Antonina Tosiek: „Pamiętników nie piszą kobiety szczęśliwe” [WYWIAD]
Pełne wstydu, trudnych doświadczeń, ale i humoru czy dystansu — o czym i jak kobiety pisały pamiętniki w XX wieku? Z Antoniną Tosiek rozmawiamy o potrzebie pisania, wspólnotach kobiet i tradycji pamiętnikarstwa poprzedniego stulecia ukazanej w jej nowej książce.
Gabriela Cąber, redaktorka ELLE.pl: Skąd pomysł na sięgnięcie po takie źródła historyczne jak pamiętniki? Z jednej strony są one intymne, a z drugiej — bardzo „namacalne”. Antonina Tosiek: Zarówno w latach 30., jak i w PRL-u monografie pamiętników konkursowych były publikowane, choć pamiętniki autorstwa kobiet stanowiły w nich mniejszość. Te częściej były redagowane i w większym stopniu, niestety, ocenzurowane. Ja na pamiętniki wpadłam absolutnie przez przypadek — na pierwszym roku studiów polonistycznych znalazłam w antykwariacie wybór pamiętników z lat 30., wydany w latach 50., czyli również bardzo specyficzny i dostosowany do ówczesnych wymogów politycznej cenzury. A mimo to pamiętniki mnie zachwyciły: zarówno poruszającą treścią, jak i niepowtarzalnym językiem, poetyką. Wtedy jeszcze nie wiedziałam, że istniała cała, kilkudziesięcioletnia tradycja pamiętnikarstwa konkursowego. Zaczęłam szukać informacji na ten temat i okazało się, że był to gigantyczny i masowy zryw piśmienniczy polskiego społeczeństwa. Z dzisiejszej perspektywy uważam, że konkursy pamiętnikarskie to jedno z najważniejszych zjawisk w historii literatury XX wieku. Jeśli pomyślimy, że do końca lat 90. zorganizowano ponad 1500 takich konkursów, a w archiwum Towarzystwa Przyjaciół Pamiętnikarstwa u progu lat 90. było 900 tysięcy rękopisów... To są ogromne liczby… Dokładnie. To skala zupełnie nieporównywalna z żadną inną praktyką pisarską czy piśmienniczą. Niestety – na skutek decyzji prywatnych właścicieli, którzy w latach 90. przejęli budynek archiwum TPP w Rudnie, zdecydowana większość kolekcji uległa zniszczeniu, zachowało się około 10% wszystkich rękopisów z ponad siedmiu dekad tradycji konkursowej. Ja pracuję niemal wyłącznie na oryginalnych rękopisach, także tych z lat 30. Pamiętnikom konkursowym z kolejnych dekad poświęciłam pracę licencjacką, magisterską, obecnie kończę doktorat. Ale to w 2022 roku, podczas pierwszej kwerendy do książki, spędziłam w archiwum trzy miesiące. Codziennie przez kilka godzin skanowałam i fotografowałam rękopisy. Nawet teksty z dwudziestolecia międzywojennego nadal nie zostały zdigitalizowane. Jak wyglądał sam proces doboru pamiętników czy bohaterek, które wspominasz w książce „Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet”? Kierowałaś się jakimś konkretnym kluczem? Czy był to raczej klucz emocjonalny, przywiązanie do bohaterek — czy bardziej podejście kronikarskie, naukowe? Najpierw skanowałam wszystko, co się da — po to, by móc dopiero pracować merytorycznie. Niemal rok zajęło mi przeglądanie i czytanie tych materiałów. To trwało długo, bo pamiętniki były w bardzo różnym stanie. Niektóre były pisane fonetycznie, inne gwarą, a jeszcze inne zupełnie bez kropek czy przecinków — po prostu jednym, długim ciągiem tekstu. Poza tym rozczytywanie rękopisów, zwłaszcza autorek niewprawionych w pisaniu, wymaga bardzo specyficznej praktyki i biegłości. Oczywiście, miałam swoje ulubione pamiętnikarki, ale wiele z ich tekstów nie weszło do książki, bo zależało mi, by bazować na pamiętnikach jak najbardziej wiarygodnych, a więc jak najmniej stylizowanych literacko. Ważne było, żebym mogła sprawdzić jak najwięcej szczegółów — daty, topografię, fakty. Sprawdzałam na przykład w atlasach rzek, czy dana rzeka faktycznie jest tam, gdzie opisywała autorka, albo czy odległości podane w pamiętniku zgadzają się z rzeczywistością. W mojej pracy naukowej zajmuję się literackimi aspektami i gestami autobiograficznymi autorek, które wymagają bardziej teoretycznej analizy. Natomiast w książce chciałam, by znalazły się przede wszystkim opowieści zbliżające się do świadectwa czy tekstu interwencyjnego, a nie wyłącznie literackiej kreacji. Mimo że pamiętnik to gatunek autokreacyjny, zależało mi na tym, by wyłonić z nich wspólną opowieść o byciu kobietą na wsi, wielogłosową wspólnotę ich doświadczeń, również tych trudnych — pomimo różnic pokoleniowych, geograficznych i historycznych. Ocalić różnorodność i wielość przy jednoczesnym ukazaniu pewnych punktów styku. Wspomniałaś o negatywnych doświadczeniach, często przemocy, bólu, które towarzyszyły bohaterkom Twojej książki. Zwróciłam w tym kontekście uwagę na tytuł, gdzie pierwsze słowo to „przepraszam”. Myślę, że to bardzo znamienne… W trakcie lektury trudno było mi nie odnieść wrażenia, że pamiętniki wręcz emanowały „przepraszaniem”. Czy w trakcie pisania myślałaś nad alternatywnym tytułem? Myślałam nad innym tytułem i on na początku brzmiał „Same o sobie”, ale „Przepraszam za brzydkie pismo...” znacznie lepiej oddaje złożoność pozycji, w której te kobiety się znalazły. Przepraszają zarówno autorzy, jak i autorki pochodzący z klasy ludowej, ale kobiety robią to zdecydowanie częściej i za więcej rzeczy. Przepraszają absolutnie na każdym kroku. Dla mnie najbardziej poruszającą rzeczą w procesie pisania pamiętnika jest już samo podjęcie decyzji o zabraniu głosu, odwaga, by podjąć się pisania. To odwaga spojrzenia na swoje życie z innej perspektywy i uznania, że moja historia jest warta opowiedzenia; jest ważna. Mam wrażenie, że moje bohaterki najczęściej mierzyły się właśnie z tym — by udowodnić same sobie, że ich życiorysy mają znaczenie, że mogą poczuć się pełnoprawnymi uczestniczkami i posiadaczkami historii. I jeszcze, że nikt nie uzna je za śmieszne czy żałosne. Często piszą: „mam takie życie, to pewnie nic ciekawego, a jednak zdecydowałam się pisać — przepraszam”. Przepraszają też za możliwe błędy w pisowni. To wiąże się ze wstydem i przekonaniem, że uzurpują sobie prawo do czegoś, co nie jest dla nich „naturalne” — do bycia częścią kultury pisma i widzialności swojego doświadczenia. W ich oczach widzialny i słyszalny może być tylko ktoś ciekawy, istotny, z dyplomami ukończonych szkół. Z jednej strony manifestują więc wyjątkową i inspirującą odwagę, by w ogóle zdecydować się na spisanie i nadesłanie swojej opowieści. Z drugiej – nieustannie odczuwają wstyd i poczucie winy za bycie „nie na miejscu”. Co ważne, większość tekstów wcale nie była pisana z ambicją konkursową: kobiety prosiły, by wcale nie brać tego, co piszą pod uwagę. Bardziej była to więc potrzeba bycia wysłuchaną. Czy udało Ci się odnaleźć równie wiele pozytywnych aspektów w samych pamiętnikach, czy jednak dominowało negatywne myślenie kobiet o sobie i swoim losie? W książce pojawia się fragment wypowiedzi o tym, że pamiętników nie piszą kobiety szczęśliwe: myślę, że jest to w jakiś sposób znamienne. Mimo że większość historii jest smutna, uważam, że już samo pisanie o nich jest aktem sprawczości. Wiele z tych tekstów jest uwarunkowanych czasami, w których żyły ich autorki. Kiedy piszą o szczęściu, to często rozumieją je inaczej niż my, posługując się współczesnymi kategoriami i wyobrażeniami dotyczącymi tego, jak powinno wyglądać