Silversi kto to? „Usłyszałem, że mam nie ten PESEL. Przecież się nie odmłodzę!”
Kim są silversi i czy rzeczywiście mają problem ze znalezieniem pracy? Rynek pracy dynamicznie się zmienia, a dojrzałość przestaje być przeszkodą. Zobacz, jak wygląda rzeczywistość zatrudnienia osób po 50. roku życia i dlaczego warto ich mieć w zespole.
Spis treści Silversi kto to – definicja, liczby i znaczenie na rynku pracy Praca po 50-tce – dlaczego kandydaci nadal czują się pomijani? Mity o silversach: jak stereotypy psują szanse na zatrudnienie? Dojrzałość zawodowa w nowym świetle – jak się odnaleźć na rynku? Silversi w zespole – koszt czy inwestycja? Silversi kto to – definicja, liczby i znaczenie na rynku pracy Silversi to osoby określane jako dojrzali kandydaci – w zależności od źródła, za silversa uważa się osobę powyżej 45., 50. lub 55. roku życia. Według Głównego Urzędu Statystycznego ponad 10 milionów Polaków mieści się w przedziale wiekowym 45–65 lat. W 2020 r. w Polsce zatrudnienie wśród osób w wieku 55–64 wyniosło 51,8 proc., podczas gdy średnia unijna to 59,6 proc. Mimo że Polska wypada na tle Europy słabo (28. miejsce), poziom zatrudnienia osób 50+ wzrósł w kraju o 17,7 proc. w ciągu dekady i nadal rośnie. Skąd zatem przekonanie, że po 50-tce szanse na zatrudnienie są niskie? Źródła tej narracji sięgają przemian społeczno-gospodarczych po 1990 roku, kiedy to pojawił się stereotyp, że „starsi zabierają pracę młodym”. Praca po 50-tce – dlaczego kandydaci nadal czują się pomijani? Wielu kandydatów po 50. roku życia deklaruje, że obawia się reakcji rekruterów. Padają komentarze typu: „mam nie ten PESEL”, „boję się, że mój wiek mnie dyskwalifikuje”. Tymczasem rzeczywistość wygląda inaczej. W badaniu Work Service z 2017 r. aż 63 proc. pracodawców zatrudniało osoby 50+, a 26,7 proc. deklarowało chęć ich zatrudnienia w najbliższym czasie. Spadek liczby osób w wieku produkcyjnym i odpływ pracowników za granicę sprawiają, że dojrzałe kadry stają się coraz cenniejsze. Barierą może być brak znajomości nowoczesnych narzędzi rekrutacyjnych – ale to nie kwestia wieku, tylko dostosowania do nowych realiów. Mity o silversach: jak stereotypy psują szanse na zatrudnienie? „Szukamy młodego, dynamicznego zespołu” – nieprawda, wielu pracodawców docenia stabilność i doświadczenie starszych pracowników. „Nie nadążają za technologią” – osoby 50+ to najszybciej rosnąca grupa użytkowników Internetu. „Są mniej produktywni” – badania niemieckie i szwedzkie pokazują, że produktywność rośnie wraz ze stażem, aż do emerytury. „Kosztowni i nieopłacalni” – starsi rzadziej zmieniają pracę, co obniża koszty rotacji. „Nie warto ich szkolić” – przeciwnie, rozwój tych pracowników przynosi trwałe korzyści dla firmy. Dojrzałość zawodowa w nowym świetle – jak się odnaleźć na rynku? Dziś skuteczny kandydat – niezależnie od wieku – powinien: Zdefiniować swój cel zawodowy. Określić własne USP (Unique Selling Proposition). Mieć CV dostosowane do systemów ATS. Zoptymalizować swój profil na LinkedIn. Korzystać z różnych kanałów: bezpośrednie aplikacje, networking, headhunterzy i ogłoszenia. Rynek wymaga nie tylko wiedzy, ale i umiejętności autoprezentacji. Dojrzały kandydat z bogatym doświadczeniem może być ogromną wartością, ale musi pokazać to już na etapie aplikacji. Silversi w zespole – koszt czy inwestycja? Wielopokoleniowe zespoły to dziś rzeczywistość. Zarządzanie różnorodnością wymaga znajomości motywatorów różnych generacji: Baby Boomers (1946–1964) – lojalność, stabilność, doświadczenie. Pokolenie X (1965–1979) – kompetencje interpersonalne, identyfikacja z firmą. Millenialsi (1980–1996) – rozwój, work-life balance. Generacja Z (po 1996) – technologia, samodzielność, zmienność. Odpowiednie zarządzanie tą mieszanką pokoleń przynosi realne zyski i przewagę konkurencyjną. Silversi nie są obciążeniem – są odpowiedzią na współczesne wyzwania rynku pracy.
Żeruje na naszym czasie, uważności, emocjach. Jak sobie radzić z wampirem energetycznym?
Wampir energetyczny w bliskim otoczeniu to prawdziwe przekleństwo. Nie możemy w pełni cieszyć się życiem, jeśli ktoś z najbliższego otoczenia non stop zarzuca nas swoimi problemami. Najprościej byłoby po prostu uciąć znajomość z wampirem, ale nie zawsze jest to możliwe. Sprawdźcie, co możecie zrobić.
