowy wysiłek, to trudno to polubić. Tym bardziej że nie widzisz od razu efektów. Więc masz sytuację, w której poddajesz się wysiłkowi, a jednocześnie nie dostajesz szybkiej nagrody – i to może bardzo zniechęcać. Wydaje mi się, że wiele osób zaczyna bez planu i bez świadomości, jak powinien wyglądać trening, żeby dawał zarówno efekty, jak i przyjemność. Najczęściej widzę właśnie to: bieganie za szybko i rzucanie się od razu na głęboką wodę. A to sprawia, że nie jesteśmy w stanie zbudować nawyku, bo ten trening zwyczajnie nie daje frajdy. Natomiast jestem przekonany, że kiedy już nauczysz się biegać spokojniej, wprowadzać nowe bodźce treningowe – spokojne wybiegania z mocniejszymi jednostkami – i złapiesz rytm, to naprawdę trudno się od tego oderwać. Te endorfiny po treningu robią swoje. Z jednej strony niski próg wejścia, z drugiej – kontuzje. To trochę pułapka? Rozumiem to podejście. Ja nie jestem fizjoterapeutą, więc nie chcę mówić, że wiem wszystko, ale z obserwacji widzę jedną rzecz: większość amatorów chce za dużo, za szybko. Próg wejścia jest niski, bo nie potrzebujesz dużo sprzętu – wychodzisz i biegniesz. Ale jednocześnie mamy ogromną ekspozycję na bieganie w social mediach. Widzimy ludzi, którzy biegają szybko, wyglądają świetnie, wszystko wydaje się lekkie i przyjemne. I wtedy podświadomie zakładamy, że u nas też tak będzie od razu. A potem wychodzisz, łapiesz zadyszkę, bolą cię nogi, przeciążasz się. Ciało, które nie jest przygotowane na taki wysiłek, reaguje bólem, naciągnięciami, a czasem kontuzją. Dlatego bardzo łatwo jest się tym zachłysnąć i zrobić sobie krzywdę. Uważam, że warto zaczynać stopniowo. Sprawdzić, poczytać, zorientować się, z czym to się je. Jest mnóstwo dobrych źródeł, trenerów, materiałów. Nie każdy musi od razu pracować z trenerem, ale jeżeli ktoś chce podejść do tego poważniej, to to naprawdę zmienia bardzo dużo. Bo problem pojawia się wtedy, kiedy wchodzisz w coś bez wiedzy, a jednocześnie masz wobec siebie wysokie oczekiwania — albo porównujesz się do wyidealizowanego obrazu z internetu. Jak myślisz, skąd wzięła się ogromna popularność biegania? Bieganie było popularne wcześniej, ale bardziej niszowo. Teraz weszło do mainstreamu i to bardzo szeroko. Może to mieć coś wspólnego z ogólną tendencją do zwracania uwagi na zdrowy styl życia. Bycie zdrowym, fit, stało się modne – jest propagowane wszędzie. Młodsze pokolenie przestaje pić alkohol i zaczyna się ruszać. A jak już mówiłem bieganie ma stosunkowo niski próg wejścia. Widzimy, co się dzieje – run cluby są wszędzie, marki tworzą własne społeczności, ludzie biegają w różny sposób: szybciej, wolniej, dla wyników, dla przyjemności. Trudno wskazać stricte jedną przyczynę. Myślę, że to suma kilku rzeczy. Po pierwsze - właśnie tej tendencji społeczeństwa do ruchu, po drugie niski próg wejścia. Po trzecie - otwarcie się na amatorów i duża dostępność oraz widoczność w postaci eventów, różnych form startów typu trail, ultra, sztafety. No i w różnych miejscach - od asfaltu po lasy czy bezdroża. Może też osoby bardziej rozpoznawalne zaczęły o tym mówić i pokazywać, że to jest fajne. A reszta ludzi to podłapała. Do tego dochodzi aspekt społeczny – spotykanie się na treningi, bieganie i potem wspólna kawa. To jest bardzo atrakcyjne. Z drugiej strony mamy też osiągnięcia sportowe, które robią wrażenie i inspirują. To wszystko razem tworzy efekt kuli śnieżnej. I nagle pojawia się „moda na bieganie”. Możemy zauważyć, że bieganie weszło też do świata mody, bo to już nie są tylko techniczne ubrania, tylko pojawiają się marki premium, design, estetyka. Bieganie staje się częścią stylu życia. I to widać – coraz więcej marek wchodzi w ten segment, powstają nowe kolekcje, nowe produkty. To się napędza. To teraz kontrowersyjne pytanie – run cluby: hot or not? To zależy. Są run cluby, które są bardziej produktem marketingowym niż miejscem do biegania – i to widać. Jest tam więcej brandingu niż realnej pracy treningowej. Ale są też takie, które naprawdę dbają o biegaczy – jest rozgrzewka, ktoś prowadzi trening, ktoś patrzy na technikę, pomaga dobrać tempo. Ja osobiście uważam, że te drugie są najbardziej wartościowe. Jednocześnie wiem, że nie każdy chce trenować „na serio”. Dla wielu osób bieganie to bardziej forma spędzania czasu, społeczność. I to też jest okej. Natomiast idealny run club powinien być inkluzywny i stawiać bieganie na pierwszym miejscu. Bez oceniania, bez presji. Czy bieganie to nadal sport indywidualny? Tak się wydaje, ale w praktyce – szczególnie w treningu – jest bardzo społeczny. Profesjonaliści też trenują razem. I to działa. W grupie łatwiej zrobić trening, jest wsparcie, motywacja, poczucie przynależności. Ja też tego doświadczyłem – w grupie po prostu biega się lepiej. Masz poczucie misji w tym, co robisz w social mediach? Myślę, że to wychodzi naturalnie. Ja po prostu mam ogromną zajawkę i chcę się nią dzielić. Nie chcę mówić, że edukuję, bo nie jestem profesjonalnym trenerem ani specjalistą. Ale chcę pokazywać, że bieganie może być fajne, dostępne i że wpływa nie tylko na ciało, ale też na głowę. I jednocześnie staram się uczulać ludzi, żeby nie szukali odpowiedzi na wszystko w internecie. Dostaję bardzo dużo pytań – o buty, treningi, ale też o rzeczy medyczne. I wtedy zawsze odsyłam do specjalistów. Bo to jest ważne. Co powiedziałbyś osobie, która chce zacząć? Zacznij powoli. I rób mniej, niż myślisz, że powinieneś. Marszobiegi są świetne na start. To naprawdę działa. Potem warto zainwestować w dobre buty, ale dobrane pod ciebie, nie modne. I mieć jakiś plan. Nie musi być skomplikowany, ale warto wiedzieć, co się robi. A trening siłowy? Jest bardzo ważny, głównie jako prewencja kontuzji. Bieganie to w gruncie rzeczy powtarzalny ruch, możemy porównać go do ciągłego skakania na jednej nodze, tylko na przemian – to może być obciążające dla ciała. Trening siłowy pomaga to zbalansować i wzmocnić nasze nogi, przygotowując je do wysiłku. Sam trening siłowy nie musi być skomplikowany – ale warto go wprowadzić, nawet raz w tygodniu. Na koniec chciałam zapytać: co najbardziej lubisz w bieganiu? Pokonywanie siebie. Lubię sprawdzać swoje granice, zobaczyć, jak daleko mogę zajść. Pamiętam, jak pierwszy raz przebiegłem 5 km — to było dla mnie ogromne doświadczenie. Potem 10, potem kolejne dystanse. Były błędy, były kontuzje, ale to wszystko było częścią procesu. A potem przychodzi moment, kiedy „klika”. Biegniesz, czujesz lekkość, wszystko się zgadza. I to jest ten moment, w którym naprawdę można się zakochać w bieganiu.
Nie mieszkanie, samochód ani pensja. Zetki mówią, że klasę średnią zdradza dziś zupełnie inny szczegół
Dla jednych klasa średnia to własne mieszkanie, samochód i wakacje raz w roku. Dla pokolenia Z coraz częściej oznacza coś mniej oczywistego: spontaniczny city break, czy pracę z laptopem z dowolnego miejsca, W 2026 roku pojęcie klasy średniej coraz trudniej zamknąć w jednej definicji, bo stabilność finansowa nie zawsze wygląda dziś tak samo jak jeszcze dekadę temu.