spełnienie. Dla nich, niezależnie od dekady, największą dumę i poczucie szczęścia przynosiła możliwość kształcenia. Nawet jeśli same nie mogły kończyć szkół, uważały swoje życie za wystarczające, wystarczająco „szczęśliwe”, jeśli udało im się wyedukować swoje dzieci. Ale pamiętnikarki niekiedy piszą też w tonie humorystycznym, żartują albo opowiadają o miłości. Jedna z moich ulubionych pamiętnikarek, Maryśka, pisała, że podczas pierwszego zbliżenia po ślubie było tak „słabo”, że „jeśli po to cała ta parada, to lepiej sobie w łeb strzelić” — a potem z mężem przeżyli razem 60 lat. Lektura wielu z tych tekstów pokazuje, jak bardzo nasze rozumienie miłości romantycznej, przyjaźni i spełnienia jest uwarunkowane czasami, w których żyjemy. Te kategorie są zmienne, ruchome. W książce pojawia się też temat samotności. Popkultura pokazuje wiejskie życie kobiet jako pełne wspólnotowości — spotkania na kawie, rozmowy, koła gospodyń. Zebrane przez Ciebie pamiętniki pokazują jednak coś innego. W pracy nad „Przepraszam za brzydkie pismo…” zaskoczyło mnie, że wiele kobiecych wspólnot było raczej zbudowanych na konieczności i praktyczności niż emocjonalnej bliskości. Kobiety współpracowały, bo musiały, np. przy pracach polowych, ale rzadko rozmawiały o tym, co je naprawdę bolało. Tematy takie jak przemoc domowa, problemy małżeńskie czy antykoncepcja często były tabu — zwłaszcza wśród starszych pokoleń. Dopiero w latach 60. i 70. zaczęło się to zmieniać. Przez moment myślałam, że być może była to specyfika tych konkretnych bohaterek, ale przypomniałam sobie wtedy moją babcię i jej najbliższą znajomą, z którą przez 40 lat mówiły do siebie per „pani” i nigdy nie przekroczyły granicy formalności. Paradoksalnie, w pamiętnikach męskich częściej pojawiają się próby przełamania tabu; u kobiet widać jednak trzymanie „gardy”, wynikające być może ze wstydu czy obawy przed byciem negatywnie ocenioną. Bliskość czy zbytnia „wylewność” były traktowane jako oznaki słabości. Czy myślisz, że w tych pamiętnikach jest trochę nas, współczesnych kobiet? Wypisałam sobie fragment, który przesłałam do mojej mamy i komentowałyśmy — trochę gorzko — że widzimy w tym siebie, nasze babcie… „Czas wolny jest swego rodzaju konstruktem społecznym — wymaga nie tylko konkretnych rozwiązań systemowych i praktycznych (na przykład mechanizacji rolnictwa), ale także zmiany mentalnej. Zaakceptowania, że przeznaczenie czasu na odpoczynek i przyjemności nie jest marnotrawstwem. W setkach pamiętników powraca ten sam obraz: matka, która siada z dala od kuchennego stołu, żeby być „pod ręką”, szybciej zetrzeć, zamieść, podać drugie danie. Albo babcia, która nie potrafi po prostu ułożyć się z wnuczkami na kanapie i obejrzeć odcinek serialu, bo musi czymś zająć ręce, czuć, że jest produktywna. Anka z Żukowa uwielbiała puszczaną tuż po dzienniku 'Niewolnicę Isaurę'. Babcia Anki także, ale zawsze razem z Isaurą robiła na drutach albo szykowała słoiki, gumy i sprężyny do weków. 'Lenistwo to grzech', powtarzała Ance. W pamiętnikach powraca też zwrot: Co tak siedzisz, nie masz nic do roboty? Bo pracować to udowadniać swoją wartość.” Mam wrażenie, że my, kobiety, mamy to poniekąd „wdrukowane” — że zawsze trzeba coś robić, planować, przewidywać. Spotkałaś się już z głosami kobiet, odkrywały w Twojej książce część siebie i swojej rodziny? Tak. Dziewczyny, z którymi rozmawiam, często odnajdują w tych obrazach i opisach siebie. Ja sama przyłapałam się na tym, że kiedy jadę do domu mojej babci, siadam z dala od stołu, podając wcześniej posiłek mężczyznom — dokładnie tak, jak robiła to przez całe życie moja babcia. To są wzorce, które mamy zinternalizowane, a których często sobie nie uświadamiamy. Mamy do siebie żal, że nie wyrabiamy 200% normy, bo przecież „wszystko powinno być zrobione”. Umiejętność odpuszczenia i celebrowania odpoczynku wciąż przychodzi nam z trudem. Bo odpoczynek „musi być zasłużony” — trzeba się najpierw przepracować do granic możliwości, by móc odpocząć, a wtedy to już nie jest odpoczynek, tylko padnięcie ze zmęczenia. To mnie porusza w kontekście odbioru książki — że mimo iż jesteśmy drugim czy trzecim pokoleniem po tamtych kobietach, niewiele w naszym kulturowym rozumieniu kobiecości się zmieniło. Dotyczy to także pracy zawodowej — udowadniania swojej pozycji przez wielozadaniowość, nieproszenie o pomoc, branie wszystkiego na siebie, byle tylko nie pokazać słabości. Wcześniej sobie tego z taką siłą nie uświadamiałam. W „Przepraszam za brzydkie pismo…” jest takie przejmujące zdjęcie, które bardzo lubię: przedstawia kobietę siedzącą przy radiu i robiącą na drutach. Radio było dla ówczesnych kobiet prawdziwą rewolucją. Można było pracować i jednocześnie słuchać radia — w przeciwieństwie do telewizji, która wymagała pełnej uwagi. Dawało im to poczucie przyjemności bez poczucia winy, że „marnują czas”. To dla mnie bardzo symboliczne. Czy jest coś, czego my — współczesne kobiety — możemy się nauczyć od pamiętnikarek? Według mnie, „Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet” to książka w dużej mierze o sprawczości, wspólnocie i o nadziei. Sam fakt, że czytelniczki chcą sięgnąć po wspomnienia kobiet sprzed kilkudziesięciu lat, być może wejść z nimi w dialog, świadczy o budowaniu pewnego rodzaju wspólnoty. O jej potrzebie. To gigantyczna siła. Myślę, że warto czerpać na przykład ze zdolności pamiętnikarek do tworzenia oddolnych sieci wsparcia, które naprawdę miały znaczenie: często większe, niż formalne organizacje polityczne. Koła gospodyń wiejskich w latach 70. potrafiły samodzielnie zorganizować dziecińce czy przedszkola dla matek pracujących w polu. Nikt im tego nie nakazywał, nikt nie finansował — same wiedziały, czego potrzebują. Przełamywanie izolacji i świadomość, że nie jest się samą w trudnym doświadczeniu, jest czymś, czego możemy się uczyć i dzisiaj. Jedna z pamiętnikarek napisała na przykład tekst o utracie dziecka w odpowiedzi na inny pamiętnik, w którym autorka dzieliła się podobnymi przeżyciami. Niestety, nie został opublikowany. Szkoda, że wiele takich głosów przepadło. Być może, gdyby stało się inaczej, ich autorkom żyłoby się choć trochę lżej. Dla mnie jednak mimo wszystko z takich historii płynie nadzieja, energia do działania, a nie tylko nieustannego powoływania się na traumę i cierpienie. Czy któryś z pamiętników szczególnie zapadł Ci w pamięć? Przyznam, że czytałam w jednym z wywiadów o Twoim tatuażu. Opowiesz tę historię? Tak, i to był mój pierwszy tatuaż! (śmiech) Spisywanie pamiętników to praca z setkami historii, które mogłabym połączyć w kolaż, ale trzeba było dokonać selekcji. Mam plik z ulubionymi fragmentami, który nazwałam „moje dziewuchy”. Nie jestem reporterką ani dziennikarką, a literaturoznawczynią, więc narzędzia dystansujące od bohaterek nie są dla mnie tak naturalne. Trudno jest się czasem zdystansować, gdy tak długi czas poświęca się rękopisom: siłą rzeczy zaczyna się te bohaterki lubić, a nawet wchodzić z nimi w pewnego rodzaju dialog. Wracając jednak do historii tatuażu: Jadwiga C., która pisała pamiętnik w 1937 roku, uczestniczyła w kursie Uniwersytetu Ludowego