Zasada zachowania energii mówi o tym, że suma wszystkich rodzajów energii jest stała w czasie, może jedynie dochodzić do zmiany jednego rodzaju energii w inny. Energię można porównać do paliwa, siły podtrzymującej życie i nadającej kierunek, do zdrowia. Życząc komuś dobrej energii, mamy na myśli pomyślne wiatry, sukces zawodowy, powodzenie podczas spotkania czy randki – jednak energia nie może być dobra ani zła. Może być raczej wysoka lub niska. Można kipieć energią lub być energii pozbawionym. Tę można czerpać z różnych źródeł – również od innych ludzi czy raczej podczas spotkania z nimi. Istnieją trzy podstawowe źródła energii. I. Energię można dobrowolnie dawać lub być jej pozbawianym przez tak zwanych wampirów energetycznych (w tym drugim przypadku pozostajemy w roli ofiary). II. Energię można otrzymywać lub walczyć o nią, zagarniać ją, wysysać (w tym drugim przypadku pozostajemy w roli sprawcy, wampira energetycznego). III. Energią można się dzielić, dawać i brać w tym samym czasie – dochodzi wtedy do swobodnego przepływu energii. Świadomość przepływu energii,umiejętność stawiania granic osobom, które wchodzą w rolę sprawcy, chroni nas przez lądowaniem na pozycji ofiary. Celem poniższych ćwiczeń jest poszerzenie świadomości roli, którą wybieramy, oraz wyrabianie nawyków swobodnego dzielenia się energią. 1. Dawanie energii Czasem trudno jest nam ocenić, czy w danej sytuacji dostarczamy energii innym czy – nawet nieświadomie – wydatkujemy energię, ale nie dochodzi do jej przepływu. Przyjrzyjmy się, na czym polega różnica w konkretnych sytuacjach. Dajesz energię, gdy... a) Mówisz spotkanym osobom „dzień dobry”, b) Prowadzisz szkolenie, c) Uczysz dziecko jeździć na rowerze, d) Obserwujesz podopiecznych, którymi się zajmujesz, uczestniczysz w ich zajęciach, e) Prowadzisz zebranie zespołu, f) Uczysz innych. Pozostajesz dawcą i nie dochodzi do swobodnego przepływu energii, jeśli... a) Nie słyszysz „dzień dobry” w odpowiedzi na powitanie, b) Za przeprowadzone szkolenie nie otrzymujesz wynagrodzenia, c) Zmuszasz swoje dziecko do jazdy na rowerze, tracąc z nim relację, d) Obserwując podopiecznych, marzysz o tym, by być w innym miejscu i czujesz do nich niechęć, e) Nie jesteś zainteresowany przebiegiem zebrania, które jest dla ciebie wyłącznie formalnością, f) Nauczasz, czyli nie włączasz się w proces uczenia osób, które się uczą – przekazujesz informacje, wykładasz, nie sprawdzasz, nie pytasz. Opisz sytuację z ostatniego tygodnia związaną z innymi ludźmi, podczas której byłeś wyłącznie dawcą i nie doszło do swobodnego przepływu energii. W takiej sytuacji ciału zawsze towarzyszy zmęczenie i emocjonalne poczucie braku równowagi: 2. Branie energii Przyjrzyj się tej sytuacji jeszcze raz, skup się na sobie, a nie innych. Zastanów się, co zrobisz inaczej, gdy kolejny raz pojawi się podobna sytuacja. Zanim to zrobisz, poznaj pomysły na zmianę sytuacji w już przytoczonych przykładach. a) Gdy ktoś nie odpowiada na twoje „dzień dobry”, możesz: zapytać, dlaczego nie odpowiada, powtórzyć powitanie, wyrazić swoje uczucia w związku z poczuciem bycia zignorowanym. b) Jeśli nie otrzymałeś wynagrodzenia lub było nieadekwatne do pracy, rozpocznij negocjacje, umów się na barter lub inną formę wymiany, odmów dalszej pracy na niesprawiedliwych warunkach. c) Potrzebujesz czasu by zrozumieć różnicę pomiędzy uczeniem a przymuszaniem, pozostawaniem w kontakcie ze swoim wewnętrznym dzieckiem a realizacją ustalonego celu – rozważ terapię, lekturę książek Jespera Juula lub inną formę wsparcia. d) Korzystając ze wsparcia, znajdź odpowiedź na pytanie, dlaczego pozostajesz w miejscu, w którym nie chcesz pozostawać. e) Rozważ inne formy realizacji swojego celu poza angażowaniem w to innych ludzi, skorzystaj ze szkolenia dotyczącego zarządzania. f) Ponownie – dokonaj wglądu w swoją obecną sytuację, nawyki nabyte w toku socjalizacji, swoje przekonania na temat uczenia innych. A teraz znajdź minimum pięć sposobów na poprawę sytuacji, gdy dochodzi do dawania bez swobodnego przepływu: 3. Wysysanie energii Wampir energetyczny to każda osoba, która żeruje na cudzym czasie, uważności, zasobach materialnych, emocjach. Bywa nim ktoś, kto nieustannie mówi, zasypuje komplementami, by otrzymać uwagę, określoną rzecz albo usługę – na przykład wyręczenie w wykonaniu zadania. Wampir energetyczny zazwyczaj uwodzi swoje ofiary, manipuluje nimi, roztacza wokół siebie aurę tajemniczości, wyjątkowości, nadmiernego ruchu, czasami odgrywa rolę ofiary. O spotkaniu z wampirem energetycznym świadczą: zmęczenie, wyczerpanie, osłabienie (czasami również fizyczne), poczucie zamieszania, braku zrozumienia i jasności, czego dana osoba od nas oczekuje, brak poczucia pełnej swobody