Według sondażu CBOS z klasą średnią w Polsce utożsamia się ponad 75 proc. obywateli. Sam termin nie jest jednak łatwy do precyzyjnego określenia, bo nie chodzi wyłącznie o zarobki. Przynależność do tej grupy wyznaczają także poziom wykształcenia, styl życia, status zawodowy, stabilność finansowa i aspiracje społeczne. W największym uproszczeniu klasa średnia to grupa, która ma względnie bezpieczną sytuację materialną, dostęp do edukacji i opieki zdrowotnej, możliwość oszczędzania, inwestowania w rozwój dzieci oraz korzystania z dóbr i usług wyższego rzędu. Co to oznacza w praktyce i w dzisiejszych czasach? Okazuje się, że poza dochodami coraz większe znaczenie mają niuanse. Według przedstawicieli pokolenia Z po jednym szczególnym zachowaniu można rozpoznać, czy ktoś należy do klasy średniej. Nie tylko zarobki określają przynależność do klasy średniej Trudno definiować klasę średnią wyłącznie przez pryzmat pensji, ale dochody pozostają ważnym punktem wyjścia. Najnowsze dostępne dane Głównego Urzędu Statystycznego dotyczące rozkładu wynagrodzeń w gospodarce narodowej pokazują, że w listopadzie 2025 roku mediana wynagrodzeń miesięcznych brutto wyniosła 7432 zł. Oznacza to, że połowa zatrudnionych otrzymała wynagrodzenie nie wyższe niż ta kwota, a druga połowa nie niższe. Jeśli zastosować metodę Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, według której do klasy średniej zalicza się gospodarstwa domowe osiągające od 75 proc. do 200 proc. mediany krajowej, orientacyjne widełki zaczynają się od ok. 5574 zł brutto miesięcznie i sięgają ok. 14 864 zł brutto. To oczywiście wyliczenie uproszczone, bo o faktycznym komforcie życia decydują także koszty utrzymania, miejsce zamieszkania, liczba osób w gospodarstwie domowym, kredyty, zobowiązania i styl życia. W 2026 roku ta różnica jest szczególnie widoczna. Ta sama pensja może oznaczać zupełnie inny poziom komfortu w małym mieście, inny w Warszawie, Krakowie czy Wrocławiu, a jeszcze inny w przypadku osób wynajmujących mieszkanie lub spłacających kredyt hipoteczny. Dlatego coraz częściej o przynależności do klasy średniej mówi się nie tylko przez pryzmat tego, ile ktoś zarabia, ale też tego, ile realnie zostaje mu po opłaceniu podstawowych kosztów życia. Same zarobki nie wyczerpują jednak tematu. Serwis NaTemat.pl przeprowadził sondaż wśród przedstawicieli pokolenia Z i zapytał ich, co według nich decyduje o przynależności do klasy średniej. Młodzi wskazywali nie tylko na wysokość pensji, ale też na codzienne nawyki i styl życia. W odpowiedziach pojawiły się m.in. brak konieczności zastanawiania się nad wydawaniem pieniędzy na bieżące potrzeby, wybieranie mniej oczywistych miejsc na spotkania zamiast sieciowych kawiarni, korzystanie z kilku platform streamingowych jednocześnie czy płacenie za wygodę bez poczucia winy. Dla młodych coraz ważniejsza staje się nie tylko stabilność, ale też swoboda wyboru. Co ciekawe, zakup mieszkania nie zawsze jest już dla nich najważniejszym symbolem statusu. Pokolenie Z i młodzi milenialsi nie lubią być przywiązani do jednego miejsca, dlatego własne lokum bywa dla nich bardziej elementem planu finansowego niż jednoznacznym wyznacznikiem przynależności do klasy średniej. W czasach pracy zdalnej, rosnących cen nieruchomości i wysokich kosztów kredytów mobilność może być dla nich równie ważna jak posiadanie adresu „na własność”. Weekend w Barcelonie zamiast własnego M. Tak Zetki rozpoznają klasę średnią Jednym z najważniejszych aspektów statusu są według Zetek podróże. Dla starszych milenialsów symbolem stabilizacji mogły być wakacje raz, a najlepiej dwa razy w roku, koniecznie za granicą. Dla pokolenia Z liczy się jednak nie tylko sam fakt podróżowania, ale sposób, w jaki się to robi. Brak ograniczeń związanych z miejscem zamieszkania, dostęp do pracy zdalnej i większa mobilność sprawiają, że city break stał się jednym z nowych symboli klasy średniej. Nie chodzi wyłącznie o weekendowy wyjazd, ale o lekkość, z jaką ktoś o nim mówi. Dla jednej osoby trzy dni w Barcelonie, Paryżu czy Rzymie oznaczają miesiące planowania i odkładania pieniędzy. Dla innej to spontaniczna decyzja podjęta po sprawdzeniu lotów i wolnego poniedziałku w pracy. „Poznasz czyjś poziom finansowy po tym, w jaki sposób mówi o weekendowych wyjazdach. Na przykład trzy dni w Barcelonie czy Paryżu, dla kogoś to może być normalny wydatek. A ktoś inny powie, że to droga wycieczka”, wyznała 27-letnia Agnieszka w rozmowie z serwisem NaTemat.pl. Właśnie ta swoboda, zdaniem młodych, zdradza finansowy komfort. Jeżeli ktoś może bez większego stresu wyskoczyć na city break, zarezerwować lot, nocleg i kolację na miejscu, dla pokolenia Z jest to jeden z najbardziej czytelnych sygnałów przynależności do klasy średniej. W 2026 roku ten wyznacznik może być jeszcze bardziej aktualny niż wcześniej. Rosnące koszty życia sprawiają, że spontaniczne przyjemności coraz częściej stają się testem finansowego bezpieczeństwa. Klasa średnia nie oznacza więc wyłącznie wysokiego dochodu na papierze, ale też możliwość korzystania z pieniędzy bez ciągłego poczucia, że każdy dodatkowy wydatek narusza domowy budżet. To pokazuje, że współczesna definicja klasy średniej coraz rzadziej opiera się wyłącznie na mieszkaniu, samochodzie i stabilnym etacie. Dla młodych równie ważna jest wolność: finansowa, zawodowa i geograficzna. Nie chodzi więc tylko o to, ile pieniędzy wpływa co miesiąc na konto, ale o to, czy można z nich korzystać bez ciągłego poczucia ograniczenia.
Miastowi pokochają to polskie uzdrowisko. Miejsce jak z pocztówki przeplata klimat dawnego kurortu z górskim „slow life”
Uzdrowisko położone w Górach Izerskich zaskakuje wyjątkowym klimatem i zachwyca zagranicznych turystów. Oto, dlaczego warto dopisać je do listy miejsc wartych odwiedzenia podczas długiego weekendu.
Polska może pochwalić się wieloma urokliwymi miejscami, a jednym z nich jest Świeradów-Zdrój. Ma w sobie coś z klasycznego kurortu, gdzie jedziemy nie tylko po zmianę powietrza, ale też po zmianę tempa. Położony w Sudetach Zachodnich, tuż przy granicy z Czechami i Niemcami, łączy dwa światy: elegancką tradycję uzdrowiskową i energię górskiej bazy wypadowej. To miejsce dla tych, którzy lubią zaczynać dzień niespiesznym spacerem po deptaku, a kończyć go z poczuciem, że naprawdę byli „w ruchu”. Rodziny, kuracjusze, miłośniczki trekkingu i rowerowych tras znajdą tu wspólny mianownik: widoki, oddech i przestrzeń. W tym artykule: Świeradów-Zdrój to perełka doceniona w Europie Dom Zdrojowy, deptak i fontanna z żabami. Tu zaczyna się klimat kurortu Sky Walk i wieże widokowe. Świeradów-Zdrój z innej perspektywy Czarci Młyn, Wodospad Kwisa i izerskie ciekawostki Świeradów-Zdrój: wellness, góry i odpoczynek w rytmie slow Świeradów-Zdrój to perełka doceniona w Europie Świeradów-Zdrój to urocza miejscowość w sercu Gór Izerskich (nie tak popularnych jak Tatry, a bardzo przystępnych dla lubiących spacery turystów). Uzdrowisko opiera się na lokalnych wodach zdrojowych: można się w nich wykąpać, napić ze źródła i zażyć inhalacji. Samo uzdrowisko ma prawie 250 lat, a jego działalność rozpoczęła się jeszcze w XIX wieku. Do 1973 roku było to samodzielne uzdrowisko, które powstało z osady założonej przez czeskich uchodźców religijnych w XVII wieku. W latach 60. doceniono pochodzącą stamtąd wodę zdrojową „Czerniawiankę”. Według badań oczyszcza ona organizm z metali ciężkich i obniża poziom cukru we krwi. Mimo upływu lat, zachowało dawny klimat. Drewniane stropy spacerowej hali, doskonale zachowane kafelki, wyjątkowa architektura sąsiadujących ze sobą budynków. Nie znajdziemy tu za to „jarmarcznego” klimatu, sklepów z wątpliwej jakości pamiątkami i billboardów przykrywających elewacje. Dom Zdrojowy, deptak i fontanna z żabami. Tu zaczyna się klimat kurortu Sercem Świeradowa-Zdroju jest Dom Zdrojowy, jedna z tych architektonicznych ikon, które od razu ustawiają ton całej podróży. Elegancki, uzdrowiskowy, trochę nostalgiczny, ale nadal bardzo żywy. To właśnie tutaj działa pijalnia wód mineralnych, znanych jako szczawy radonowo-żelaziste. W praktyce oznacza to początek dnia w stylu wellness: spokojny, z kubkiem wody mineralnej zamiast kawy na wynos i z chwilą tylko dla siebie. Dom Zdrojowy jest dostępny codziennie w godz. 8:00–20:00, pijalnia działa od 8:00 do 17:30, a modrzewiowa hala spacerowa, najdłuższa na Dolnym Śląsku, ma 80 metrów i jest otwarta codziennie od 8:00 do 19:00 (latem do 20:00). Nad całością góruje 46-metrowa wieża zegarowa: to właśnie ona dodaje miejscu charakteru dawnego kurortu z pocztówki. Kilka kroków dalej zaczyna się ul. Zdrojowa, czyli miejski deptak z kawiarniami, sklepikami i tempem idealnym na popołudnie bez planu. To tutaj pojawia się jeden z najbardziej rozpoznawalnych kadrów ze Świeradowa-Zdroju: fontanna z czterema żabami. Trochę urocza, trochę retro, bardzo wakacyjna. W pobliżu znajduje się też Park Zdrojowy, a na trasie spaceru można natrafić na trzy poidełka wody mineralnej z instalacją samowzbudzenia źródła, działającą bez pomocy pompy elektrycznej. Sky Walk i wieże widokowe. Świeradów-Zdrój z innej perspektywy Jeśli klasyczny spacer to za mało, Świeradów-Zdrój szybko podnosi poprzeczkę. Dosłownie! Jedną z największych atrakcji miasta jest Sky Walk, najwyższa wieża widokowa w Polsce, mierząca 62 metry. Na szczyt prowadzi łagodne, spiralne podejście, dzięki czemu sama droga staje się częścią doświadczenia. Po drodze czekają elementy dla amatorów lekkiego dreszczyku emocji: szklana platforma, siatka w kształcie kropli i zjeżdżalnia o długości 105 metrów. Sky Walk znajduje się poza ścisłym centrum, przy niebieskim szlaku. Wejścia są płatne i odbywają się w określonych godzinach, więc warto sprawdzić aktualny harmonogram przed wizytą. Ale panorama Świeradowa-Zdroju nie kończy się na jednej wieży. W okolicy warto zaplanować także wejście na stalową wieżę na Młynicy o wysokości 34 metrów. Tarasy znajdują się na wysokości 15,5 oraz 23,7 metra, a obserwację ułatwiają lunety i kamery panoramiczne. Bardziej kameralny, leśny klimat ma z kolei drewniana, modrzewiowa wieża na Czerniawskiej Kopie. Ma 15 metrów wysokości, tarasy widokowe, miejsca odpoczynku i stojaki na rowery. To szczególnie dobra opcja dla osób, które chcą połączyć spacer z rowerową trasą, bo w pobliżu przebiegają popularne singletracki. Czarci Młyn, Wodospad Kwisa i izerskie ciekawostki W okolicy Świeradowa-Zdroju nie brakuje miejsc dodającycg wyjazdowi niezapomnianego charakteru. Jednym z nich jest Czarci Młyn, z oryginalnymi maszynami młyńskimi z 1890 roku i repliką koła wodnego o średnicy ponad 6 metrów. Bilety kosztują 27 zł (normalny) i 24 zł (ulgowy), a obiekt jest czynny w godz. 10:00–17:00. Na spokojniejszy spacer warto wybrać Wodospad Kwisa, sztuczną kaskadę o wysokości ok. 4 metrów. Z Domu Zdrojowego prowadzi do niej trasa licząca ok. 5 km, czyli dokładnie tyle, by poczuć, że dzień ma w sobie trochę ruchu, ale nadal pozostaje w trybie przyjemnego slow travel. Ciekawostką, którą można dopisać do planu, jest izerski punkt antygrawitacyjny, położony ok. 500 metrów od dolnej stacji gondoli w stronę Czerniawy. Dla dzieci w mieście idealny będzie aquapark, a wśród dodatkowych aktywności znajdziemy też korty tenisowe i możliwość jazdy konnej ok. 10 km od miasta. Świeradów-Zdrój: wellness, góry i odpoczynek w rytmie slow Świeradów-Zdrój słynie ze swoich leczniczych wód mineralnych, radonowych i borowinowych, które od lat przyciągają osoby szukające zdrowotnych kuracji. Bogata oferta uzdrowiskowa to jednak tylko część atrakcji tego miejsca. W Świeradowie można skorzystać z profesjonalnych zabiegów rehabilitacyjnych, spa, a także z relaksujących masaży. Dla miłośników aktywnego wypoczynku czekają liczne trasy spacerowe, rowerowe i narciarskie, a górska kolejka gondolowa na Stóg Izerski umożliwia wygodny dostęp do niesamowitych widoków. Jeśli cenisz mniej popularne miejsca na krótki wypoczynek, warto rozważyć podróże po Polsce, a uzdrowisko w Świeradowie-Zdroju wpisać na listę najlepszych destynacji. Cisza, spokój i pięknie zachowana, oryginalna architektura tworzą tu wyjątkowy klimat. mat. prasowe
Klaudia Zwolińska: „Uczę się równowagi, bo perfekcjonizm bywa paliwem, ale bywa też ciężarem" [WYWIAD]
Presję przekuwa w siłę, a sukces traktuje jak początek, nie finał. Klaudia Zwolińska, kajakarka, srebrna medalistka olimpijska i jedna z najwyrazistszych twarzy polskiego sportu, mówi wprost: „Sama stawiam sobie poprzeczkę wyżej, niż zrobiłby to ktokolwiek z zewnątrz. To pomaga. kiedy wiem, czego od siebie chcę, łatwiej odciąć hałas wokół”.