i spędziła na nauce trzy miesiące. Potem musiała wrócić na wieś. Życie jej nie oszczędzało, ale mimo to na końcu pamiętnika napisała: „Po burzy zawsze nastąpi pogoda”. To zdanie, chociaż przecież dość i patetyczne, i prozaiczne, tak mnie poruszyło, że zwrot „nastąpi pogoda” wytatuowałam sobie krojem pisma autorki. Bo ona pomimo tak wymagającego życia i tylu trudnych doświadczeń była pełna nadziei na przyszłość. Nie udało mi się znaleźć informacji, co stało się z Jadwigą po wojnie, ale mam nadzieję, że nawet jeśli nie doświadczyła pełni pogody, to może chociaż ominęły ją spektakularne burze. O dzienniku jednej z pamiętnikarek Wiesław Myśliwski napisał: „dziewczyńskie pleple”, chociaż cały jej pamiętnik był zapisem starań o zdobycie matury na przekór wszystkim przeciwnościom i braku wsparcia ze strony rodziny. Mam dziesiątki takich ulubionych historii… A czy Ty sama pisałaś kiedyś pamiętnik lub dziennik? To świetne pytanie, jeszcze nikt mi go nigdy nie zadał! (śmiech) Tak, jako nastolatka pisałam pamiętnik: oczywiście teraz strasznie się zawstydzam, gdy do niego wracam… (śmiech). Obecnie bardzo modną praktyką uważności stał się journaling, czyli codzienne zapisywanie swoich przemyśleń bez filtra, prosto z głowy. Sama zawsze noszę przy sobie mały notatnik. Często wydaje nam się, że na pewno zapamiętamy daną myśl, ładne zdanie, tytuł książki, o której ktoś wspomniał w tramwaju. Ale żyjemy dziś okropnie szybko, coś ciągle walczy o naszą uwagę i te małe „migawki” nam umykają. A czas i dystans, który wymusza na nas papier i coś do pisania, są bezcenne. Dużo też mówi się o pisaniu jako narzędziu autoterapeutycznym i chociaż osobiście jestem dość podejrzliwa wobec dzisiejszej „popkultury terapeutycznej”, która coraz częściej przekształca traumę w produkt, to absolutnie wierzę w siłę zapisywania własnych doświadczeń i przepracowywania ich w języku. Najbardziej szczere i autentyczne jesteśmy chyba właśnie podczas rozmowy z nami samymi: ja-czytelniczka i ja-autorka. To prawda. Niektórzy mówią, że Instagram to taka współczesna forma pamiętnika, ale Instagram jest chyba raczej jak pamiętnik pisany na konkurs — z myślą o ocenie, o odbiorcy. To zupełnie inna dynamika niż zapiski dla siebie. Zgadzam się, że pisanie ma ogromną moc — to w pamiętniku można być w pełni sobą. Antonina Tosiek (ur. 1996) – badaczka dwudziestowiecznej diarystyki ludowej, poetka i krytyczka. Doktorantka Szkoły Doktorskiej Nauk o Języku i Literaturze UAM. Laureatka Studenckiego Nobla w kategorii literatura i dziennikarstwo. Członkini redakcji naukowej kwartalnika „Czas Kultury”. Autorka książki Przepraszam za brzydkie pismo oraz tomów poetyckich storytelling i żertwy – za tę drugą otrzymała Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej oraz Nagrodę Literacką m.st. Warszawy.
Latynoski manifest. Jak Ameryka Łacińska inspiruje i rewolucjonizuje popkulturę?
Od kuchni, przez muzykę i kino, po modę. Energiczny koloryt Ameryki Łacińskiej inspiruje dziś każdą dziedzinę popkultury, udowadniając, że rewolucja jest latynoską.
Spis treści: Tango, flamenco i Dior Gorączka latynoskiej nocy w muzyce Z ulic Buenos Aires na paryskie wybiegi Lokalne rzemiosło Kiedy redaktor Marcin Świderek zamawia u mnie ten artykuł, wychodzę z wystawy kolumbijskiej artystki Olgi de Amaral w paryskiej Fondation Cartier, na którą ledwo udaje mi się zdobyć bilet. W tłumie podziwiam instalacje z cieniutkich niteczek, sztukę spoza Europy – abstrakcyjne, wielkoformatowe prace, bardzo haptyczne, zmieniające się w zależności od punktu patrzenia. Bardzo rzemieślnicze, tekstylne, a jednocześnie monumentalne, niesamowicie pracujące ze światłem. Dzieje się to chwilę po tym, jak pierwsza latynoska aktorka Zoe Saldaña odbiera Oscara za „Emilię Pérez” (co prawda za rolę drugoplanową, ale za film z Meksykiem w tle, nominowany w 13 katego - riach). Tydzień wcześniej na eksperckich spotkaniach debatuje - my, dlaczego Willy Chavarria i Grace Wales Bonner to obecnie najgorętsze nazwiska w męskiej modzie… Wieczorami moją uwagę przykuwa serial Netfliksa nawiązujący do wielkiej literatury i osadzony w Ameryce Łacińskiej. „Sto lat samotności” to ekranizacja powieści Gabriela Garcíi Márqueza – swoją drogą kultowej w Polsce już w momencie wydania w latach 70. XX wieku. To zupełnie inna narracja o Ameryce Łacińskiej niż równie chętnie oglądany przeze mnie „Narcos” – łączący w po - pularnej wyobraźni świat kultury latynoskiej z kartelami i prze - stępczością. Ten pierwszy, choć podzielił krytyków, wpisuje się w aktualne fascynacje świata zachodniego – poszukiwanie duchowości, magii życia, tęsknotę za naturą. View Gallery on the source website Tango, flamenco i Dior W maju ubiegłego roku podobne zachwyty doprowadziły do powstania kolekcji cruise marki Dior. Maria Grazia Chiuri tłumaczyła, że Meksyk, w którym również zrealizowano pokaz, to kraj z duszą, bo jest konstelacją miejsc, które wywołują emocje. Dom mody nie pierwszy raz się nim inspirował – sam Christian Dior w 1947 roku stworzył model sukni Meksyk, a kilka lat później sprzedawał swoje projekty w sieci luksusowych domów towarowych El Palacio de Hierro właśnie w Meksyku. Sama Chiuri też nierzadko wyrażała podziw dla kultury tego wielokrotnie odwiedzanego kraju. W kolekcji z 2018 roku nawiązywała do tzw. escaramuzas – kobiet, które jeżdżą konno w tradycyjnych strojach. Do współpracy zaprosiła lokalnych rzemieślników, a właściwie w większości rzemieślniczki (od barwienia tkanin, wyplatania i haftu). Powstały projekty pełne niezwykłych roślinnych wzorów. Zarówno pod względem krojów, jak i miejsca pokazu przywoływały najsłynniejszą meksykańską power couple – Fridę Khalo i Diego Riverę. Dodatkowo poznali się oni w Colegio San Ildefonso, gdzie znajdują się murale José Clemente Orozki i Louisa Henriego Jeana Charlota, które wpisano w wymowną scenografię. Kolekcja Diora dzięki zaangażowaniu lokalnej społeczności i subtelnemu nawiązaniu do dziedzictwa wyznacza współczesne tendencje nastawione na empowerment, a nie powierzchowne inspiracje – jak w przypadku pokazu Chanel jeszcze za czasów Lagerfelda. W 2018 roku marka zaprezentowała kolekcję cruise w centrum Hawany. I choć grało Ibeyi, a w projektach pojawiło się kilka lokalnych akcentów – top modelka Gisele Bündchen wystąpiła w berecie kojarzącym się zarówno z Francją, jak i z kubańskim rewolucjonistą Che Guevarą, a w kroju inspirowano się koszulami guayaberas – to Hawana stała się jedynie egzotyczną scenografią. Gorączka latynoskiej nocy w muzyce Kultura latynoska inspirowała od dekad. Wspominając muzykę i sztuki wizualne, warto zauważyć, że potrafiła zmieniać zachodnie zachowania. W 1913 roku Europejczycy pokochali tango, które zrodziło się w Argentynie. Spowodowało ono rewolucję do tego stopnia, że w garniturach wprowadzono luźniejszy krój, a w spódnicach rozcięcie z tyłu, by można było zrobić charakterystyczny wykrok. Stojąca wówczas na czele paryskiej Izby Haute Couture madame Paquin specjalizowała się w tzw. robes de tango, czyli sukniach do tanga, prezentowanych podczas Tango Teas. Z kolei w dobie art déco sztuka Azteków była źródłem wzorów