i wolności, poczucie przyciągania i odpychania, skrępowania, zależności. Najlepszą strategią radzenia sobie z wampirem energetycznym jest zerwanie relacji, unikanie kontaktu – jeśli nie jest to możliwe pozostają narzędzia odmawiania. Zdarta płyta. Technika polegająca na powtarzaniu odmowy na prośbę w niezmienionej formie, za każdym razem dokładnie tymi samymi słowami, dopóki osoba prosząca nie odpuści. To mogą być proste komunikaty np. „nie, nie zrobię tego”, „chcę ci powiedzieć, że nie pomogę ci w tej kwestii i nie zmienię zdania”. Technika wydaje się prosta, ale niewiele osób tak naprawdę ją stosuje. Korzystając ze zdartej płyty, nie należy się tłumaczyć, usprawiedliwiać, wchodzić w dialog z wampirem, słuchać anegdot, żartów, reagować na uwodzenie. Celem jest powtórzenie jednego i tego samego komunikatu, bez uśmiechu i nadmiernych emocji, za to z pewnością i spokojem. Napisz 4 komunikaty, których możesz użyć wobec wampira energetycznego podczas stosowania techniki zdartej płyty, zaczynając je od zdań: a) „Nie ” b) „Chcę ” c) „Decyduję ” d) „Potrzebuję" Wampir energetyczny nie jest zainteresowany odmową i będzie szukał każdego możliwego dojścia do naszej osoby po to, by zrealizować swój cel. Zabezpieczeniem jest świadomość tego, jaka forma odmawiania nie jest skuteczna. Na początku opisz ostatnią sytuację ze swojego życia, w której trudno ci było odmówić. Odtwórz w najbardziej wierny sposób słowa, których używałeś: Opisz w najbardziej wierny sposób swoje ciało i mimikę podczas odmawiania: Nieskuteczne odmawianie to używanie słów: „nie mogę” zamiast „nie chcę”; „być może” zamiast „nie”; „nie wiem” zamiast „nie”; „daj już spokój” zamiast „nie”. Usprawiedliwianie się, tłumaczenie dlaczego odmawiamy, podawanie argumentów z powodu których odmawiamy – jest pożywką dla wampira. Pamiętaj, twoim celem jest odmówić – zazwyczaj wystarczy kilka słów i nie więcej niż jedno proste zdanie. Dobrze wytłumaczyć się bliskim – ale tłumaczyć się wampirowi znaczy karmić wampira. 4. Swobodny przepływ energii Swobodny przepływ energii odbywa się w każdej relacji, w której proporcje pomiędzy dawaniem, braniem, odmawianiem i proszeniem o pomoc są mniej więcej równe. Czasem bywa to niemożliwe, np. gdy zajmujemy się ciężko chorą osobą lub małym dzieckiem. Przeanalizuj najważniejszą relację w swoim życiu i narysuj na okręgu po prawej stronie proporcje pomiędzy tymi czterema aspektami bycia. Ile w tej relacji jest dawania uwagi, słów, rad, rzeczy materialnych? Ile jest brania uważności, opieki, wsparcia, potrzeby bycia wysłuchanym, zobaczonym, nakarmionym? Jak często odmawiasz i z jakimi to się wiąże emocjami? Jak często prosisz o pomoc i ile cię to kosztuje? Celem nie jest uzyskanie w każdym przypadku idealnych 25 procent dla każdego aspektu bycia. Jeśli jednak w określonej relacji wyłącznie dajesz i odmawiasz albo przeciwnie, bierzesz i prosisz o pomoc, dochodzi do zaburzenia w swobodnym przepływie energii. Swobodny przepływ energii to każde spotkanie, które kończymy na wyższym lub tym samym poziomie energii, z którym je zaczynaliśmy, bowiem przepływ ją mnoży. To spotkanie, w którym każda z uczestniczących w nim osób może dokończyć swoją myśl, w której padają pytania pogłębiające wypowiadane kwestie. To spotkanie, w którym pojawia się cisza i milczenie jako efekt zadumy, oddania przestrzeni drugiej osobie, wyraz zaskoczenia, zamyślenia, dotknięcia tego, co intymne. Spotykanie się w takiej energii nie zależy od czynników zewnętrznych, ale od opanowania tych czterech umiejętności: odmawiania, proszenia, brania i dawania. Zacznij pracę nad tym aspektem, z którym najmniej sobie do tej pory radziłeś. Ofiarami wampirów energetycznych najczęściej padają osoby o określonych cechach charakteru i stylu bycia. Oto typy osób, które są szczególnie podatne na wpływ wampirów energetycznych: 1. Empaci To osoby bardzo wrażliwe emocjonalnie, które łatwo wczuwać się w sytuację innych. Ich otwartość na cudze problemy sprawia, że wampiry energetyczne przyciągają ich jak magnes. Empaci mają tendencję do stawiania cudzych potrzeb ponad swoje, co wampirzyca lub wampir energetyczny mogą wykorzystywać. 2. Osoby o niskim poczuciu własnej wartości Wampiry energetyczne często wybierają ludzi, którzy mają trudności z asertywnością i nie czują się pewni siebie. Są bardziej podatni na manipulację i trudniej im się bronić przed emocjonalnym wyczerpaniem. 3. Osoby pomocne i opiekuńcze Ludzie, którzy z natury chcą pomagać, służyć radą i wspierać innych, łatwo stają się ofiarami. Wampiry energetyczne często wykorzystują ich dobrą wolę. 4. Osoby unikające konfliktów Ci, którzy wolą unikać konfrontacji, często godzą się na zachowanie wampira energetycznego, zamiast stawiać granice. 5. Osoby samotne lub izolowane Ludzie bez silnego wsparcia społecznego mogą stać się łatwym celem, ponieważ wampirzyca lub wampir energetyczny może wypełniać ich pustkę emocjonalną, jednocześnie ich wyczerpując. Autor: Robert Rient Dziennikarz, pisarz oraz trener treningu personalnego rekomendowany przez Polskie Towarzystwo Psychologiczne