Pamiętasz kiedy sport przestał być pasją, a stał się świadomym wyborem na życie? KLAUDIA ZWOLIŃSKA: Nie było jednego przełomowego momentu. wychowałam się w sportowej rodzinie, więc ruch, rywalizacja i emocje z tym związane były ze mną od zawsze. Byłam dzieckiem, które przed telewizorem dmuchało pod narty Adamowi Małyszowi. O medalu olimpijskim marzyłam już jako dziecko. Przez długi czas traktowałam kajakarstwo jako pasję i przygodę, ale po wieku juniorskim przyszła większa świadomość. Wtedy zaczęła się prawdziwa praca nad marzeniami. Co dało Ci kajakarstwo, czego nie znalazłaś w innych dyscyplinach? Jest w nim wszystko, co mnie pociąga: adrenalina, żywioł, nieprzewidywalność oraz to, że wymaga ogromnej koncentracji. Ten sport nigdy się nie nudzi, bo woda za każdym razem jest inna. A jednocześnie to sport, który wymaga oswojenia lęku, bo stykasz się z potężnym żywiołem. Miewałaś w wodzie momenty kryzysowe? Tak, ale właśnie to jest w nim niezwykłe. Strach istnieje, tylko trzeba nauczyć się z nim współpracować. Jako dziecko trenowałam jeszcze na rzekach, często w bardzo trudnych warunkach. Pamiętam ten respekt wobec trudnej, silnej wody, kiedy nie widzisz, co jest pod powierzchnią. Dziś ten sport jest dużo bezpieczniejszy, ale szacunek do żywiołu zostaje. I chyba dobrze, bo on uczy pokory. Pokora to jedna z cech, która przyświeca wielu sportowcom. Jesteś srebrną medalistką olimpijską, wielokrotną medalistką mistrzostw świata. Co jest Twoją największą siłą? Pozytywne nastawienie. Zawsze miałam w sobie umiejętność dostrzegania nie tylko błędów, lecz także tego, co się udało zrealizować. To bardzo pomaga, szczególnie w sporcie, gdzie łatwo wpaść w pułapkę ciągłej krytyki. Nawet z porażek potrafiłam wyciągać coś dobrego. Dzięki temu nie straciłam radości z tego, co robię. Lubię też presję. Dobrze odnajduję się w stresie, potrafię przekuć go w działanie. Sukcesy dały mi przestrzeń, o której wcześniej nawet nie śmiałam myśleć. Świadomie staram się te możliwości wykorzystać. Realizuję różne projekty, działam z dziećmi i młodzieżą, a do tego coraz mocniej angażuję się w to, co może realnie wspierać całą dyscyplinę. To raczej rzadko spotykane. Większość osób mówi raczej o tym, jak presja ich przytłacza. U mnie działa to odwrotnie. Oczywiście czuję ciężar oczekiwań, ale mam wrażenie, że sama stawiam sobie poprzeczkę wyżej niż ktokolwiek z zewnątrz. To pomaga. Kiedy wiem, czego od siebie chcę, łatwiej odciąć hałas wokół. A co z perfekcjonizmem, który coraz częściej pojawia się w profesjonalnym sporcie? Doskwiera Ci? W sporcie – bardzo, w życiu codziennym – niekoniecznie. Im większe sukcesy, tym mam większe oczekiwania wobec samej siebie. To potrafi być trudne, bo nawet wygrana nie zawsze daje pełną satysfakcję, jeśli wiesz, że coś mogło być lepsze. Uczę się równowagi, bo perfekcjonizm bywa paliwem, ale bywa też ciężarem. Przed igrzyskami olimpijskimi wydawało mi się, że zdobycie medalu coś zmieni, że poczuję się spełniona. A potem przyszedł ten moment i okazało się, że świat wcale się nie zatrzymał. Dla mnie prawdziwy sens przyszedł później, kiedy zaczęłam przekładać swoje sukcesy na coś więcej. Dlatego sprzedałam medal olimpijski na aukcji charytatywnej, a następnie spotykałam się z dziećmi i młodzieżą, inspirowałam do tego sportu i widziałam w nich odbicie siebie z dzieciństwa. Czujesz, że sport Ci też coś zabrał? Czas. Przede wszystkim czas z rodziną. W mojej dyscyplinie przez dużą część roku jesteśmy poza domem, więc omija mnie wiele ważnych momentów, których później nie da się odzyskać. Ale jednocześnie wiem, że bez moich bliskich nie byłoby żadnego z tych sukcesów. Jeżeli chce się walczyć o medal olimpijski – czy tak jak w moim przypadku o trzy medale na mistrzostwach świata – tutaj nie ma przypadków. Trzeba zadbać o każdy szczegół. Więc nawet jeśli sport coś zabiera, to też bardzo dużo daje – pod warunkiem że masz wokół siebie ludzi, z którymi możesz to wszystko unieść. Żeby móc skupić się na sporcie, trzeba mieć też poczucie bezpieczeństwa, a więc pieniądze, które są nieodłączną częścią tej drogi. Zgadzam się. Choć oczywiście każda dyscyplina mierzy się z innymi trudnościami, ale z perspektywy sportowca dyscypliny niszowej uzyskanie wsparcia finansowego było jednym z moich największych wyzwań. Zawsze mogłam liczyć na pomoc związku i systemowe zaplecze, ale jeśli chodzi o sponsorów, przez długi czas nie było to wcale oczywiste. Jako młoda kobieta w sporcie szukałam realnego wsparcia finansowego. Było bardzo ciężko, ludzie nie traktowali mnie poważnie. Sportowiec w niszowej dyscyplinie bardzo często pracuje na kilku poziomach jednocześnie. Inwestuje nie tylko czas i energię, lecz także często własne oszczędności, nie mając żadnej gwarancji, że ta inwestycja się zwróci. a przecież na końcu bywają to sekundy czy tak jak w moim przypadku – zaledwie 90 sekund, żeby pokazać efekt kilku lat pracy. To ogromne ryzyko i duże obciążenie. Jednak po igrzyskach olimpijskich wiele się zmieniło. Sytuacja się odwróciła? Tak, ale nie lubię, jak ktoś mnie pyta, czy mam sponsorów. W terminologii faktycznie mam sponsorów, ale w moim odczuciu Grupa PGE, Szubryt, Kryniczanka czy 4Fizjo to partnerzy. Z ludźmi stojącymi za tymi firmami znam się prywatnie i wiem, że patrzymy w tym samym kierunku. Dzięki temu to wsparcie nie kończy się na samym wyniku czy przygotowaniach do zawodów, ale pozwala też robić rzeczy ważne społecznie: działać z dziećmi i młodzieżą, przekazywać coś dalej. I wtedy taka współpraca naprawdę nabiera sensu. Po wszystkim, czego dotychczas doświadczyłaś, umiesz dziś powiedzieć: jestem z siebie dumna? Tak, zdecydowanie. I uważam, że warto to mówić. Jestem z siebie dumna, ale to nie jest tak, że byłam leniwa i nic nie robiłam, więc po prostu rzucam słowa na wiatr. Miałam marzenia, które świadomie realizowałam krok po kroku. Jestem dumna nie tylko z wyników, lecz także z całej drogi, pracy, ludzi, którzy byli obok mnie. Sport nauczył mnie, że za każdym sukcesem stoi cały zespół – rodzina, bliscy, trenerzy i partnerzy, a także osoby, które próbowały mi przeszkodzić, bo one paradoksalnie wzmocniły mój charakter. Gdybym mogła, rozdzieliłabym medal olimpijski na wiele kawałków, bo naprawdę wiele osób ma w nim swój udział. Dużo mówisz o pracy z dziećmi i młodzieżą. Czujesz, że jesteś dla nich przykładem? Nie chcę tego tak nazywać, bo popełniam mnóstwo błędów, więc może nie „przykładem”, ale chciałabym być inspiracją. Sama budowałam na niej swoją drogę. Patrzyłam na wielkich sportowców jak na superbohaterów. Oni przekazywali mi wartości zarówno wynikami, jak i postawą. Warto pamiętać, że takie spotkania nie sprawią, że każde dziecko zostanie sportowcem, a już na pewno nie zawodowym. Ale każde może skorzystać z wartości, jakie daje sport: pracowitości, umiejętności radzenia sobie ze stresem, walki z przeciwnościami, wyciągania wniosków z porażek. Dziś dzieci są ogromnie przebodźcowane, także przez media społecznościowe, więc te umiejętności są bardzo potrzebne. Moim marzeniem jest, żeby kiedyś ktoś poczuł dzięki mnie podobną motywację. Jeśli na końcu kariery, patrząc na swoje sukcesy, zobaczę nie tylko medale, lecz także ludzi, którym pomogłam, to będzie dla mnie największe wyróżnienie. A gdybyś miała zostawić liścik z jedną radą, co napisałbyś w nim do młodszych pokoleń? Szukajcie balansu. Mnie nauczyły go problemy zdrowotne, które uświadomiły mi, że nie można opierać całego życia tylko na jednym filarze. Warto mieć swoją drugą przestrzeń, rozwijać się szerzej, budować siebie także poza pracą czy sportem. To daje siłę, spokój i sprawia, że do swoich marzeń wraca się z jeszcze większą energią.