haftów choćby u słynnej Jeanne Lanvin. W latach 20. XX wieku w Meksyku pojawili się też europejscy artyści, np. fotografka i modelka Tina Modotti. Urodzona we Włoszech, trafiła tam po latach spędzonych w USA. Wraz z partnerem Edwardem Westonem otworzyła studio fotograficzne. Modotti była autorką nietypowych jak na tamte lata zdjęć. Ich tematyka? Lokalna flora – coś, co dziś kusi i widzów Netfliksa, i projektantkę Diora. Najbardziej wymowne latino powstaje rzecz jasna z inicjatywy osób latynoskich – i przez dekady nie brakowało na międzynarodowej scenie muzyków, ale długo byli w mniejszości i zwykle śpiewali po angielsku, jak Jennifer Lopez (rodzina portorykańska), Selena Gomez (urodzona w USA, tata z Meksyku), Ricky Martin (Portorykańczyk), Shakira (Kolumbijka), nie mówiąc o Celii Cruz (Kubanka). Dziś niektóre z wymienionych gwiazd, a także nowe pokolenie latino nie proponują już tylko egzotycznego rytmu na europejskie ucho, ale bardziej świadomą celebrację własnej kultury. Manifestacją tego jest choćby rezygnacja z języka angielskiego, który dekady temu był standardem. Słynna modelka, aktorka i piosenkarka Tini (właściwie Martina Stoessel) śpiewa głównie po hiszpańsku. Jej hity to często efekt współpracy z lokalnymi artystami i artystkami (takimi jak Sebastián Yatra, Pablo Alborán, Lali, Mau y Ricky). Podobnie funkcjonuje słynny raper z Portoryka – Bad Bunny (właściwie Benito Antonio Martínez Ocasio), który niedawno ponownie wziął udział w kampanii Calvina Kleina. Zasłynął nie tylko nagranymi z Madonną hitami „Medellín” czy „Soltera”, lecz także stworzył album z gwiazdami muzyki latino, jak Ricky Martin, Zion & Lennox, Ty Dolla Sign, Ozuna i Nicky Jam. Tango, salsa, bachata czy cumbia od lat poruszały serca na całym świecie, ale dziś artyści i artystki łączą tradycyjne rytmy z nowoczesnymi brzmieniami i tworzy to unikatowe propozycje. Takim fenomenem jest reggaeton – mieszanka reggae i hip-hopu, wymyślona w Portoryku, której głównym przedstawicielem jest właśnie urodzony na tej niedużej wyspie Bad Bunny, a także Kolumbijczycy: J Balvin, Feid i Karol G. Coraz częściej zdarza się też, że to rdzenni Amerykanie, zapraszani do duetów, śpiewają po hiszpańsku – Drake u Bad Bunny’ego czy Justin Bieber w nowej wersji „Despacito” Luisa Fonsiego. Sytuację tę potwierdza raport Global Music Report za 2024 roku, z którego jasno wynika, że w eksporcie muzycznych przebojów Kolumbia i niewielkie Portoryko wyprzedziły Wielką Brytanię i są zaraz za USA. Wysoko pozycjonują się też Argentyna i Meksyk. Podobnie działo i dzieje się w modzie. Carolina Herrera, ulubienica pierwszych dam USA, od Jacqueline Onassis, przez Laurę Bush i Michelle Obamę, po Melanię Trump, jest Wenezuelką, dziś już na emeryturze. Zabłysnęła w latach 80. XX wieku. Podkreślała swoje pochodzenie, choć jej kolekcje, częściowo realizowane w rodzinnym kraju, niewiele miały wspólnego z lokalną tożsamością. Były bardzo zachodnie w estetyce. Ale moda nie była tak otwarta na różnorodność jak dziś. Jakkolwiek pewność siebie Herrery, kobiety niezależnej, robiła wrażenie w epoce, kiedy career woman była na topie. Projektantka miała w sobie latynoską żywiołowość i zmysłowość. Podobnie Oscar de la Renta – amerykańsko-dominikański projektant. Z ulic Buenos Aires na paryskie wybiegi Dziś działania twórców mody latino są bardziej złożone, ale żyjemy w czasach kultury (czy prezydent Trump tego chce, czy nie) zróżnicowanej, stawiającej na inkluzywność i akceptację różnorodności (przynajmniej do chwili, kiedy piszę ten artykuł). Według Li Edelkoort jej cechą jest też rezygnowanie z dychotomii płciowej. Willy Chavarria, odznaczony przez CFDA (Council of Fashion Designers of America) za swoje rewolucje w kategorii Menswear (2023), jest tego najlepszym przykładem. Nie uwodzi egzotyczną kliszą, ale krytycznie podejmuje polityczne tematy, zadając pytania o różnorodność i zaangażowanie społeczne branży. Urodził się w USA, jego rodzice byli Amerykanami – mama w połowie Irlandką, ojciec Meksykaninem. Najmocniejsza w wymowie wydaje się jego kolekcja „América” na wiosnę–lato 2025. Zaprezentowana do granej na żywo muzyki latynoskiego zespołu Yahritza y Su Esencia, była celebracją współistniejących różnorodności, wielu tożsamości i kultur. Co istotne dla q u e e r o w e j e w o l u c j i Chavarrii – w pokazie pojawiły się takie osobowości jak transseksualna Dara Allen – stylistka i szefowa mody z „Interview”. W ubraniach zostały zmiksowane wzorce feministyczne z męskim stereotypem (kowboja, baseballisty, sportowca) i ze strojami mniejszości kulturowych: zoot suits (znanymi w latach 30. i 40. XX wieku, noszonymi przez Afroamerykanów, a potem Meksykanów) i w stylu Chicano (mieszkańców USA z korzeniami w Meksyku, przez lata dyskryminowanych już samym tym określeniem). Poza oczywistą prezentacją kolekcji pokazy Chavarrii kwestionują status quo, przywołując ducha aktywistycznej działalności Vivenne Westwood. Kontekst polityczny i religijny miesza się z tematami LGBT+, coming outu, zabawy kliszami. Pokaz jest po części protestem o tyle wymowniejszym, że często realizowanym w blichtrze tygodnia mody. Cóż za ironia losu, że tak politycznie agitująca do akceptacji kolekcja została zaplanowana na sezon, w którym mniejszościom kulturowym Trump powiedział „nie”. Chavarria nie pozostał bierny podczas swojego debiutu na paryskim fashion weeku, który odbył się równolegle do wygłaszanych w styczniu przez Trumpa „rewelacji”. W amerykańskiej katedrze w Paryżu pokazał znów miks chicano, lat 40. i 50., streetwearu i subkultur na zróżnicowanych modelach i modelkach. Pojawiły się aluzje antytrumpowskie. Akcja- -reakcja. Sam projektant miał koszulkę z napisem: „How we love is who we are” (dochód ze sprzedaży tych T-shirtów i bluz z tym mottem będzie przeznaczony na Human Rights Campaign). View Gallery on the source website Talent Grace Wales Bonner zachwycał w tym samym czasie co Chavarrii i poruszał podobne problemy – częściej w kontekście osób czarnoskórych. Doczekał się uznania branży: nagrody w konkursach Emerging Menswear Designer BFA (2015), LVMH Prize for Young Fashion Designers (2016), CFDA w kategorii International Men’s Designer of the Year (2021). Brytyjka, która ma ojca z Jamajki, jest absolwentką londyńskiego Central Saint Martis. Krytycznie celebruje dziedzictwo afrykańskie i karaibskie. Wydaje się, że problemy są podobne: nierówności społeczne, rasizm, kolonializm, wykluczanie. Kilka jej kolekcji nawiązuje do dziedzictwa Karaibów – stąd pewnie zaproszenie do współpracy z Adidasem na potrzeby kadry sportowej Jamajki. Lokalne rzemiosło CFDA American Womenswear Designer of the Year 2024 dla Rachel Scott to kolejny świetny przykład obrazujący, że w ramach kultury latino mamy odmienne propozycje estetyczne i różne metody wspierania lokalnego dziedzictwa. Urodzona na Jamajce projektantka po kilkunastu latach pracy w Nowym Jorku w 2021 roku uruchomiła własną markę Diotima. Jej kolekcje są zmysłowe i subtelne, celebrują styl karaibski. Znakiem rozpoznawczym jest tu technika szydełkowania – efekt ręcznej pracy rzemieślniczek z Jamajki, podobnie jak hafty, a wielkim hitem są siateczkowe topy, szorty i sukienki. Ubrania wyróżnia sensualna tekstura. Motto projektantki to poszerzanie definicji luksusu, którego centrum nie jest tylko w Europie. W Ekwadorze takie wsparcie w ramach znanej z odważnych kolorów marki Hera daje Isabel Pérez. Dodatkowo wykorzystuje ona tkaniny z lat 50. 