Zadbaj o swój dobrostan. Ale co to tak naprawdę znaczy i jak to zrobić? Poznaj 4 proste metody, które pozwolą ci na lepsze życie
Zmiana percepcji, koncentracja na obszarach na jakie masz wpływ i poczucie wdzięczności, które (co potwierdzają naukowcy!) podnosi poziom hormonów szczęścia. Poznaj kilka sposobów, które pozwolą ci zadbać o Twój dobrostan.
W tym artykule: Jak zadbać o swój dobrostan? Zapełnij swój słoik miodu odporności 1. Wyczyść umysł z klisz i gotowców 2. Koncentracja, na tym nad czym masz kontrolę 3. Zmień stresory w sprzymierzeńców 4. Niezwykłe bonusy wdzięczności Jak zadbać o swój dobrostan? Ryby żyjące w lodowatych wodach Arktyki w odróżnieniu od polujących na nie ssaków są zimnokrwiste. Cały ich metabolizm jest, wydawałoby się, zależny od temperatury wody. Jak każdy żywy organizm w kontakcie z ekstremalnymi temperaturami codziennie ryzykują, że w ich krwi uformują się kryształki lodu, uszkadzając organy wewnętrzne lub doprowadzając do śmierci. Jednak tak się nie dzieje, ponieważ arktyczne ryby dwudyszne wykształciły ewolucyjnie mechanizm produkowania białek, które działają jak zimowy płyn do spryskiwaczy, nie pozwalając na formowanie się drobinek lodu. Ten mechanizm jest równie skuteczny jak inne ewolucyjne formy obrony przed chłodem: futra, nieprzemakalne pióra czy społeczne mechanizmy dzielenia się ciepłem w stadzie. Dla człowieka ochrona przed ekstremalnymi warunkami pogodowymi stała się czymś naturalnym, np. zakładamy ciepłe ubrania. Ale czy mamy podobne umiejętności, gdy przychodzi do obrony przed zagrożeniami czyhającymi na nasze zdrowie psychiczne czy dobrostan? Zapełnij swój słoik miodu odporności Tu raczej nie ma co liczyć na cudowną interwencję ze strony ewolucji. Budowanie odporności jest naszym obowiązkiem i powinno łączyć się wręcz z przyjemnością formowania nowych nawyków. Tak jak założenie swetra może być ekspresją naszego stylu, a nie tylko ochroną przed chłodem, tak samo droga do odporności może być częścią naszego stylu życia. Wyobraźmy sobie odporność jako wielki słoik miodu. Codziennie świadomie napełniamy go kolejnymi łyżeczkami, a kiedy przychodzi czas próby, możemy z niego czerpać. Kiedy słój jest pełny, nasza odporność nas chroni. Nie ma jednej receptury, jak i ile tego miodu musimy zebrać: każdy ma inne potrzeby, genetyczne i kulturowe progi odporności, ale zaproponowane tu ćwiczenia mogą być początkiem własnego uzupełnienia swojego słoika z „miodem odporności”. 1. Wyczyść umysł z klisz i gotowców Jednym z pierwszych kroków w budowaniu odporności jest nauczenie się odróżniania rzeczywistości zbudowanej z faktów od interpretacji faktów. Nasz umysł operuje na całych zestawach budowanych przez lata percepcji, które z jednej strony mogą nam ułatwiać życie, ale z drugiej mogą je bardzo utrudniać. Steve Peters, brytyjski psychiatra pracujący ze sportowcami i autor bestsellerowej książki „Paradoks szympansa”, pisze, że jeśli chcemy lepiej zarządzać naszym życiem, musimy nauczyć się myśleć o tym, jak myślimy. Sam fakt, że ktoś cię irytuje, jest mało rozwojowy. Zrozumienie, dlaczego cię irytuje, może być już kluczem do poradzenia sobie z tym zjawiskiem. Z takich refleksji rodzą się przełomy: nasz umysł ustawiony jest przez biologię do szybkiego podejmowania decyzji na podstawie wcześniej zbudowanych percepcji. Przepracowanie kilku z nich może pozwolić nam stworzyć odporność na podobne wydarzenia. Pomyśl o jednej osobie ze swojej pracy lub sytuacji, która wyprowadza cię z równowagi. Na przykład o kimś, przy kim dużo szybciej mówisz rzeczy, których żałujesz. Albo o spotkaniu, które co tydzień pozbawia cię energii. Zadaj sobie pytanie: dlaczego tak się dzieje? Przebij się przez pierwsze odpowiedzi, które od razu pojawiają się w głowie, typu: „Bo za dużo gada”, „Bo jest poniedziałek i generalnie mam wtedy gorszy nastrój”. Poszukaj głębiej. Wyrób sobie nawyk interpretowania wszystkich sytuacji, które powodują u ciebie dyskomfort. Dlaczego cię denerwują? Dlaczego tak reagujesz? Nie szukaj odpowiedzi, co z tym zrobić, ale szczerze poszukaj powodów. Pozwoli ci to lepiej zrozumieć siebie w środowisku pracy. 