Starsza ona, młodszy on - czy miłość naprawdę ma granice wieku? Eksperci komentują
Wiele osób nadal zaskakuje i wywołuje dyskusje związek, w którym kobieta jest znacząco starsza od mężczyzny. Jak postrzegają to eksperci i na co warto zwrócić uwagę, decydując się na taką relację? Sprawdzamy najważniejsze kwestie.
Związki, w których kobieta jest starsza od mężczyzny, coraz częściej przełamują społeczne tabu i budzą zainteresowanie psychologów. Badania wskazują, że młodsi partnerzy potrafią docenić dojrzałość, pewność siebie oraz doświadczenie swoich starszych partnerek. To relacje, w których często dominuje większa równowaga i wzajemne wsparcie. Przykłady znanych osób, takich jak Candace Bushnell czy historie zwykłych kobiet, pokazują, że miłość nie zna granic wieku, a szczęście w życiu uczuciowym w dużej mierze zależy od komunikacji i zrozumienia, a nie od metryki. Pomimo istnienia uprzedzeń i stereotypów, coraz więcej par tego typu decyduje się żyć na własnych zasadach, ciesząc się autentycznością i bliskością. W tym artykule: Ona starsza, on młodszy: historie z życia wzięte Związek z młodszym mężczyzną: krzywdzące opinie Psycholodzy o związkach z dużą różnicą wieku Stereotypy nt. związków z młodszym mężczyzną Ona starsza, on młodszy: historie z życia wzięte Poznali się w Nowym Jorku podczas tygodnia mody – podobno zauroczyły ją jego ciemne oczy. Od tamtej pory są nierozłączni. Związek z młodszym mężczyzną i romans jak wiele innych? Niezupełnie. Jego bohaterką jest bowiem Candace Bushnell, która jako 20-latka szalała w słynnym Studiu 54, jako 36-latka zaczęła pisać do „New York Observera” felietony, na podstawie których powstał serial „Seks w wielkim mieście”, a jako 63-latka odkryła sekret na udany związek i po rozwodzie z (o 10 lat młodszym) baletmistrzem, dyrektorem New York City Ballet, spotyka się z 21-letnim modelem. O ile można dyskutować na temat tego, czy serial przetrwał próbę czasu, o tyle sama autorka z czasem radzi sobie świetnie (na Instagramie zobaczycie ją m.in. w kampanii kostiumów kąpielowych). Nie bez powodu to ona nauczyła miliony czytelniczek, jak czerpać radość z życia. I z seksu (przyznaję, jestem jedną z nich). Dziś z kolei udowadnia, że epoka, w której musiałyśmy się tłumaczyć, dlaczego obejmujemy młodszego mężczyznę, dobiega końca, co zresztą przewidziała już Carrie Bradshaw, stwierdzając w jednym z odcinków: „Precz z zasadami, ja kieruję się emocjami”. Związek z młodszym mężczyzną: krzywdzące opinie Uwagi w stylu: „Mógłby być jej synem”, „Kuguarzyca na łowach” albo „Pewnie jest utrzymankiem”, brzmią nie tylko nietaktownie, ale i archaicznie. Dlatego darujcie nam, że nie opublikujemy listy znanych Polek, które zdecydowały się związać z młodszymi mężczyznami. To ich sprawa, choć wciąż nie wszyscy to rozumieją. – Zachciało ci się seksu na kuchennym blacie? – usłyszała od przyjaciółek 39-letnia Anka, weterynarka, gdy podczas przyjęcia baby shower plotkowały o facetach, jedząc upiornie słodki tort z lukrową figurką bobasa. – Już miałam zacząć tłumaczyć, że to wcale nie tak, ale ugryzłam się w język. Zaraz, zaraz! Dziś rano przecież naprawdę uprawiałam seks w kuchni – mruga do mnie okiem. Złośliwości na temat jej romansu z 11 lat młodszym Brunonem przycichły. Może dlatego, że nie ma w nim nic skandalicznego poza nieprzyzwoitym szczęściem, które bije od zakochanych. – Znowu czuję, że żyję – mówi Anka, która rok temu wzięła rozwód. – Bruno ma energię, poczucie humoru i dystans do siebie, czyli wszystko to, co przez 14 lat uleciało z mojego już eksmęża. Rozumie, na czym polega partnerstwo: nie traktuje mnie z góry i przy kolegach nie pręży muskułów, chociaż ma co napinać – uśmiecha się Anka. Uważa, że w jej małżeństwie wiało nudą. On był adwokatem, ona nie znosiła spotkań z jego ważnymi przyjaciółmi, podczas których panowie porównywali swoje – jak mówi – „mentalne penisy”, przechwalając się klientami i markami samochodów. Szczyt spontaniczności? Posadził na działce rododendrony, ale nie mógł spać po nocach, bo były w innym kolorze niż reszta kwiatów. No i nie znosił Reksia – kundelka, którego przygarnęła ze schroniska. Twierdził, że jest mało reprezentacyjny. Związek z młodszym mężczyzną odczarował jej coraz smutniejsze życie. Teraz Anka czuje się tak, jakby ktoś cofnął czas, bo w starym związku jej też zdążyły oklapnąć skrzydełka. A teraz znowu ma ochotę tańczyć do rana w klubie albo w nocy jechać do Sopotu tylko po to, żeby zjeść śniadanie w ulubionej knajpie. Czy po pół roku widzi jakieś wady związku z młodszym partnerem? – Na obecnym etapie żadnych, chociaż to trochę creepy, że sypiam z kimś w wieku mojego brata, którego uważam za smarkacza – komentuje. Zapewnia, że w jej relacji nie chodzi tylko o seks czy podniesienie samooceny. Dbają o siebie nawzajem. Psycholodzy o związkach z dużą różnicą wieku Z badań Sam Owen, brytyjskiej psycholożki, trenerki relacji i autorki książek, wynika, że pokolenie mężczyzn między 20. a 30. rokiem życia wykazuje znacznie silniejsze zainteresowanie starszymi nawet o 20 lat partnerkami niż równolatkami czy młodszymi. Dlaczego? Jej zdaniem, jak opowiadała w BBC, imponuje im zaradność, z jaką dojrzałe partnerki łączą społeczne role. Są dla nich intelektualnie intrygujące i atrakcyjne, bo w przeciwieństwie do wielu rówieśniczek nie silą się na bycie perfekcyjnymi. Ba, pojawiają się nawet w ich fantazjach seksualnych. Związek z młodszym mężczyzną ma więc sens w wielu kontekstach. Potwierdza to seksuolog Andrzej Gryżewski, obserwując z perspektywy swojego gabinetu warszawskie realia. – W ostatnich latach mężczyźni zmienili kurs i już nie myślą obsesyjnie o tym, że ich męskość, zwłaszcza w dojrzałym wieku, uwiarygodni tylko sporo młodsza partnerka – mówi. Jeszcze dekadę temu właśnie w taki sposób próbowali imponować w towarzystwie. Dziś podmiotowe podejście nie dość, że nie zachwyca, to wręcz irytuje. Zwłaszcza że niektórzy przekonali się na własnej skórze, że taka relacja może dotkliwie uwierać. – Część młodych partnerek naturalnie będzie dążyła do stabilizacji – zaręczyn, rodzicielstwa, a starszy partner nie musi mieć takich potrzeb, bo ma często odchowane dzieci. Stawanie na głowie, żeby spełnić oczekiwania, bywa męczące. Seks też jest przereklamowany, bo okazuje się, że choć ona jest młoda i piękna, nie zawsze dużo wie o rozkoszy. A pan, który umie wyczarować atmosferę, już nie jest tak wybornym kochankiem jak 20 lat temu – Gryżewski powtarza to, co słyszy od pacjentów. Co innego kobieta po czterdziestce – dojrzały, słodki owoc zachęcający do skosztowania. – Wciąż wygląda atrakcyjnie, ma luz i pewność siebie – ocenia seksuolog i psychoterapeuta. – Ceni niezależność, nie osacza i świetnie sobie radzi w towarzystwie – błyszczy elokwencją, a jak trzeba, to ciętą ripostą utrze nosa kolegom, którym zbierze się na głupie żarty. No i nie wstydzi się eksperymentów w łóżku, jasno komunikując swoje pragnienia – podkreśla współautor wraz z Katarzyną Miller poradnika „Być parą i nie zwariować”. Stereotypy nt. związków z młodszym mężczyzną – Myślałam, że najlepszy czas mam już za sobą, bo po czterdziestce stawałam się coraz bardziej przezroczysta dla swojego eks – dzieli się przemyśleniami 42-letnia Iga, wykładowczyni zarządzania na politechnice. Gdy zakończyła kilkunastoletni związek z zawodnikiem MMA, trudno jej było odzyskać równowagę. Na szczęście miała pasję – bieganie w ultramaratonach i zawody triatlonowe, więc trudne emocje rozładowywała podczas treningów. Ale z czasem to przestało wystarczać. Poczuła, że potrzebuje męskiego towarzystwa. I seksu. Od kilku miesięcy umawia się na randki z Tindera. – Na początku nie wierzyłam, że zaczepiają mnie chłopcy, którzy, jakkolwiek bym się dobrze postarała, mogliby być moimi synami. Raz nawet sparowało mnie z moim studentem, bo przez nieuwagę przesunęłam go w prawo. Na szczęście zajęcia prowadziłam zdalnie, więc nie mieliśmy okazji spotkać się na uczelni – wspomina ze śmiechem. Po kilku randkach z rówieśnikami przełamała opory i spotkała się z o dziewięć lat młodszym Filipem. – Zjadał mnie stres, gorszy niż na starcie Ironmana, ale to minęło, bo chłopak był dowcipny. Dałam się ponieść chwili i nie żałuję, seks z młodszym kochankiem działa jak cytrynowa lemoniada z miętą w środku lata. Orzeźwia i osładza. Spotykają się do dziś, choć zasady ustalili jasne – żadnych zobowiązań, liczy się wspólna zabawa. – Gdy przeglądam się w jego oczach, widzę podziw i fascynację. To cholernie łechce ego – opowiada Iga z satysfakcją, ale też z lekkim smutkiem, bo wie, że każda zabawa ma swój koniec. – Należę do pokolenia, które jedną nogą stanęło na lądzie feminizmu, ale drugą wciąż tkwi w odmętach tradycyjnego podziału ról – opowiada. Z jednej strony sama dopinguje kobiety w sporcie i w nauce, z drugiej czuje, że coś ją omija, bo nie ma dziecka, męża i własnego mieszkania. Rywalizuje z mężczyznami i wygrywa, a zarazem chciałaby, żeby ktoś o nią zadbał. Tylko czy wiek partnera jest istotny? – Mam dość dołujących 40-latków. Ich egoizmu, „nie chce mi się” albo „jestem zmęczony”. Ale jeśli zwiążę się z młodszym i mu się znudzę? Może on nie będzie potrzebował