60. i 70. XX wieku. Podobnie działa Rosana Escobar w Kolumbii, choć bardziej w obszarze designu niż mody. Założony przez nią Secondary Raw bada materiały naturalne. Współpracuje z lokalnymi rzemieślnikami i rolnikami, a także z przemysłem zachodnim, tworząc stały dialog na rzecz ponownego wyobrażenia sobie bardziej świadomych, inkluzywnych i cyrkularnych gospodarek. Duch mody zrównoważonej to także podstawa działania Gabrieli Hearst z Urugwaju, w latach 2020–2023 dyrektorki Chloé, a także od 2015 roku właścicielki własnej marki. Wymienia się ją obok Stelli McCartney jako jedną z pierwszych marek premium z modą zrównoważoną. Warto wspomnieć o Farm Rio, marce z Rio de Janeiro znanej dzięki współpracy z Adidasem. Działa od 1997 roku, kiedy Katia Barros (dziś jedna z najbardziej wpływowych osób z listy 500 Latin America) i Marcello Bastos postanowili wykorzystać lokalne dziedzictwo i stworzyć markę w duchu sustainable. Od początku wyróżniały ich unikatowe printy tworzone przez lokalnych artystów i artystki – flora i fauna to ich znaki rozpoznawcze. Okazuje się, że nieeuropejskie korzenie twórców i twórczyń – niejednokrotnie wychowanych i wykształconych na Zachodzie – rzutują na odmienny i bardzo pożądany dziś charakter ich pracy: autentyczność, zaangażowanie, bliskość natury, poszanowanie więzi i celebrowanie kultury lokalnej. Ciekawe jest powracanie do lokalnych społeczności i wspieranie tamtejszych twórców i twórczyń, a przede wszystkim kwestionowanie wyświechtanych, ale przez dekady powtarzanych schematów. Grace Wales Bonner wyjaśniła to w wywiadzie dla „Dazed”: „Mam mieszane pochodzenie, kiedy chodziłam do szkoły pod[1]stawowej, w większości uczniowie byli biali. Szkoła średnia była bardziej zróżnicowana, ale najwięcej czasu spędzałam z czarnoskórymi. Oczekiwano, bym zachowywała się w określony sposób i wzmacniała swoją czarnoskórą tożsamość, co przez pewien czas starałam się robić. Jednak gdy dorosłam, zrozumiałam, że nie chodzi o czyjeś cechy, tylko o zrozumienie”. W dobie globalnego rozchwiania politycznego, rasistowskich wystąpień Trumpa i kryzysu klimatycznego, kiedy amerykański prezydent zdecydował się powiedzieć „nie” inkluzywności, różnorodności i postawom antyrasistowskim – zrozumienie, o którym mówi Bonner, nabiera wymowniejszego znaczenia. I nie wydaje się, by jakiekolwiek gesty polityczne mogły doprowadzić tu do impasu.
Rekordowa cena wywoławcza za zdjęcie. „Skrzypce Ingresa” Man Raya mają szansę stać się najdroższą fotografią w historii
Ceny dzieł sztuki zawsze budzą kontrowersje. Najdrożej sprzedany obraz to aktualnie “Salvator Mundi” (“Zbawiciel Świata”) autorstwa Leonardo da Vinci wyceniony na 450.3 mln dolarów. Płótno wylicytował książę, biznesmen i minister kultury Badr bin Abdullaha Al Sauda pochodzący z Arabii Saudyjskiej.
Rekordy na rynku sztuki Każda kolejna pozycja na liście najdroższych obrazów świata budzi nie mniejsze emocje “Interchange” Willema de Kooninga (300 milionów dolarów), “Gracze w karty” Paula Cézanne'a (250 milionów dolarów) oraz “When Will You Marry?” Paula Gaugina (210 milionów dolarów). Kwoty, na które wyceniano dotychczas fotografię były zdecydowanie niższe. Powoli jednak sumy, jakie kolekcjonerzy sztuki są w stanie zapłacić za to medium, rosną. Aktualnie najdroższym sprzedanym zdjęciem jest pseudonaturalistyczny krajobraz rzeki Ren wykonany przez Andreasa Gursky’ego. Uchwycony kadr zachowany jest w konwencji ściśle minimalistycznej, dzięki usuniętym cyfrowo przez artystę zbędnym elementom. Został on kupiony za 4 miliony dolarów. „Skrzypce Ingresa” Man Raya Dzieło to już niebawem może stracić miano najdroższego na rzecz symbolicznego już dla XX wieku surrealistycznego aktu Mana Raya “Skrzypce Ingresa”. Cena wywoławcza dzieła ustawiona przez dom aukcyjny Christie's to 5 mln USD. Estymacje sięgają nawet 7 milionów dolarów. Za dwa lata zdjęcie będzie obchodziło swoją 100 rocznicę powstania. Stworzone zostało z udziałem jego muzy i jednocześnie kochanki Kiki de Montparnasse. Fotografia jest nawiązaniem do obrazu “Kąpiąca się” Jean-Auguste-Dominique Ingresa, którego pasją była gra na skrzypcach. Man Ray, wzbogacił plecy modelki malując na nich kształty przywodzące na myśl skrzypce. W ten nieoczywisty sposób nawiązuje do fascynacji jaką malarz darzył instrument, a on sam swoją muzę. „Skrzypce Ingresa” znajdą się na aukcji w Nowym Jorku już w maju tego roku.
Pół damsko pół męsko – burzliwa historia ubrań androgynicznych
W 1431 roku Joanna D’Arc została spalona na stosie, między innymi za noszenie męskich ubrań. Jej tuniki, koszule, nogawice, broń oraz włosy ścięte „na chłopaka” były uznane za niemoralne i sprzeczne z kobiecą przyzwoitością. Dziś na szczęście już nikt nikogo na stosie nie pali (przynajmniej nie dosłownie), a za sprawą jeszcze kilku skandalistek wiele elementów męskiej garderoby na stałe zagościło w damskiej szafie.
Kobieta pod krawatem już nas nie dziwi, natomiast mężczyźni w spódnicach wciąż jeszcze są kuriozum. Billy Porter czy Harry Styles udowadniają wprawdzie, że sztywne ramy “męskości” są tylko złudzeniem. Ale chyba minie jeszcze trochę czasu zanim w sklepach zniosą podział na dział damski i męski. Gdyby jednak nasza pamięć nie była tak dziurawa, pamiętaliśmy, że jeszcze całkiem niedawno spodnie były ostatnią rzeczą, jaką założyłaby kobieta, a szpilki stanowiły właściwie atrybut męski. Moda nie zna prostego, binarnego podziału i historia niektórych elementów ubioru dobitnie to potwierdza. Które ubrania zmieniły lub zatraciły swoją pierwotną przynależność płciową? Demoralizacja ma dwie nogawki Wyobrażacie sobie, że w upalny dzień nie możecie wskoczyć w swoje ukochane shorty. Albo, że wyjście w waszym ulubionym garniturze do pracy mogłoby przyciągnąć gapiów i wywołać skandal. No cóż gdyby nie pewne cztery kobiety, to byłaby nasza dzisiejsza rzeczywistość, a frazeologizm „kto nosi w domu spodnie” niestety wciąż miałby rację bytu. Jako pierwsza o wpisanie spodni w kanon damskiej garderoby zaciekle walczyła w drugiej połowie XIX wieku Amelia Bloomer. Wcześniej ten element stroju był akceptowany u kobiet tylko pod postacią bieliźnianych pantaletów złożonych z dwóch osobnych nogawek i zakładanych pod nieco krótsze suknie. Bloomer – działaczka ruchu kobiecego i wydawczyni pisma „The Lily” – pragnęła, uwolnić kobiety z modnego wówczas stroju, składającego się z wielu warstw ciężkich halek i niezwykle ciasnych staników. Zaczęła więc nosić się na modłę turecką, pod krótką tunikę z baskinką wkładała spodnie o baloniastych nogawkach. I nie zawahała się tym strojem pochwalić wszem i wobec w swojej gazecie. Nakład gwałtownie wzrósł, a w prasie zaczęły pojawiać się karykatury wyśmiewające nową modę. Wkrótce Bloomer uznano za synonim kobiety zdemoralizowanej i została potępiona przez