2. Koncentracja, na tym nad czym masz kontrolę Ważne jest, żeby nauczyć się koncentrować na tych obszarach, nad którymi możemy panować, i przestać się przejmować tymi, na które nie mamy wpływu. Narysuj dwa koła. Pomyśl o problemie, z którym musisz sobie radzić. W pierwszym kole wypisz te elementy sytuacji, na które nie masz wpływu (np. wytyczne centrali). W drugim to, na co masz wpływ (np. godziny spotkań, twoja komunikacja). Wybierz kilka elementów z drugiego koła i zastanów się, co jeszcze możesz wzmocnić/zmienić. Jeśli w pierwszym kole znajduje się wiele elementów, natomiast w drugim niewiele, poszukaj zewnętrznej pomocy. 3. Zmień stresory w sprzymierzeńców Nasza odporność narażona jest na ataki stresorów, czyli sytuacji, które wywołują biologiczną odpowiedź w naszym ciele. Warto zauważyć, że przez interpretację rzeczywistości potrafimy zamieniać pozornie niewinne sytuacje w stresory i tym samym uruchamiać lawinę hormonów w naszym ciele. Dlatego tak ważne jest, by zachować obiektywizm, a także nauczyć się zmieniać stresory w sprzymierzeńców. Wypisz kilka rzeczy, które cię najbardziej stresują. To bardzo ważne, żeby je spisać, a nie tylko o nich pomyśleć. Stresujący może być np. powrót w korkach do domu. Narastające poczucie uwięzienia, straty czasu może wywołać frustrację. Następnie wybierz jedną sytuację i pomyśl, co możesz zrobić, żeby stała się dla ciebie bardziej przyjazna. Połącz ją z czymś, co lubisz, np. weź kawę do auta, włącz muzykę albo audiobook. 4. Niezwykłe bonusy wdzięczności Czas pandemii pokazał, jak wiele znaczą dla naszego zdrowia psychicznego relacje społeczne. Dla tych z nas pracujących zdalnie, którzy postanowili się izolować, powrót do pomieszczeń, w których znajdowało się więcej niż kilka osób, mógł być niezręczny, niekomfortowy czy wręcz stresujący. Ale jesteśmy zwierzętami stadnymi i potrzebujemy interakcji z innymi. Paradoksalnie wtedy, kiedy jesteśmy aktywni, daje nam to więcej odporności niż w przypadku, gdy jesteśmy odbiorcami takiej interakcji. W ostatnich latach wiele mówi się o wdzięczności i jej zbawiennym wpływie na naszą odporność. Badania pokazują, że bycie wdzięcznym wobec innych oraz wdzięczność innych w stosunku do nas to naturalny antydepresant. W takich sytuacjach nasz mózg uwalnia dopaminę i serotoninę, a te dają nam poczucie motywacji i szczęścia. Bonusowo osoby, które praktykują wdzięczność, mają zwiększoną liczbę szarych komórek w mózgu (badania Zahn, Garrido, Moll & Grafman, 2014). W ramach swojej strefy komfortu postaw sobie zadanie wyrażania wdzięczności codziennie. Możesz robić to np. w stosunku do konkretnej osoby: sprzedawcy w sklepie, koleżanki z pracy, swoich dzieci, partnera, partnerki czy współmałżonka. Możesz w swoim zespole wprowadzić zwyczaj (jak ja w swoim) Piątków Wdzięczności, kiedy to dziękujesz konkretnie jednej osobie lub wielu osobom na firmowym komunikatorze. I, co bardzo istotne, twoja odporność będzie rosła tylko wtedy, kiedy wdzięczność będzie autentyczna. To tylko kilka pomysłów z całego ogromnego wachlarza rzeczy, które możesz zrobić w pracy (a także w domu), żeby podnieść odporność psychiczną. Celowo nie koncentrowałem się na innych obszarach, takich jak dieta, jakość snu czy ruch fizyczny – im można by poświęcić kilka książek. Są natomiast jeszcze dwie rzeczy, które mogą pomóc ci w budowaniu odporności, a działają jak akcelerator w całym procesie. Richard G. Tedeschi, profesor Uniwersytetu Północnej Karoliny, od lata bada zjawisko PTG (post-traumatic growth), czyli posttraumatycznego rozwoju. Ciężkie momenty w naszym życiu mogą stać się przestrzenią wzrostu i stawania się lepszymi czy bardziej odpornymi na kolejne traumy. Jak zauważa Tedeschi, są jednak dwa warunki, żeby takie sytuacje nas rozwijały. To otwartość na doświadczenia i ekstrawersja, czyli (jak podaje słownik PWN) skłonność do kierowania uwagi i zainteresowań na świat zewnętrzny, na otoczenie, innych ludzi. Ekstrawersja jest przeciwieństwem introwersji. A zatem, jeśli w twojej podróży do odporności znajdziesz coś, co działa, rób to. Jeśli coś, co nie działa: poszukaj kolejnego sposobu. Dziel się wiedzą, spostrzeżeniami, bo twoja odporność i twój dobrostan psychiczny mogą być latarnią morską dla całego twojego otoczenia. Maciej Żylewicz - Dyrektor programowy Mindgram, coach ICF (ACC), trener, konsultant, pracuje z największymi firmami technologicznymi. Specjalizuje się w temacie szczęścia w pracy. Tekst ukazał się w Focus Coaching Extra 3/2021
Nawyki, które nas osłabiają. Sen krótszy niż 6 godzin, praca powyżej 9 godzin
Pod pojęciem neurowspółpracy kryje się wiedza naukowa oraz umiejętność zarządzania sobą i swoimi reakcjami. To także sposób, w jaki się komunikujemy, podejmujemy decyzje i nawiązujemy relacje. A za tym wszystkim stoi nasze centrum dowodzenia, czyli mózg. Trenując go w odpowiedni sposób, możemy zmieniać nawykowe reakcje i zachowania, a tym samym podnosić komfort naszego życia i budować zdrowe relacje.