partnerki, tylko zastępczej matki? Boję się, że może nie być gotowy do tego, by wziąć odpowiedzialność za utrzymanie rodziny – Iga głośno wyraża rozterki. I stawia pytanie: – Czy nam, współczesnym, samodzielnym kobietom, naprawdę jest to potrzebne do szczęścia? Amerykański psycholog społeczny Justin J. Lehmiller związany z Instytutem Kinseya (można zobaczyć go w serialu „Wyjaśniamy tajemnice seksu” na Netfliksie) obala ten stereotyp. Lehmiller zbadał, jakie szanse na szczęście mają związki, w których kobiety są minimum pięć lat starsze od mężczyzn. Przepytał 200 par i uznał, że najszczęśliwsze były te kobiety, których mąż bądź partner okazał się młodszy o co najmniej 10 lat. Psycholog sądzi, że to nie tylko kwestia temperamentu, charyzmy i spontaniczności, których z wiekiem wielu mężczyznom ubywa. Ważniejszy jest układ sił, który wydaje się bliższy równowagi, co cementuje związek. Młodszy partner raczej nie będzie dominował, za to podzieli się obowiązkami (bo jego matka kładła większy nacisk na takie wychowanie) i postawi na równi potrzeby swoje i partnerki. Anka coraz częściej myśli o tym, że romans z Brunonem ma szansę się przerodzić w związek „na poważnie”. Wzruszyła się, oglądając film dokumentalny „Tina” na HBO, można w nim prześledzić burzliwą historię życia piosenkarki. Po uwolnieniu się z przemocowego związku z Ikiem nie wierzyła, że spotka ją jeszcze miłość. Do momentu, gdy przed pięćdziesiątką poznała Erwina Bacha, 16 lat młodszego producenta muzycznego z Niemiec. Po raz pierwszy oświadczył jej się po trzech latach, ale na pełne przekonania „tak” musiał poczekać do czasu, gdy Tina skończyła 73 lata. Są razem do dziś, przeszli niejeden zakręt życiowy i zdrowotny (mąż oddał jej nerkę, gdy zachorowała), a w filmie Bach przekonuje, że niezmiennie łączy ich to magiczne „coś”, które poczuli, gdy pierwszy raz ujrzeli się na lotnisku. Anka odkłada dzień, w którym pozna Brunona z siedmioletnim synem i przedstawi go eksmężowi. Po rozwodzie, gdy przestali mnożyć wobec siebie oczekiwania, są w poprawnych relacjach. To jej zdaniem clou związku: zamiast napinać się i nastawiać na jakiś scenariusz, wystarczy cieszyć się wspólnymi chwilami. A reszta ułoży się sama. Związek z młodszym mężczyzną staje się coraz mniej kontrowersyjny, a kobiety coraz częściej decydują się na takie relacje, przełamując stare stereotypy. Candace Bushnell, autorka „Seksu w wielkim mieście”, w wieku 63 lat związała się z 21-letnim modelem, udowadniając, że miłość nie zna granic wieku. Anka, po rozwodzie z mężem starszym o 14 lat, rozpoczęła relację z 11 lat młodszym Brunonem. Związek ten odmienił jej życie, dając poczucie młodzieńczej energii i radości z życia. Iga, 42-letnia wykładowczyni, po zakończeniu długiego związku, zaczęła spotykać się z Filipem, młodszym o 9 lat, i doceniła świeżość oraz spontaniczność tego związku. Psycholodzy, jak Sam Owen czy Justin J. Lehmiller, zauważają, że młodsze partnerki są atrakcyjne dla mężczyzn, którzy doceniają ich dojrzałość, intelekt oraz sposób, w jaki potrafią łączyć różne role społeczne. Badania wskazują, że w parach, gdzie kobieta jest starsza, układ sił jest bardziej zrównoważony, a związek ma większe szanse na trwałość i szczęście. Mimo że niektóre osoby wciąż mają wątpliwości, historie takie jak te pokazują, że związek z młodszym mężczyzną może być pełen pasji, wzajemnego wsparcia i spełnienia, a wiek przestaje być istotnym kryterium dla szczęścia w miłości. Tekst pochodzi z magazynu ELLE 08/2022
Kiedy on już nie chce. Czy związek da się uratować po słowach: „Nie jesteś dla mnie atrakcyjna”?
Jedno libido buzuje, drugie drzemie — czy to automatycznie oznacza katastrofę? Seksualne niedopasowanie nie musi przekreślać relacji. Ważniejsze od częstotliwości są rozmowy bez wstydu, presji i mitów o „normalności”.
Wydawałoby się, że kiedy w związku pojawia się różnica w poziomie libido, naturalnym odruchem będzie spotkanie się gdzieś w połowie drogi – kompromis, negocjacje, wspólna praca nad bliskością. A jednak seksuolog David Schnarch, twórca popularnego w USA programu „wspólnej ewolucji potrzeb seksualnych”, uważa, że to osoba z niższym libido powinna się zmieniać jako pierwsza. Dlaczego? Bo „blokuje” intymność. Choć ta logika może wydawać się zdroworozsądkowa, w praktyce okazuje się często opresyjna i upraszczająca złożone mechanizmy, które stoją za pożądaniem (lub jego brakiem). W rozmowie z psychoterapeutą i terapeutą par Danielem Cysarzem przyglądamy się nie tylko temu, dlaczego nie zawsze „więcej znaczy lepiej”, ale też co tak naprawdę kryje się pod hasłem „ogromne libido”, czym różni się potrzeba seksu od potrzeby rozładowania emocjonalnego napięcia oraz dlaczego odpowiedzialność za własne potrzeby to nie to samo co obowiązek ich zaspokajania. Ta rozmowa nie jest tylko o seksie – to opowieść o granicach, emocjonalnej samoświadomości i o tym, jak bardzo mit „dopasowania seksualnego” potrafi zafałszować rzeczywisty obraz relacji. Przeczytałam w „Czy to normalne. Seks, związki i statystyka” Chrisanny Northrup, że amerykański seksuolog i terapeuta par David Schnarch opracował program „wspólnej ewolucji potrzeb seksualnych” dla związków, w których partnerzy różnią się poziomem libido. Opiera się on na założeniu, że zmiana powinna się zacząć od osoby, która ma mniejszy apetyt na seks. Trochę mnie to zaskoczyło. DANIEL CYSARZ: Faktycznie, to dość zaskakujące, ponieważ zamiast traktować informację dotyczącą życia seksualnego pary jako punkt wyjścia, od razu zakłada się, że coś trzeba naprawić. Czynników, które mogą wpływać na różnicę w poziomie libido, jest naprawdę dużo. To m.in. stan zdrowia somatycznego i psychicznego partnerów, poziom stresu, wiek i kondycja danej relacji. Dlaczego więc mielibyśmy się koncentrować tylko na osobie, która ma mniejsze libido? Podejście, o którym pani wspomina, jest też sprzeczne z modelem „seksu wystarczająco dobrego”, który w ostatnich latach jest stosowany z powodzeniem m.in. w pracy z parami zgłaszającymi problemy seksualne. Na czym ten model polega? Opiera się na przekonaniu, że seks nie musi być idealny. Partnerzy nie zawsze muszą mieć na niego ochotę w tym samym momencie. Nie zawsze muszą mieć orgazm. Odchodzi się od nastawienia na wynik i od koncentracji na sprawności na rzecz szukania przyjemności w intymności. Tą przyjemnością może być oczywiście seks, a także przytulenie, pogłaskanie czy inne pieszczoty. W tym modelu ważne jest to, że każdy z partnerów w 100 proc. przyjmuje odpowiedzialność za swoje potrzeby, za rozeznanie się w nich i za ich komunikowanie. Tymczasem powszechnie uważa się – mówię na podstawie tego, co słyszę w gabinecie – że jesteśmy odpowiedzialni za potrzeby partnera i jeśli on ma ochotę na seks, a ja nie, to znaczy, że go zawodzę. Zaraz, zaraz, jeśli libido jest zależne od wielu czynników, także tych, na które nie mamy wpływu, to jak możemy przyjmować pełną odpowiedzialność za swoje potrzeby? Wyjaśnię to na przykładzie. Załóżmy, że przychodzi para i mężczyzna mówi: „Mam dużo większe zapotrzebowanie na seks niż partnerka. Zróbmy coś z tym, żeby ona też miała większe libido”. Wtedy zwykle zaczynamy sprawdzać, co się dzieje między nimi – w jakim momencie jest ich związek, ile lat są z sobą, czy nie ma żadnych trupów w szafie, np. niewybaczonych zdrad, sączących się konfliktów, nieprzepracowanych strat, i często coś takiego znajdujemy. Często też okazuje się, że partner, który ma większe libido, myli tzw. popędową ochotę na seks z ochotą napięciową. Czym one się różnią? Napięciowa ochota na seks pojawia się, gdy dążymy do zbliżenia, żeby rozładować napięcie emocjonalne. Kiedy czujemy np. złość, lęk czy stres i próbujemy sobie z nimi poradzić za pomocą masturbacji lub seksu. Inicjujemy go, mimo że np. jesteśmy z partnerem w konflikcie czy rzadko z nim rozmawiamy. W takim seksie nie liczy się relacja, nie liczy się druga osoba, więc nic dziwnego, że ona zwykle nie chce w nim uczestniczyć. Często czuje się wykorzystywana lub używana. Ten sposób radzenia sobie z napięciem emocjonalnym prowadzi też do kompulsywnych zachowań seksualnych i uzależnień. Z kolei ochota popędowa pojawia się, kiedy jest bliskość, partnerzy mają świetny kontakt. Jest im z sobą dobrze, więc chcą uprawiać seks. Oczywiście na ochotę popędową ma wpływ nasza gospodarka hormonalna, wiek i stan zdrowia. Czy ta ochota napięciowa może częściej występować u jednej z płci? Na bazie moich doświadczeń pracy z pacjentami mogę stwierdzić, że nie. I to właśnie ochota napięciowa często stoi za tym, co niektórzy nazywają „ogromnym libido”. Czują przymus uprawiania seksu i są sfrustrowani, gdy partnerka lub partner odmawiają. Bywają z tego powodu złośliwi, a nawet agresywni. I tu dochodzimy do „odpowiedzialności za swoje potrzeby”. Jeśli, powiedzmy, mężczyzna kiepsko sobie radzi z emocjami na co dzień: nie potrafi o nich mówić, stara się je stłumić, w związku z czym nosi w sobie napięcie, które próbuje zmniejszyć, pijąc alkohol, uprawiając sport lub seks – to dlaczego jego kobieta ma być za to odpowiedzialna? Czuć się zobligowana do pomocy w zaspokajaniu potrzeb? Mówiąc o „ogromnym libido”, jak częstą