opinię publiczną. Jednak mimo to praktyczny strój znalazł wiele wielbicielek i kobiece spodnie zaczęły wpisywać się w miejski krajobraz. Później swoje trzy grosze dorzuciła Coco Chanel. W latach 20. jej plażowym piżamom udało się przebić do mainstreamu i w ten sposób luźne, wykonane z miękkich tkanin spodnie damskie zostały społecznie zaakceptowane w niektórych nieformalnych sytuacjach towarzyskich. Jednak decydujący krok wykonały dopiero w następnej dekadzie dwie hollywoodzkie aktorki – Marlene Dietrich i Katharine Hepburn. Ta pierwsza zasłynęła szokującym ekranowym lookiem. Pozaekranowym zresztą też. Dietrich, przedstawicielka berlińskiej dekadencji, udowodniła Ameryce, że kobieta może, a nawet powinna nosić smoking wraz ze wszystkimi akcesoriami. Kobiety w USA nie były jeszcze gotowe na pełen męski rynsztunek, ale zachwyt dotąd niedostępnym krojem spodni zdecydowanie im się udzielił. Aktorka zapoczątkowała modę na spodnie typu „slacks” – ze sztywniejszych materiałów, dopasowane w talii, z szerokimi nogawkami i mankietami. Był to wciąż jeszcze strój nieformalny, ale już na stałe zagościł w kobiecych szafach. Jego wielbicielką była chociażby wspomniana już Katherine Hepburn, która również przyczyniła się do wzrostu popularności tej części garderoby. Choć głośno wypowiadała swoje feministyczne poglądy, zamiłowanie aktorki do spodni było odbierane nie jako wyraz buntu, ale chęć podkreślenia sportowej sylwetki. A taki argument łatwiej było przełknąć opinii publicznej. Gdy nadeszła II wojna światowa funkcjonalność spodni okazała się zbawienna i ich notowania znacznie podskoczyły. Gdzie się podziały tamte spódniczki? A kiedy wzrosły notowania męskich spódnic? Po latach zapomnienia, całkiem niedawno. W 2013 roku Jonathan Anderson ubrał swoich modeli w falbaniaste krótkie spodenki do złudzenia przypominające mini. Pełny przewiew między nogami z powodzeniem wprowadził jednak dopiero Thom Browne. Męskie spódnice pojawiają się w jego kolekcjach od 2018 roku i ostatnio, jak obwieścił raport portalu Lyst, wdrapały się wreszcie na szczyt listy najgorętszych trendów 2021 roku. Wcześniej równouprawnienie tej części garderoby nieskutecznie próbował wywalczyć Jean-Paul Gaultier, ale widocznie lata 80. nie były dość podatnym gruntem na tego typu eksperymenty. Francuski projektant zdołał zainspirować tylko niektórych kolegów po fachu, ale ulica pozostała niewzruszona. A przecież męska spódnica nie jest wcale wielkim odkryciem XX wieku. Z jej funkcjonalności korzystali chociażby nasi starożytni przodkowie. Zjawisko zapisało się w historii mody na tyle mocno, że w 2003 roku MET było w stanie zrobić z niego całą wystawę. Tytuł dość znaczący: „Bravehearts: Men In Skirts”. Poza tym, chyba każdy oglądał „Gladiatora”? Krótkie spódniczki pozwalały żołnierzom osiągać większą szybkość podczas walki i były oznaką hipermęskości. Podobnie jak szkocki kilt. Ten po raz pierwszy uszyto prawdopodobnie w XVIII wieku, jako funkcjonalne zastępstwo dla nieporęcznych tartanowych peleryn. Spódnica w charakterystyczną kratę stała się od tego momentu ważnym elementem tradycji regionu Highlands i jest normalną częścią krajobrazu na szkockich ślubach. Przykładów jest jednak więcej. Chociażby męski strój domowy banyan, również XVIII-wieczne odkrycie i efekt europejskiego zachwytu kulturą Azji. Szyto go z ozdobnych tkanin i krojono na kształt szerokiej sukni. Ten prototyp dzisiejszego szlafroka był symbolem wysokiego statusu społecznego oraz intelektualizmu. Nic dziwnego, że ówcześni mężczyźni chętnie pozowali w nich do portretów. Tym bardziej zaskakuje, że jeden z materialnych wyznaczników męskiej siły został skazany na tak długą banicję. Jednak patrząc na okładkę Vogue'a z Harrym Stylesem z grudnia zeszłego roku, można spokojnie stwierdzić, że spódnica już powróciła. W pięknym stylu i w bardzo unisexowym wymiarze. Piękność męskich nóg Co poniektórzy wciąż uznają wysokie obcasy za nieodłączny atrybut kobiecości. Ciekawe, co by powiedzieli na fakt, że ich pierwszymi właścicielami byli mężczyźni. Na początku perscy wojownicy, którym wyższe buty pozwalały lepiej utrzymać się w strzemionach podczas walki. Później francuscy arystokraci, a w tym Ludwik XIV. Najpierw obcasy mierzyły skromne 5 cm, by następnie znacznie zwiększyć swoją wysokość. Były przy tym na tyle niepraktyczne, że stały się wyznacznikiem klasy próżniaczej. Tu należy zaznaczyć, że w XVII wieku kobiety próbowały ubierać obcasy, ale społeczeństwo uznało, że noszenie się „po męsku” jest zbyt kontrowersyjne i nie przystoi tzw. płci pięknej. Dopiero następne stulecie przyniosło zmiany społeczne i damska część dworu mogła bez przeszkód dodać sobie kilka dobrych centymetrów. Jeśli spojrzymy na jeden z wizerunków Ludwika XIV, oprócz obcasów znajdziemy też inną część garderoby, z którą dziś mężczyznom raczej po drodze nie jest. Pończochy weszły do męskiej mody już w średniowieczu, początkowo pod postacią nogawic, które przywiązywano do pasa sznureczkami. Były wykonane z aksamitu czy jedwabiu i nie pozostawiały zbyt wiele pola do wyobraźni. W ten sposób mężczyźni mogli pochwalić się swoimi zgrabnymi łydkami. Żeby jeszcze mocniej wywrócić stereotypowy męski wizerunek, wspomnę, że w XVI wieku pod kolanem zaczęto zawiązywać tasiemki, które miały utrzymać pończochy na miejscu. Pierwowzór dzisiejszych podwiązek. A gdzie w tym wszystkim kobiety? Jako pierwsza pończochy odważyła się ubrać Elżbieta I, ale tylko ona był tego świadoma, ponieważ pozostawały skryte pod długimi rozłożystymi sukniami. Zresztą w tamtych czasach nikt nie przyjmował do świadomości, że kobiety w ogóle mają nogi. W wieku XVIII na pończochach pojawiły się śmielsze ozdobniki i dopiero w tym czasie zaczęto je uważać za bardziej damski atrybut. Przyszłość jest unisexem T-shirt, który wszyscy dziś mamy w szafie i nie wyobrażamy sobie bez niego życia, jeszcze do lat 50. był elementem wyłącznie męskiej bielizny. Zakładany pod koszulę przez żołnierzy miał prawo ujrzeć światło dzienne jedynie w koszarach. Rewolucję podkoszulkową spowodowali idole buntowniczego pokolenia – Marlon Brando i James Dean, a wkrótce do tego bawełnianego basicu dopuszczono także kobiety. Całe szczęście, bo ta część garderoby to podstawowy element zapoczątkowanej w latach 80. unisexowej mody, bez której nasze życie wyglądałoby dziś całkiem inaczej. Bokserki od Calvina Kleina, Levi’s 501, trampki Converse czy wspomniany T-shirt stały się mundurkiem ówczesnych minimalistów bez względu na płeć. Były początkiem tego co dziś uznajemy za „zwyczajne” i mocnym krokiem w stronę mody ujednoliconej. Współcześnie trendy ewoluują bardzo szybko, a my równie szybko przyzwyczajamy się i bardzo łatwo zapominamy. Może za 10 lat na ulicach będzie pełno mężczyzn w spódnicach i nikomu do głowy nie przyjdzie, że kiedyś było inaczej. Otwarta głowa to podstawa.
Akcja Żonkile 2020, upamiętniająca powstanie w getcie warszawskim, przeniosła się do sieci. Tysiące osób przypinają dziś wirtualne kwiaty
Dziś mija 77 lat od powstania w getcie warszawskim. Tegoroczne obchody wydarzenia są jednak inne niż zwykle - w całości przeniosły się do internetu.