Nasz mózg, ten fenomenalny organ, jest wyposażony w około 100 miliardów neuronów, dzięki czemu przetwarza informacje z szybkością 100 megabajtów na sekundę. Natomiast prędkość impulsu nerwowego wynosi 400 km/godz. Mózg tworzy około 70 tysięcy myśli dziennie, a z większości z nich nie zdajemy sobie sprawy. I choć w 80 proc. złożony jest z wody, kontroluje i zarządza całym organizmem, przy czym jedna trzecia tego organu zajmuje się przetwarzaniem bodźców wzrokowych. Do tego ludzki mózg jest niesamowicie plastyczny. Jeśli jakiś jego obszar zostanie uszkodzony, inny potrafi przejąć jego funkcje. A to wszystko po to, żebyśmy jako jednostka przetrwali z chwili na chwilę. To jest najważniejsze zadanie dla mózgu. Dlatego ten nasz osobisty komputer, żeby siebie nie przeciążyć, „lubi” ułatwiać sobie zadanie i działa na skróty. Oznacza to tyle, że jeżeli jakaś reakcja na bodziec, który pojawił się po raz pierwszy, sprawdziła się, to przy kolejnym podobnym lub takim samym bodźcu mózg powieli wcześniejszy wzorzec. To z jednej strony pożyteczna funkcja, bo kiedy włączają się sprawdzone mechanizmy, oszczędzamy sporo energii każdego dnia. Z drugiej jednak, działając odruchowo, wciąż powielamy stare rozwiązania. A do tego mamy jeszcze zapisane w naszym systemie operacyjnym reakcje wyuczone przez naszych praprzodków 10 tys. lat temu. Na widok dzikiego zwierzęcia nasz antenat musiał błyskawicznie podjąć decyzję o stanięciu do walki albo ucieczce. Nadal tak reagujemy na poziomie fizycznym i mentalnym. Dlatego tak ważne jest, aby z automatycznych odruchów przejść na neurowspółpracę. Polega ona na umiejętności obserwowania siebie, wychwytywaniu automatycznych reakcji i zarządzaniu nimi. Jest to szczególnie istotne w pracy umysłowej, która bazuje na współtworzeniu z innymi złożonych projektów, a niebezpieczeństwa, jakie się pojawiają, to np. krytyka szefa czy atak partnera biznesowego. Atak może też być podniesieniem głosu, a ucieczka nieobronieniem własnych interesów podczas konfliktu. Mechanizm działania świadomości Wyobraź sobie, że idziesz ścieżką i za zakrętem widzisz na ziemi coś wąskiego, ciemnego i powykręcanego. Nasze oczy wysyłają do wzgórza w mózgu, który jest węzłem komunikacyjnym, informację o tym, co widzą. Wzgórze przekazuje ją do dwóch ośrodków jednocześnie: kory mózgowej i ciała migdałowatego. Kora analizuje to, co widzi: „Czy to jest wąż? Czy zagraża życiu?”. Dąży do podjęcia racjonalnej decyzji, co mamy zrobić: bać się i uciekać czy nie. Z kolei ciało migdałowate działa od razu i zmusza nas do natychmiastowej reakcji. To dlatego, zanim się zorientujemy, z czym tak naprawdę mamy do czynienia, nasze ciało już zostało przygotowane do reakcji: źrenice są poszerzone, by lepiej widzieć, puls podwyższony, aby szybciej dostarczyć krew do mięśni, a same mięśnie są spięte i prawdopodobnie bezwiednie już podskoczyliśmy, zrobiliśmy krok do tyłu, może też krzyknęliśmy. To wszystko zadziało się błyskawicznie, a dopiero potem do naszej świadomości dotarła informacja z kory mózgowej: „To tylko patyk”. Uff… czujemy ulgę w ciele, które pod wpływem tej informacji powoli się rozluźnia, tętno uspokaja. Przetrwaliśmy jako gatunek tylko dzięki temu, że ciało migdałowate nie czeka na korę mózgową i na wynik jej analizy, tylko od razu wysyła sygnał mobilizujący cały organizm i uruchamiający w nas tryb ataku lub ucieczki. Ten mechanizm nadal ratuje nam życie, kiedy widzimy pędzący w naszym kierunku samochód lub czujemy osuwającą się pod nami ziemię. Może być uruchamiany też przez wpadającego do komputera maila od kontrahenta, telefon od szefa czy też inne wydarzenia dnia codziennego. Wyłącz automatycznego pilota Warto zdać sobie sprawę z tego, że odruchowa reakcja „walcz albo uciekaj” może czynić spore szkody podczas współpracy, w relacjach w zespole i z partnerami w biznesie. Ciało migdałowate działa jak skaner, który ciągle monitoruje otoczenie za pomocą zmysłów, szukając zagrożenia. Częste pobudzenie poprzez