ochotę na seks pacjenci zwykle mają na myśli? Taką, która pojawia się kilka razy dziennie. Pacjenci oczywiście mają świadomość, że można rozładowywać napięcie emocjonalne za pomocą seksu, ale rzadko podejrzewają, że sami tak właśnie robią. Pewnie dlatego, że trudno rozpoznać, jakiego rodzaju ochota nami kieruje? Kiedy już zna się objawy – dość łatwo. Ochocie popędowej zwykle towarzyszy uczucie ekscytacji, rozluźnienia, przyjemności i podniecenia. Czasem pojawia się ciepło w podbrzuszu. Jeśli dochodzi do seksu i orgazmu, to on daje poczucie pełni. Partnerzy czują się spełnieni, ogrania ich spokój, są rozluźnieni. Jeśli zaś uprawiali seks, by rozładować napięcie emocjonalne, często mają poczucie nieadekwatności, rozbicia, dążą do ponownego zbliżenia, bo czują jakiś brak. Słyszę od nich czasem o „smutnym orgazmie”. Może pojawić się także poczucie winy. Z czego ono wynika? Na przykład z tego, że niby zapraszaliśmy partnerkę czy partnera do bliskości, a wcale nie chodziło o bliskość i w tym kontakcie seksualnym jej nie było. Można powiedzieć, że doszło do oszustwa. Gdy wyjaśniam to parom w ramach psychoedukacji, zwykle już potrafią trafnie ocenić, czy to ich dotyczy. Czasem, zwłaszcza jeśli problem ocierał się o kompulsję czy uzależnienie, odkryciu, że ich ochota jest napięciowa, towarzyszy ulga. Tak jakby dostali brakujący puzzel, który pozwala im zrozumieć, skąd się bierze problem. Choć czasem jest sprzeciw. Ktoś przyszedł z przekonaniem, że ma ogromne libido i trzeba naprawić partnerkę czy partnera, a okazuje się, że to on ma coś w sobie zmienić. Jak się nad tym pracuje? Osoba, która za pomocą seksu radzi sobie z trudnymi emocjami, musi zakasać rękawy i zacząć uczyć się innych sposobów regulowania napięcia emocjonalnego. Zwykle potrzebuje indywidualnej terapii. Zresztą często jej partner też – po to, żeby np. zacząć stawiać granice i zadbać o siebie. Czasem dodatkowo kontynuujemy sesje we troje. A czy często przyczyną spadku libido jest to, że partner przestał być dla nas atrakcyjny? Tak – jeśli słowo „atrakcyjność” rozumiemy szeroko. Nie tylko w kontekście fizyczności. Zmiany w wyglądzie, np. przybranie na wadze, najłatwiej dostrzec i one często pierwsze przychodzą do głowy jako główny powód utraty ochoty na seks, ale rzadko nim są. Zwykle, nawet jeśli w gabinecie jedna osoba mówi, że druga przestała być dla niej atrakcyjna, to gdy zaczynamy o tym rozmawiać, okazuje się, że chodzi o coś innego, że jakieś problemy w relacji zostały zamiecione pod dywan. Wychodzą stare konflikty i urazy, ktoś czuje się lekceważony, ktoś od dawna tłumi złość na partnera. Czy po tym, jak np. mężczyzna powie kobiecie: „Nie jesteś już dla mnie atrakcyjna”, da się jeszcze związek uratować? Różnie to bywa. Jeśli okazuje się, że jemu tak naprawdę wcale nie chodzi o to, jak zmieniło się jej ciało, tylko np. o to, jak ona się do niego odnosi na co dzień, to jest pole do pracy. Podobnie jak wtedy, gdy on dochodzi do wniosku, że chciałby czegoś nowego w seksie. Ten, który uprawiali kilka lat temu, dziś już nie jest dla niego atrakcyjny. Niestety, pary nie aktualizują informacji – nie sprawdzają, nie pytają, czy to, co było wcześniej dla drugiej osoby fajne, nadal takie jest. Czasem jednak słowa o braku atrakcyjności padają w gabinecie jako swego rodzaju przypieczętowanie decyzji o rozstaniu, z którą partnerzy nosili się od pewnego czasu. Wyszli z założenia: „Spróbowaliśmy już tego i tego, została jeszcze terapia”. Przyszli więc, żeby mieć poczucie, że zrobili wszystko, by uratować związek. W takich sytuacjach wspólna terapia może najwyżej pomóc im się rozstać. A kiedy można uznać, że libido jest naprawdę niskie? Pomijając sytuacje, kiedy seks całkowicie umiera – bo tu zwykle nie chodzi o niski popęd, tylko o żal, pretensje, całkowite odsunięcie się od drugiej osoby, bo ona np. dopuściła się zdrady – to jeśli mówię o niskim libido, mam na myśli ochotę na seks, która pojawia się rzadziej niż raz w miesiącu. Co może być tego przyczyną? Zacząłbym szukać przede wszystkim problemów zdrowotnych. Chociaż tu też powodów może być wiele. Przykładowo jeden z moich pacjentów, 35-letni mężczyzna, miał już bardzo rzadko ochotę na seks z żoną, z którą był od 10 lat. Podczas indywidualnej terapii okazało się, że jest osobą homoseksualną. Na początku małżeństwa częściej kochał się z żoną, co można wytłumaczyć faktem, że młodzi mężczyźni są w stanie uprawiać seks niezgodnie ze swoimi preferencjami i orientacją. Zwykle ich popęd seksualny jest na wysokim poziomie mniej więcej do 30. roku życia. U kobiet apetyt na seks zaczyna rosnąć przeważnie w okolicach trzydziestki. No właśnie – jak kobieta i mężczyzna mają sobie radzić z tym, że im dłużej trwa związek, tym ona może chcieć bardziej, a on mniej? Ale to zwykle nie są duże zmiany. Poza tym następują stopniowo. To nie jest tak, że partnerzy wcześniej byli idealnie dobrani, a za chwilę ich potrzeby są skrajnie różne. Para ma więc czas wypracować sobie jakieś strategie. Na przykład jakie? Zauważyłem, że dla pacjentów często odkryciem jest, że jeśli jedna osoba ma ochotę na seks, a druga nie, to ta pierwsza może poprosić tę drugą o jakiś rodzaj pieszczot. Nie zawsze musi dojść do penetracji. Jeśli para otwarcie się na ten temat komunikuje, a ta druga osoba stwierdza, że może tę prośbę spełnić, i robi to w zgodzie z sobą, uważam to za dobre wyjście. A co Pan sądzi o podejściu: „Może nie do końca mam ochotę na seks, ale nic nie będę mówić, tylko się zgodzę, skoro dla niego to takie ważne”? Badania prof. Izdebskiego z 2017 roku pokazują, że aż 22 proc. Polaków kocha się czasem z partnerem lub partnerką, mimo że w danym momencie nie ma na to ochoty. Rzeczywiście, to nie jest rzadkość w parach, w których nie rozmawia się o seksie. Podobnie jak udawanie orgazmu przez kobietę. To bardzo niebezpieczne dla związku. Jeśli robi się z tego tradycja, to często w końcu partnerzy w ogóle przestają uprawiać seks, bo ile można przekraczać swoje granice. Ten, który ma większe potrzeby, może też oczywiście się masturbować. Nie ma prawa jednak tego drugiego nagabywać, zmuszać ani wpędzać w poczucie winy. Złym pomysłem na radzenie sobie z różnicami w poziomie libido okazuje się często „otwieranie związku”. Pracowałem z kilkoma parami z bardzo długim stażem, które się przez to rozstały. Zastanawiam się, czy osoba mająca częściej ochotę na seks niż jej partner i stosująca strategie, o których Pan mówił, nie czuje się jednak przez tę nierównowagę odrzucana, mało atrakcyjna? Myślę zwłaszcza o kobietach, bo wiele z nas było wychowanych w przekonaniu, że normą jest to, że mężczyzna „chce bardziej”. Optymalna sytuacja wygląda tak, że gdy mężczyzna mówi: „Nie mam ochoty na seks”, kobieta słyszy: „Nie mam ochoty na seks”, a nie: „Jesteś nieważna” czy „Jesteś nieatrakcyjna”. Tyle że tak często nie jest, bo nam wszystkim seks zaspokaja o wiele więcej potrzeb, niż sądzimy. Co więcej, z wiekiem ich przybywa. Jest takie ciekawe badanie Cindy Meston i Davida Bussa, w którym naukowcy sprawdzali, dlaczego kobiety uprawiają seks. Każda uczestniczka mogła podać własny powód, nie musiała wybierać z dostępnych odpowiedzi. Bardzo podobne powody wkładano do tych samych kategorii. Powstało ich ponad 240. Poza przyjemnością i pragnieniem zajścia w ciążę były m.in.: chęć bycia kochaną, chęć poczucia się ważną, korzyści materialne, awans i zemsta. Jeśli seks jest dla kogoś potwierdzeniem jego atrakcyjności, to oczywiste jest, że gdy partnerka mu odmówi, poczuje się nieatrakcyjny, odrzucony. Nie będzie szukać innych rozwiązań, nie poprosi: „To mnie trochę poprzytulaj”, tylko np. zamknie się w sobie i zacznie się obawiać, że związek się kończy. Dlatego często pytam pacjentów: „Jakie ważne potrzeby chcesz zaspokoić, uprawiając seks z partnerem?”. Często widzę zdziwienie, ale jestem pewien, że to pytanie może przynieść każdemu, kto jest w związku, wiele odpowiedzi. _____ Wbrew temu, co często powtarzają poradniki i internetowi eksperci od „ratowania łóżkowego życia”, różnice w libido nie muszą być końcem świata – o ile zostaną potraktowane jako sygnał, a nie oskarżenie. Zamiast próbować „naprawiać” osobę z mniejszym apetytem na seks, lepiej przyjrzeć się temu, co dzieje się między partnerami – zarówno w sferze emocjonalnej, jak i komunikacyjnej. Daniel Cysarz przekonuje, że za tzw. ogromnym libido może kryć się nie naturalna potrzeba bliskości, ale sposób na unikanie trudnych emocji. A to, co początkowo wydaje się biologicznym faktem, często okazuje się psychologicznym mechanizmem. Dopiero kiedy obie strony nauczą się brać odpowiedzialność za własne potrzeby, a nie za ich realizację kosztem siebie nawzajem, może pojawić się prawdziwa intymność – nie ta idealna, lecz ta wystarczająco dobra. I choć nie jest to wizja seksu rodem z reklam perfum, to właśnie ona daje największe szanse na bliskość, która nie męczy i nie rozczarowuje. Daniel Cysarz - Psycholog, seksuolog kliniczny, doktor nauk humanistycznych, superwizor, psychoterapeuta. Wykłada na Uniwersytecie SWPS, prowadzi terapię indywidualną i par. Jest współtwórcą Centrum Seksuologii, Psychoterapii i Psychosomatyki w Sopocie.