Żółty kwiat, który upamiętnia rocznicę powstania w getcie warszawskim, symbolizuje pamięć, szacunek i nadzieję oraz przypomina postać Marka Edelmana, ostatniego przywódcy Żydowskiej Organizacji Bojowej, który w rocznice wydarzenia dostawał właśnie takie kwiaty od anonimowej osoby. Kilka lat temu Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN uruchomiło akcję "Żółte Żonkile" i przyłączyły się do niej tysiące szkól, bibliotek oraz instytucji kultury z wielu polskich i zagranicznych miast (między innymi Warszawy, Katowic, Płocka oraz krajów takich jak USA, Izarel, Dania, Niemcy). Co roku wolontariusze rozdawali na ulicach ponad sto tysięcy symbolicznych żonkili, które przypinane do odzieży miały pomóc uczcić pamięć o powstaniu. W tym roku, ze względu na pandemię koronawirusa, cała akcja upamiętniająca przenosi się do sieci. Z okazji 77. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim tysiące osób przypięło wirtualnego żonkila udostępniając na Facebooku, Instagramie i Twitterze specjalne grafiki, przygotowane przez POLIN oraz pokazało swoje zdjęcia z prawdziwymi lub papierowymi kwiatami (muzeum udostępniło na swojej stronie instrukcję krok po kroku wykonania własnego żonkila z gotowego szablonu). Powstał też specjalny żonkilowy filtr na Instagram Stories. W myśl hasła #ŁączyNasPamięć swoje wsparcie pokazali między innymi Krzysztof Zalewski, Dorota Wellman, Dawid Podsiadło, Andrzej Seweryn i Barbara Kurdej-Szatan. Seria wydarzeń związana z upamiętnieniem 19 kwietnia 1943 roku również przeniosła się do sieci. Bez wychodzenia z domu można dziś obejrzeć na Facebooku muzeum między innymi wykład profesora Jacka Leociaka o doświadczeniach cywilnych podczas powstania w getcie warszawskim, wziąć udział w spacerze Beaty Chomątowskiej "Tu było getto" i posłuchać jak Andrzej Seweryn czyta fragmenty "Zdążyć przed Panem Bogiem".
Powstał projekt o niezwykłych Polkach, które nie bały się być sobą. Posłuchajcie ich portretów audio
Narcyza Żmichowska, Izabela Czartoryska i Zofia Stryjeńska. Znacie te nazwiska? To tylko kilka z wyjątkowych kobiet związanych z Polską, o których opowiedziały m.in. Magda Mołek, Gosia Baczyńska i Marta Dyks w wyjątkowym projekcie Storytel "Jej historia. Portret audio".
Nie szukajcie idealnego prezentu na Dzień Kobiet - w obliczu tych opowieści wszystkie wydają się miałkie. W marcu i w kwietniu, dzięki Storytel, poznamy postaci, które ukształtowały współczesne kobiety, a o których wcale nie jest tak głośno. Bohaterki szokujące, wzbudzające podziw i niezwykle silne. O siedmiu Polkach, które nie bały się być sobą w trudnych dla kobiet czasach, opowiedziało ELLE i Storytel siedem współczesnych kobiecych wzorów. Audio portret niezwykłych Polek Siedmioodcinkowa seria "Jej historia. Portret audio" wystartuje 6 marca - co tydzień w aplikacji Storytel będzie można znaleźć nową opowieść o kobiecie, która zmieniała polską rzeczywistość. Spis treści jest naprawdę imponujący. Otwiera go Narcyza Żmichowska – powieściopisarka i prekursorka feminizmu w Polsce, a dalej jest jeszcze ciekawiej: mecenaska sztuki i założycielka pierwszego muzeum w Polsce – Izabela Czartoryska, Maria Kwaśniewska, czyli medalistka olimpijska, która brała czynny udział w ruchu oporu podczas II wojny światowej, Zofia Kielan-Jaworowska – paleontolożka, odkrywczyni nowego gatunku dinozaurów, gwiazda filmowa lat 60. Elżbieta Czyżewska, Zofia Stryjeńska – najsłynniejsza artystka polskiego międzywojnia i Jadwiga Piłsudska, czyli polska pilotka i córka Józefa Piłsudskiego. Dodajmy do tego, że projekt narodził się z zamiłowania do dawnych historii i kobiecych sylwetek pisarki Weroniki Wierzchowskiej oraz pomysłu uczczenia rocznicy przyznania praw wyborczych kobietom, na który wpadła dziennikarka Monika Frenkiel. Wierzchowska, która ma już na koncie m.in. serial audio "Pani doktor" o pierwszej polskiej lekarce Annie Tomaszewicz-Dobrskiej, wybierała bohaterkę do nowego projektu i wtedy odpowiedzialny za Storytel Original Marcin Zwierzchowski zaproponował jej opracowanie serialu non-fiction, który w każdym odcinku opowiadałby o innej historycznej postaci. Gdy do inicjatywy dołączyła Frenkiel, która opracowała sto biogramów wyjątkowych Polek, "Jej historia. Portret audio" nabrała ostatecznego kształtu. View oEmbed on the source website "Wspólnie z ambasadorkami projektu, współczesnymi, niesamowitymi kobietami, które zgodziły się wcielić także w rolę lektorek, wybraliśmy siedem historii Polek, które nie są powszechnie znane, a nam wydały się niezwykle inspirując. Przygotowaliśmy serię 'Portretów audio', które w marcu i kwietniu będziemy publikować w formie audiobooków w naszej aplikacji" powiedział Jakub Barzak, marketing manager, Storytel Polska. Magda Mołek i Gosia Baczyńska o kobietach w polskiej historii Historie wyjątkowych Polek zostały powierzone współczesnym kobietom, które dziś służą za wzór. Wśród lektorek znalazły się modelka Marta Dyks, dziennikarka i prezenterka telewizyjna Magda Mołek, Joanna Jędrzejczyk – utytułowana fighterka, była mistrzyni świata mieszanych sztuk walki organizacji UFC, piosenkarka, scenarzystka i reżyserka Maria Sadowska, Aleksandra Domańska – aktorka młodego pokolenia, projektantka mody Gosia Baczyńska i Marta Drożdż – redaktor naczelna polskiego wydania magazynu ELLE. Pierwsza historia, czyli opowieść o Narcyzie Żmichowskiej, przeczytana przez Martę Dyks, jest już dostępna na platformie Storytel. "Narcyza Żmichowska ceniła sobie wolność, była aktywna społecznie i jest uważana za prekursorkę feminizmu w Polsce. Cool kobieta, bezdzietna singielka, nosiła krótkie włosy, paliła papierosy i chodziła do Biblioteki Narodowej, która była zamknięta dla kobiet. Była powieściopisarką i poetką, zwracała szczególną uwagę na rolę kształcenia kobiet, czyli dawanie kobiecie wyboru i prawa do podejmowania świadomych decyzji dotyczących tego, jak ma wyglądać jej życie i rola w społeczeństwie. Narcyza Żmichowska żyła w XIX wieku, ale uważam, że podejmowana przez nią tematyka jest wciąż aktualna, dlatego cieszę się, że mogę przybliżyć jej historię w jednym z portretów audio wydanych przez Storytel. Uważam, że ten projekt dedykowany jest nie tylko kobietom, ale też mężczyznom. Bo świat zbudowany jest na dwóch płciach i bohaterki, których losy przypominamy, odegrały w naszej historii równie ważne role jak niejeden mężczyzna. Warto je poznać - powiedziała Marta Dyks. To historie, które inspirują i które nie mogą być zapomniane. Wszystkie odcinki znajdą się w aplikacji Storytel w marcu i kwietniu. Równolegle w kwietniowym numerze ELLE, który wychodzi 6 marca, ujrzycie specjalną sesję zdjęciową ambasadorek i przeczytacie więcej o całej inicjatywie. Czy Magda Mołek utożsamia się z Izabelą Czartoryską? I ile w Joannie Jędrzejczyk jest Marii Kwaśniewskiej? Fragmenty wypowiedzi i zdjęcia znajdziecie też w naszej galerii. To jednak nie wszystko. Storytel na Dzień Kobiet przygotowało nie tylko cykl "Jej historia. Portret audio", ale też wyjątkową promocję. To aż 30 dni darmowego dostępu do całej platformy z audiobookami i podcastami dla wszystkich, którzy skorzystają ze specjalnego formularza rejestracyjnego na www.storytel.pl/portretyaudio. Więcej o projekcie na: www.portretyaudio.storytel.com.
"Brakująca połowa dziejów". Powstała książka o zapomnianych kobietach w polskiej historii
"Maria Skłodowska-Curie". To prawdopodobnie najczęstsza i niestety zwykle jedyna odpowiedź, jaka pada na pytanie o wybitne Polki. Ewentualnie jeszcze: "królową Jadwiga", "królowa Bona" i "Irena Sendlerowa". Dlaczego nie znamy innych? Co z całą resztą? Rozwiązania przez ostatnie miesiące szukała intensywnie Anna Kowalczyk i tak powstała jej książka "Brakująca połowa dziejów. Krótka historia kobiet na ziemiach polskich".