znajdowanie zagrożeń powoduje, że staje się ono nadreaktywne. Coraz częściej odnajduje zagrożenia w otoczeniu, niezależnie od tego, czy są one realne czy nie. W wyniku tego: -spieszymy się z interpretacją zachowań partnerów, nie pytając o ich intencję, nie próbując zrozumieć ich punktu widzenia; -zbyt szybko coś szufladkujemy, oceniamy; -reagujemy, zanim zrozumiemy pełny kontekst sytuacji i potrzeby drugiej strony. Od lat uczymy podczas różnych programów rozwojowych, studiów podyplomowych MBA i programów mentoringowych, jak zarządzać tymi odruchami, aby lepiej współpracować i tworzyć korzystniejsze warunki pracy i lepsze kontrakty biznesowe. W tym zakresie zazwyczaj pracujemy dwutorowo. Z jednej strony uczymy uczestników, jak poznawać siebie, swój sposób funkcjonowania i to, jak tym steruje nasz mózg. Z drugiej pokazujemy, jak funkcjonuje nasze ciało i jak to wpływa na działania mózgu. To jest ze sobą sprzężone i nie da się tego rozdzielić. Do tego, żeby rozpracować nasze reakcje i odkryć predyspozycje, skłonności, talenty, czyli wszystko to, za co odpowiada nasz mózg, służą różne narzędzia psychometryczne. Są to np.: Style Myślenia FRIS, Reiss Motivation Profile, Value Match, Talenty Gallupa lub holistyczne Human Design. Dzięki nim możemy poznać nie tylko siebie i swoich współpracowników, ale też uświadomić sobie, jak różni są ludzie pod kątem neuronalnym. Często od uczestników naszych warsztatów słyszymy, że zaczynają dostrzegać to, że inni pewnych rzeczy nie robią im na złość, tylko po prostu inaczej postrzegają daną sytuację, projekt lub świat w ogóle. Pojawia się tolerancja i tworzy się bardziej przyjazna przestrzeń do współpracy. Twoje nawyki Aby lepiej siebie poznać, możesz skorzystać z narzędzi diagnostycznych, o których tu wspominamy. Ale możesz też przyjrzeć się sobie, odpowiadając na poniższe pytania. One skłaniają do autorefleksji, a tym samym poszerzają wiedzę o nas samych. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że dzięki pogłębionej autorefleksji przestaniesz reagować nawykowo, a zaczniesz w sposób bardziej świadomy. Najlepiej zapisz odpowiedzi w swoim „Dzienniku autorefleksji”. 1. Jak szybko podejmujesz decyzje, a w jakim tempie robi to twój współpracownik lub partner życiowy, z którym masz częste konflikty? 2. Ilu informacji potrzebujesz, aby zacząć działać? A ilu potrzebują inni ludzie w twoim otoczeniu? 3. O jakich tematach myślisz najczęściej? Czy są to relacje międzyludzkie, cele do osiągnięcia, detale projektów czy wielość alternatywnych możliwości? 4. Jak się motywujesz do działania? Co jest dla ciebie „karmiące”? Co ci sprawia przyjemność? 5. Jakie są twoje wartości? Co jest dla ciebie w życiu naprawdę ważne i z czego nie możesz zrezygnować? 6. A teraz wybierz kilka osób ze swojego otoczenia i pomyśl o nich przez pryzmat tych samych pytań. Zauważ podobieństwa i różnice. Zachęcamy cię do obserwowania tych aspektów przez dwa tygodnie codziennie, a także do notowania swoich obserwacji. Przekierowanie uwagi na te sprawy spowoduje, że nie tylko wzbogacisz wiedzę na swój temat, ale będziesz też mogła/mógł świadomie z niej korzystać i zarządzać swoimi reakcjami. Swój „Dziennik autorefleksji” warto prowadzić w jednym miejscu (zeszycie, pliku), by przeczytać je wszystkie po upływie tych dwóch tygodni. Można też do nich później wracać i ponownie analizować. Przygotuj się na to, że w stresującej sytuacji twoje nawykowe zachowania mogą być jeszcze bardziej impulsywne i gwałtowne. Wychodzenie ze starego schematu i wyćwiczenie nowych reakcji wymaga czasu i uwagi. A poza tym, w większości przypadków każdy z nas myśli, że inni powinni mieć tak samo jak my. Neurowspółpraca jest rozumieniem, że mózg każdego z nas działa inaczej, a gdy nauczysz się, w jakich aspektach to się dzieje, zaczniesz nabywać umiejętności współpracy i korzystania z talentów twoich własnych oraz współpracowników i partnerów. Zaczniesz tworzyć pełnowartościowe relacje i zespoły, przyjmując różne