Kalifornijski sen jest na wyciągnięcie ręki. PLL LOT uruchomiły bezpośrednie połączenie na trasie Warszawa-San Francisco
San Francisco jest teraz bliżej niż kiedykolwiek. LOT uruchomił bezpośrednie loty z Warszawy do Kalifornii, otwierając nową trasę do miasta Golden Gate, Doliny Krzemowej i kultowych widoków.
San Francisco od lat działa na wyobraźnię podróżników. To miasto mgły, stromych ulic, filmowych widoków, kultowych tramwajów i mostu Golden Gate, który stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Stanów Zjednoczonych. Teraz dotarcie do jednej z najbardziej inspirujących metropolii Kalifornii będzie znacznie prostsze. Polskie Linie Lotnicze LOT zainaugurowały bezpośrednie połączenie z Warszawy do San Francisco. Pierwszy rejs na trasie Warszawa – San Francisco odbył się 6 maja 2026 roku. Nowe połączenie będzie realizowane w sezonie letnim, do 22 października, z częstotliwością do czterech rejsów tygodniowo. San Francisco dołącza tym samym do regularnej siatki połączeń LOT-u do USA, obok Chicago, Nowego Jorku, Newarku, Miami i Los Angeles. Dla pasażerów oznacza to wygodny dostęp nie tylko do jednego z najpiękniej położonych miast Ameryki, ale i do regionu, który od dekad wyznacza kierunek globalnym trendom w technologii, biznesie, nauce i kulturze. San Francisco to brama do Kalifornii, Doliny Krzemowej, prestiżowych uczelni oraz miejsc znanych z filmów, seriali i przewodników po najciekawszych miastach świata. W tym artykule: Od maja polecimy bezpośrednio z Warszawy do Kalifornii Niezliczone powody, by odwiedzić San Francisco Dla fanów nauki i technologii Kalifornia to „a place to be” Od maja polecimy bezpośrednio z Warszawy do Kalifornii Rejsy z Warszawy do San Francisco będą odbywać się cztery razy w tygodniu na pokładach Boeingów 787 Dreamliner. W kierunku San Francisco samoloty będą startować w czwartki i niedziele o godz. 11:15 jako rejs LO35, a także w środy i soboty o godz. 17:40 jako rejs LO37. Loty powrotne do Warszawy zaplanowano w tych samych dniach, odpowiednio o godz. 15:50 jako LO36 oraz o godz. 22:15 jako LO38. Podróż potrwa około 11 godzin i 30 minut. Jak podkreśla przewoźnik, uruchomienie nowej trasy wpisuje się w strategię rozwoju połączeń dalekiego zasięgu i wzmacniania pozycji Warszawy jako ważnego hubu przesiadkowego w Europie Środkowo-Wschodniej. Stany Zjednoczone pozostają dla LOT-u jednym z kluczowych rynków, zarówno pod względem podróży biznesowych, jak i turystycznych. – Dzisiejsza inauguracja połączenia z Warszawy do San Francisco to nie tylko rozszerzenie naszej siatki połączeń, ale przede wszystkim inwestycja w kierunek, który łączy biznes, innowacje i globalne ambicje. Wraz z debiutem tej trasy, San Francisco staje się szóstym lotniskiem w Stanach Zjednoczonych obecnym w naszej regularnej siatce połączeń”– mówił Robert Ludera, Członek Zarządu ds. Handlowych PLL LOT. Niezliczone powody, by odwiedzić San Francisco San Francisco ma w sobie coś, co trudno podrobić. Położone na wzgórzach, między Oceanem Spokojnym a zatoką, łączy spektakularne krajobrazy, miejską energię, różnorodność kulturową i ducha innowacji. To miejsce równie dobrze sprawdza się jako cel wakacyjnej podróży, city breaku czy jako punkt startowy do odkrywania Kalifornii. Najbardziej ikonicznym punktem miasta pozostaje oczywiście Golden Gate Bridge. Charakterystyczny, pomarańczowoczerwony most, często otulony mgłą znad oceanu, jest jednym z tych widoków, które naprawdę robią wrażenie na żywo. Spacer lub przejazd przez Golden Gate pozwala zobaczyć panoramę zatoki, wzgórza i charakterystyczną linię miasta z perspektywy od lat przyciągającej fotografów i podróżników z całego świata. Na liście miejsc wartych odwiedzenia jest też Fisherman’s Wharf, dawna dzielnica portowa, dziś pełna restauracji, kawiarni i lokalnych punktów z owocami morza. Niedaleko znajduje się Pier 39, słynące z kolonii lwów morskich wygrzewających się na pomostach. To jedna z najbardziej rozpoznawalnych, a przy tym najbardziej bezpretensjonalnych atrakcji miasta. Dla fanów nauki i technologii Kalifornia to „a place to be” San Francisco to także naturalny punkt startowy dla tych, którzy chcą zobaczyć miejsca związane z globalną technologią i nauką. W pobliżu znajduje się Dolina Krzemowa; ten region od dekad wpływa na to, jak komunikujemy się, pracujemy, podróżujemy i korzystamy z nowych technologii. To właśnie tam powstawały firmy i rozwiązania zmieniające codzienność milionów ludzi. Nie można też pominąć akademickiego znaczenia regionu. Stanford University oraz University of California, Berkeley należą do najbardziej prestiżowych uczelni na świecie. Stanford, położony w sercu Doliny Krzemowej, jest silnie związany z rozwojem firm technologicznych i start-upów. Berkeley słynie z tradycji akademickiej, niezależnego myślenia i wpływu na nauki ścisłe, społeczne oraz kulturę intelektualną regionu. Bilety na rejsy z Lotniska Chopina w Warszawie do San Francisco są dostępne we wszystkich kanałach sprzedaży LOT-u, w tym na stronie lot.com, w oficjalnej aplikacji przewoźnika, w LOT Contact Center oraz w biurach LOT Travel.
Aplikacje randkowe są już passé. W 2026 roku panuje trend „meet cute”
Tinder jest już passé. Przynajmniej tak wynika z raportu Oform. W 2026 roku wraca tęsknota za spotkaniami w realu: przypadkowym spojrzeniem w kawiarni, rozmową po zajęciach jogi albo znajomością, która zaczyna się bez przesuwania palcem po ekranie.
Aplikacje randkowe miały uprościć szukanie miłości, ale coraz częściej zostawiają po sobie zmęczenie, rozczarowanie i poczucie, że relacje stały się kolejnym algorytmem. W 2026 roku single coraz chętniej odwracają wzrok od ekranu i wracają do spotkań IRL: w kawiarni, na siłowni, w biurze, klubie książki albo zupełnie przypadkiem. Kryzys aplikacji randkowych - co mówi raport? Według raportu Oform (brytyjskiej organizacji, która bada zachowania społeczeństwa w Internecie) w Wielkiej Brytanii w stosunku do maja 2023 roku Tindera opuściło aż 600 tys. użytkowników, których liczba z 2,5 mln spadła do 1,9 mln. Bumble - 368 tys. osób, a Hinge - 131 tys. Użytkownik tracą bowiem złudzenia, że apki zostały stworzone, by naprawdę łączyć ludzi. Algorytmy mają raczej stymulować ośrodki dopaminy i uzależniać od wiecznego szukania „lepszej” opcji. Single i singielki skarżą się także, że permanentnie czują się jak na targu, a ich wartość jest zależna od atrakcyjności fotki profilowej. Ta często zresztą nie do końca odpowiada rzeczywistości (co zapewne przekłada się liczne przypadki ucieczki z umówionego spotkania). A takie rozczarowania to zaledwie wierzchołek góry lodowej, bo przecież za tinderowym profilem może kryć się nawet groźny przestępca. Gdzie będziemy szukać miłości w 2026 r. ? „Meet cute” - czyli romantyczne spotkanie nieznajomych to najważniejszy trend w randkowaniu w 2026 r. Pokolenie Z romantyzuje poznanie drugiej połówki w prawdziwym życiu, dlatego powiedzenie naszych babć: „kawalera spotkasz w bibliotece” powraca do łask. Z pewnością wpływ na ten trend ma także fakt, że coraz więcej z nas powraca do biur, a praca jest wciąż w czołówce miejsc, gdzie można poznać miłość życia. Wróżymy wzrost zainteresowania klubami sportowymi lub dedykowanymi zdrowemu stylowi życia aplikacjami, w których można poznać partnera treningów (a może nawet do życia). Świetnym miejscem spotkań są także wyrastające jak grzyby po deszczu kluby książki, czy specjalne wyjazdy organizowane dla singli. No i oczywiście stare, dobre bary. „Meet cute” zamiast matcha. Dlaczego znowu chcemy poznawać się w realu? W 2026 roku „meet cute” nie brzmi już jak scena z komedii romantycznej, tylko jak cichy bunt przeciwko randkowaniu zaprojektowanemu pod statystyki, dopaminę i nieskończony wybór. Największym problemem aplikacji nie jest dziś brak wyboru, ale jego nadmiar. Scrollowanie profili coraz częściej przypomina przeglądanie katalogu, w którym każdą osobę można odrzucić jednym ruchem palca, zanim jeszcze zdąży się naprawdę ją poznać. To zmienia sposób myślenia o relacjach: zamiast ciekawości pojawia się ocena, zamiast rozmowy szybka selekcja, a zamiast ekscytacji zmęczenie. Dlatego w 2026 roku coraz więcej singli szuka nie kolejnego matcha, ale sytuacji, w której druga osoba przestaje być profilem, a zaczyna być człowiekiem.
Młode, ambitne i... wyczerpane. Dlaczego przewlekłe zmęczenie dotyka coraz młodsze kobiety?
To nie jest jeszcze wypalenie, ale nie mija po ośmiu godzinach snu. ELLE sprawdza, skąd bierze się fala wyczerpania u coraz młodszych kobiet i jak odzyskać kontrolę nad poziomem energii.