"Jak to możliwe, że spytani o ważne w dziejach naszego kraju wydarzenia czy procesy, opowiadamy o nich, jakby ich uczestnikami byli jedynie mężczyźni?" pyta odważnie autorka, a ta myśl towarzyszy przez wszystkie rozdziały jej książki. Czy to zdziwienie ma rzeczywiście sens? Gdzie się podziały tamte kobiety? Spróbujmy sobie przypomnieć lekcje historii, nazwy ulic albo wizerunki na banknotach. Są to, owszem, zasłużeni mężczyźni, ale każde pytanie o powód braku kobiet w tych kategoriach historycznych kończy się prawie zawsze zdziwieniem i argumentami (jak to nazwała na podstawie własnych doświadczeń Anna Kowalczyk) "przepisywania historii na siłę". Z takich właśnie niejasności zrodził się pomysł napisania "Brakującej połowy dziejów", lektury, w której dziennikarka poszukiwała odpowiedzi na nurtujące ją pytania: Czy rzeczywiście kobiety w ogóle nie przyczyniły się do polskiej historii i nie dokonały niczego ważnego? A jeśli rzeczywistość jest inna niż znamy - gdzie one się wszystkie podziały? "Długo szukałam książki, która odpowie mi na wszystkie te pytania. Nie znalazłam jednej takiej, a że sporo po drodze przeczytałam i dla siebie odkryłam, postanowiłam sama taką książkę napisać" przyznaje autorka w rozmowie z ELLE.pl. Anna Kowalczyk przepytała więc historyków, badaczy i ekspertów, przewertowała tysiące stron w książkach i tropiła najmniejsze wzmianki. "Historią kobiet interesuję się od lat, czytam, gromadzę materiały, oglądam filmy i wystawy, robię notatki. Ale samo pisanie to ponad rok intensywnej, codziennej pracy, tysiące stron przeczytanych artykułów naukowych i książek, dziesiątki konsultacji z badaczami, około dwudziestu długich wywiadów z nimi. I nieustanne próby zagęszczania tej wiedzy w jakąś lekkostrawną esencję" opowiada. Kowalczyk, która jest dziennikarką i blogerką, wsparli nie tylko historycy i badacze, ale też ilustratorka i artystka wizualna Marta Frej. "Brakująca połowa dziejów. Krótka historia kobiet na ziemiach polskich". O czym jest książka? O kobietach, o których nie mówiło się głośno. Znacie Aleksandrę Piłsudską, która była prawdziwą rewolucjonistką o sensacyjnym życiu? Czy słyszeliście o głodnej wiedzy Nawojce, Magdalenie Mortęskiej, czyli zakonnicy-emancypantce albo Annie Tomaszewicz-Dobrskiej, pierwszej Polce z dyplomem lekarza? Podręcznik biznesu z czasów staropolskich to dzieło kobiety i to własnie kobieta jeszcze w drugiej połowie XIX wieku wnioskowała za wprowadzeniem powszechnej edukacji seksualnej w szkołach. Artystki, żołnierki, święte, chłopki, studentki, gospodyni domowe, handlarki i inne. Od czasów przedchrześcijańskich aż po współczesność. Takich kobiet było o wiele więcej, a ich historii - często niełatwych, ale pełnych determinacji - starczyło na blisko trzysta stron. Anna Kowalczyk, zapytana o swoją ulubioną postać, odpowiada: "Nie ma jednej takiej. W książce przewija się co najmniej kilkaset fascynujących kobiet i żadna z nich nie znalazła się w niej przypadkowo. Każda jest wyjątkowa, choć nie każdą lubię – w naszej historii nie brakowało przecież prawdziwych femmes fatales. Niesamowitą postacią, kobietą-paradoksem jest np. Klementyna z Tańskich Hoffmanowa. Z pozoru kostyczna strażniczka tradycyjnych ról kobiecych, autorka surowych poradników dla panien z dobrych domów, a w istocie kobieta światła i wyzwolona, która żyła po swojemu, zyskała wielki autorytet i trochę przy okazji wydeptała kolejnym pokoleniom kobiet ścieżki emancypacji". Rozdziały "Brakującej połowy dziejów" podzielone są na konkretne zakresy tematyczne - poznajemy w ten sposób kobiety związane z edukacją, sztuką czy wojną. I znajdujemy w końcu odpowiedź na pytanie, czemu się o nich nie mówiło. To ogromna i ważna wiedza, którą przyswaja się lekko i czyta z ekscytacją. A ta - jak można wywnioskować - towarzyszyła i samej autorce podczas pracy. W sieci nie brakuje opinii, że "Brakująca połowa dziejów" powinna być szkolnym podręcznikiem, a przynajmniej lekturą, którą zaserwuje sobie każdy sam i puści dalej jak wędrującą książkę. Doczekała się ona zresztą też własnego hasztaga #brakującapołowadziejów, pod którym kobiety publikują swoje zdjęcia z zasłoniętą połową twarzy i opowiadają o ważnych dla nich bohaterkach (a to dopiero chwila po premierze). Czy książka rzeczywiście zmieni myślenie o polskiej historii i wyryje nieznane dotąd kobiety w publicznej pamięci? Owszem, jeśli tylko uda jej się przebić i rozpocząć szeroką dyskusję. Na to liczymy!
Mamy dla Was wyjątkowe wideo poświęcone 25. rocznicy triumfu Solidarności i tym samym demokracji w Polsce.
O Solidarności się śpiewa, dedykuje jej spektatkle i wiece. Mało kto potrafi o tej przełomowej historycznie idei mówić prosto i bez patosu. Pokazujemy Wam wyjątkowy materiał grupy Film Produkcja, która postanowiła ukoronować 25 lat naszej wolności bardzo oszczędnym w formie, ale bogatym w treść wideo. Posłuchajcie, czym jest i była Solidarność dla pokolenia świadków wielkich zmian. W materiale "Solidarność - pomyśl o tym" 36 znanych Polaków odpowiada na pytanie, o to jakie znaczenie ma dziś dla nich słowo „solidarność”. Czesław Mozil, Anna Mucha, Wojciech Modest Amaro, Jarosław Kuźniar, Jacek Santorski, Janina Ochojska, Beata Pawlikowska, Agnieszka Graff, Michał Rusinek Aga Zaryan czy Jacek Żakowski – to tylko niektórzy z rozmówców, którzy zgodzili się podzielić refleksją na temat rozumienia terminu „solidarność” i kondycji polskiego społeczeństwa w jego kontekście. View oEmbed on the source website W materiale prasowym na temat produkcji czytamy: Słowo „solidarność” od dekad poprzedza polską wolność – to powstanie ruchu związkowego „Solidarność” zapoczątkowało drogę ku III RP, wszyscy pamiętamy hasło „Nie ma wolności, bez solidarności”, a i teraz Nagroda Solidarności zostanie wręczona w przededniu obchodów 25-lecia wolności. Mimo to „solidarność” wydaje się istnieć w cieniu wolności. Z rozmów z bohaterami filmu wyłania się intrygująca społeczna diagnoza. Bohaterowie, choć doświadczeni i świadomi swego miejsca w społeczeństwie, nie dają jednoznaczniej odpowiedzi na pytanie o osobistą i społeczną diagnozę „solidarności”. Zamiast tego stawiają pytania, na które muszą odpowiedzieć ci, którym zależy na Polsce i Polakach. Pierwsza wersja filmu ma 9 minut, a powstała z kilkunastu godzin materiału. „Nasz film to eksperyment. Jesteśmy ciekawi na ile w świecie nowych mediów taka rozmowa na tematy fundametnalne jest możliwa” – mówi pomysłodawca projektu, Mateusz Kirstein, dyrektor zarządzający Film Produkcji. Reżyserką projektu jest Aleksandra Terpińska, wielkorotnie nagradzana w Polsce i za granicą za film „Święto Zmarłych”. „Mamy nadzieję na wywołanie dyskusji” – dodaje. Film miał właśnie swoją premierę w sieci, a patronat nad projektem objął Prezydent RP. To nie jedyna internetowa aktywność z okazji jubileuszu czerwca 89, z którą dziś się stykamy. Google z okazji 25. rocznicy demokracji w Polsce przygotował specjalnego doodla, którego znajdziecie na głównej stronie polskiej wersji wyszukiwarki.