W tym artykule: Jak wygląda przewlekłe zmęczenie? Skąd bierze się zmęczenie u młodych kobiet? Jak walczyć ze zmęczeniem? Radzą ekspertki To normalne, że od czasu do czasu czujemy się zmęczone albo przeciążone. Deadline w pracy, kilka nocy przerywanego snu, zbyt intensywny tydzień, życie „na wysokich obrotach”, współczesna codzienność często bywa wyczerpująca. U wielu osób takie okresy spadku energii, choć uciążliwe, mijają po kilku spokojniejszych wieczorach i porządnej dawce snu. Jednak w ostatnich latach lekarze i specjaliści w Wielkiej Brytanii obserwują coraz więcej młodych kobiet, które zgłaszają inny rodzaj zmęczenia: głębszy, trudniejszy do uchwycenia i odporny na zwykły odpoczynek. W przeciwieństwie do wypalenia, które zdominowało ostatnio dyskusję o kobiecym przeciążeniu, przewlekłe zmęczenie często jest bardziej nieuchwytne. To długotrwałe wyczerpanie, które nie ustępuje po odpoczynku i nie zawsze da się bezpośrednio powiązać z ilością pracy. Jak wygląda przewlekłe zmęczenie? – Obserwujemy wyraźny wzrost liczby młodych kobiet zgłaszających się z utrzymującym się zmęczeniem – mówi dr Tony Banerjee, global chief medical officer w NADclinic. – Co istotne, wiele z nich to osoby bardzo sprawne, ambitne zawodowo, z zewnątrz wyglądające na „dobrze funkcjonujące”. W rzeczywistości zmagają się z przewlekłym brakiem energii, mgłą mózgową, słabą jakością snu i obniżoną odpornością psychiczną. Zmęczenie tego typu różni się od zwykłej senności czy chwilowego spadku formy. – To utrzymujące się obniżenie energii fizycznej, psychicznej lub emocjonalnej, nieproporcjonalne do poziomu aktywności i nieustępujące w pełni po odpoczynku – wyjaśnia lekarz rodzinny dr Ahmed El Muntasar, który również zauważa wzrost liczby pacjentek zgłaszających długotrwałe wyczerpanie. Na poziomie poznawczym może objawiać się tzw. mgłą mózgową i problemami z koncentracją. Fizycznie kobiety często opisują je jako obniżoną wytrzymałość, brak siły albo wrażenie ciężkości w ciele. Emocjonalnie może przypominać spadek motywacji. Takie zmęczenie utrudnia codzienne funkcjonowanie i potrafi utrzymywać się tygodniami, a nawet miesiącami. Często nie ma jednego wyraźnego wyzwalacza ani oczywistej przyczyny, co sprawia, że trudniej je rozpoznać i odpowiednio leczyć. – Ciało ma niezwykłą zdolność adaptacji, ale ma też swoje granice – mówi psychoterapeutka Nino Sopromadze. – Można porównać je do gumki recepturki. Może rozciągnąć się naprawdę daleko, nie pękając. Problemem nie jest samo rozciąganie, ale czas trwania napięcia. Jeśli utrzymuje się zbyt długo, elastyczność słabnie. Czasem gumka pęka, a czasem po prostu traci zdolność powrotu do pierwotnego kształtu. Wyczerpanie jest informacją, że organizm został rozciągnięty poza granicę, którą da się utrzymać. Ta metafora pomaga zrozumieć zmęczenie w szerszym kontekście regulacji ciała i psychiki. Zdaniem ekspertów sednem problemu jest właśnie zaburzona regulacja i ograniczona zdolność do regeneracji. – Zmęczenie często sygnalizuje rozregulowanie układu nerwowego, metabolizmu, hormonów albo procesów zapalnych – mówi dr Jan Stritzke, główny kardiolog Lanserhof Sylt. – Współczesne życie zwiększyło zarówno obciążenie psychiczne, jak i biologiczne. Cyfrowe przebodźcowanie, praca hybrydowa i zaburzony rytm dobowy nakładają się na siebie. Skąd bierze się zmęczenie u młodych kobiet? Według raportu Mental Health UK dotyczącego wypalenia 50 proc. kobiet w wieku od 18 do 24 lat i 47 proc. kobiet w wieku od 25 do 34 lat deklarowało, że „zawsze” lub „często” doświadcza skrajnie wysokiego albo wysokiego poziomu presji i stresu. – Choć wczesne lata dwudzieste często postrzega się jako czas zabawy, przyjaźni i tworzenia wspomnień, nasze badanie pokazało, że sześć na dziesięć kobiet z tej grupy wskazywało poczucie izolacji jako czynnik napędzający stres – mówi Deidre Bowen, dyrektorka programów w Mental Health UK. Połowa badanych przyznała, że stres powodowały nadgodziny albo konieczność podjęcia drugiej pracy w związku z rosnącymi kosztami życia. To najwyższy wynik spośród wszystkich grup wiekowych. Z kolei 40 proc. kobiet w wieku od 25 do 34 lat wskazywało lęk przed utratą pracy albo redukcją etatów. Dr Stritzke tłumaczy, że przewlekły stres, czyli taki, który utrzymuje się stale przez dłuższy czas, zaburza równowagę autonomiczną. To dynamiczna, zdrowa równowaga układu nerwowego, obejmującego mózg, rdzeń kręgowy i nerwy przekazujące sygnały między mózgiem a ciałem. Gdy organizm pozostaje w subtelnym trybie walki lub ucieczki, pogarsza się jakość snu, rośnie stan zapalny, cierpi układ odpornościowy, a głęboka regeneracja staje się coraz trudniejsza. – Zmęczenie nie jest słabością charakteru. To mierzalna utrata biologicznej regulacji – mówi dr Stritzke. – Jeśli regeneracja nie zostanie świadomie wprowadzona w strukturę dnia, wyczerpanie staje się przewlekłe. Współczesna kobieta nie potrzebuje więcej odporności. Potrzebuje biologicznej rekalibracji. Rosnąca presja odczuwana przez młode kobiety przyczynia się do szerszej kultury rozregulowanych rutyn, która wpływa na zdolność organizmu do odzyskiwania równowagi. – Każdy medal ma dwie strony – mówi Sopromadze. – Praca hybrydowa może dawać autonomię, ograniczać dojazdy i zwiększać elastyczność. Ale ta sama elastyczność bardzo szybko rozmywa granice. Kiedy przenosimy pracę do domu, układ nerwowy przestaje dostawać jasny sygnał, że dzień pracy się skończył. Ciągłe bycie online utrzymuje tło pobudzenia i trzyma układ nerwowy w stanie łagodnej nadreaktywności. Jak walczyć ze zmęczeniem? Radzą ekspertki Dobra wiadomość jest taka, że istnieją proste sposoby na wsparcie regulacji układu nerwowego. Dr Samantha Wild, clinical lead ds. zdrowia kobiet w Bupa, podkreśla znaczenie higieny snu. Zaleca przygaszanie świateł co najmniej dwie godziny przed snem, dążenie do siedmiu–dziewięciu godzin snu każdej nocy, regularne wyciszanie się wieczorem i trzymanie się stałej rutyny przed snem, także w weekendy. Kultura rozregulowanych nawyków i nieregularnego rytmu pracy mocno odbija się również na diecie i dobrostanie. Organizm nie jest w stanie czerpać maksimum z odżywiania, jeśli pomijamy posiłki albo jemy w biegu. – To, jak jemy, co jemy i kiedy jemy, ma ogromny wpływ na poziom energii – podkreśla Rhian Stephenson, dietetyczka kliniczna i założycielka marki suplementów Artah. – Nieregularne jedzenie i pomijanie posiłków może zaburzać poziom cukru we krwi, hormony apetytu i rytm dobowy. To wszystko może nasilać zmęczenie, wahania energii i zachcianki w ciągu dnia. Stephenson wyjaśnia, że narastająca presja, z którą mierzą się młode kobiety, często prowadzi do niedoboru białka i błonnika oraz ogólnego niedożywienia jakościowego. Jeśli taki stan się utrzymuje, może przyczyniać się do przewlekłego zmęczenia. – Chodzi o konsekwencję w podstawach, powtarzaną przez dłuższy czas – tłumaczy. Oznacza to między innymi rezygnację z pomijania śniadań i funkcjonowania wyłącznie na kawie, aby wspierać stabilny poziom cukru, kortyzolu, energii i metabolizmu. Pomóc może też ograniczenie zmęczenia decyzyjnego, czyli przygotowanie kilku sprawdzonych posiłków, które można rotować. Warto zadbać o minimum 30 g błonnika dziennie oraz około 1,2 g białka na kilogram masy ciała, a w razie potrzeby rozważyć suplementację po konsultacji ze specjalistą. Choć te nawyki brzmią prosto, a nawet znajomo, prawdziwe wyzwanie polega na ich konsekwentnym utrzymaniu w rytmie codziennego życia. To właśnie powtarzalność najczęściej okazuje się najtrudniejsza i coraz częściej jest tym elementem rutyny, z którego młode kobiety rezygnują jako pierwszego. – Regulacja nie polega na dramatycznych interwencjach, lecz na konsekwencji w codziennych praktykach – uczula Sopromadze. – Grozi nam normalizowanie poziomu wyczerpania, który może mieć poważne konsekwencje – ostrzega Bowen. Przewlekłe zmęczenie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem sercowo-naczyniowym, zaburzeniami metabolicznymi, lękiem, depresją, osłabioną odpornością i znacznym pogorszeniem jakości życia w dłuższej perspektywie. – Jeśli uporczywe zmęczenie wpływa na twoje codzienne życie albo nie ma wyraźnej przyczyny, porozmawiaj ze specjalistą – mówi Wild. – Wczesna pomoc może naprawdę zmienić to, jak się czujesz. Lekarz może ocenić nie tylko długość snu, ale też jego jakość, historię cyklu miesiączkowego i hormonów, stan zdrowia psychicznego, sposób odżywiania oraz zdrowie metaboliczne i endokrynologiczne. Dr El Muntasar podkreśla, że ważnym elementem takiej oceny są badania, w tym morfologia, ferrytyna, funkcja tarczycy, poziom witaminy B12, witaminy D oraz HbA1c. Jeśli sama lektura o zmęczeniu sprawia, że czujesz się jeszcze bardziej zmęczona, jest też dobra wiadomość. Widać postęp zarówno w rozumieniu warunków, które sprzyjają przewlekłemu wyczerpaniu, jak i w podejściu do codziennych nawyków. Firmy coraz częściej jasno komunikują granice pracy, rośnie liczba badań nad kobiecymi hormonami, mówi się więcej o pracy poznawczej i emocjonalnej, a zdrowie kobiet przestaje być niszą. Równocześnie coraz bardziej normalizujemy regularne rytuały: sen, jedzenie, ruch i regenerację. Jak zauważa dr Stritzke, przyszłość medycyny prewencyjnej nie polega na lepszej wydajności. Polega na regulacji. Rozwiązaniem nie jest jeszcze mocniejsze dociskanie gazu, ale odpoczynek i przywracanie równowagi. Oryginalny artykuł ukazał się w brytyjskim wydaniu ELLE