punkty widzenia. I tu znowu posłużymy się przykładem z życia, ilustrującym, że jeden temat może być postrzegany różnie przez różne osoby. „Obserwacje wyzwoliły u mnie pewną automotywację do zachowywania szacunku i zrozumienia dla innych. Do ich sposobu myślenia i działania oraz do nabrania dystansu do swojego postępowania, że ono jest jedyne i zawsze słuszne”, podzielił się swoimi refleksjami jeden z uczestników naszych warsztatów, po zakończeniu dwutygodniowej pracy z „Dziennikiem autorefleksji”. Liczy się nie tylko głowa Jak już wspomnieliśmy, ważne jest, by pracować nie tylko na poziomie umysłu, ale także ciała. Jeżeli je zaniedbasz, to cała praca umysłowa nie przyniesie dużego efektu. W uproszczeniu dzieje się tak dlatego, że kora mózgu, aby była wystarczająco szybka i sprawna, wymaga wody, tlenu i glukozy, a ciało migdałowate potrafi błyskawicznie odpalić nawyki, które wymagają mniej energii. Podczas stresu ciało zużywa te cenne zapasy wody, glukozy i tlenu, zostawiając korę mózgową jak wyciśniętą gąbkę. Zatem jednym z aspektów zadbania o nasze „neuro” jest też zadbanie o mózg i o ciało także na poziomie fizycznym (szerzej piszemy o tym na str. 24). Mówimy o odpowiedniej diecie, aktywności fizycznej, a także o wypoczynku. Badania Lamonda i Dawsona pokazały, że czterogodzinny sen w ciągu doby znacznie obniża sprawność umysłową. Jest ona podobna jak u ludzi, którzy mają jeden promil alkoholu we krwi. Jakich więc efektów pracy możemy się spodziewać po współpracowniku, który się nie wysypia albo nadmiernie spożywa alkohol? Praca z ciałem i dobranie odpowiednich ćwiczeń wycisza zbyt gwałtowne reakcje, zwiększa uważność i zmniejsza napięcia. Ważne, byśmy ćwiczyli regularnie. Osobom nadreaktywnym rekomendujemy jogę, tai chi, qi gong czy Calligraphy Health System. Dzięki ćwiczeniom ustrukturyzowanych ruchów, koncentracji, pogłębionemu oddechowi możemy ustabilizować nastrój, poprawić sprawność umysłową i fizyczną. Dzieje się tak dlatego, że w wyniku tych ćwiczeń zmniejsza się ciało migdałowate, następuje spadek wydzielania hormonów stresu, obniża się ciśnienie, natomiast kora mózgu zostaje lepiej dotleniona. W efekcie stajemy się bardziej uważni na potrzeby innych, poprawiają się nasze umiejętności komunikowania się i logicznego myślenia. Wszystko to powoduje, że zupełnie inaczej reagujemy podczas sytuacji stresowych, a tym samym jesteśmy bardziej otwarci na wspólne działania. Ćwiczenia fizyczne dobrze wpływają na mózg: zmniejsza się ciało migdałowate i spada poziom hormonów stresu W zgodzie ze sobą i z innymi Sztuka dobrej współpracy wymaga wiedzy i umiejętności zarządzania sobą. Z naszych doświadczeń wynika, że warto zastanowić się też nad tym, jakie mamy nawyki: zwyczaje fizyczne, emocjonalne i mentalne, czyli w jaki sposób myślimy o sobie, innych i o otoczeniu. Nasze nawyki mają swoją neurologiczną podstawę. Obecna wiedza naukowa mówi, że centrum zarządzania nawykami mieści się w części mózgu zwanej jądrami podstawnymi. One kierują naszymi działaniami i zachowaniami, a proces ten odbywa się poza naszą świadomością. Ułatwia nam to codzienne funkcjonowanie i automatyczne podejmowanie decyzji, dzięki temu odciążamy nasz świadomy umysł i możemy funkcjonować w świecie pełnym informacji i decyzji do podjęcia. Problem powstaje, gdy zmienia się otoczenie, a dotychczas wypracowane nawyki już nam nie służą. Co wtedy zrobić? Co roku od siedmiu lat zapraszamy grupę ponad 150 słuchaczy studiów podyplomowych MBA i Executive MBA Akademii Leona Koźmińskiego oraz kilka tysięcy uczestników naszych szkoleń do przeprowadzenia ćwiczenia polegającego na obserwacji swoich nawyków. W konsekwencji do ich zauważenia i nazwania, a dalej do dokonania wyboru, które z nich zmodyfikować lub wymienić na nowe podczas 14-tygodniowej pracy nad sobą. Jej celem jest ukierunkowanie się na pozytywne zmiany w życiu. Wiele nawyków, które nas osłabiają, dotyczy: Fizyczności To brak ruchu, niskiej jakości dieta, nieodpowiednio nawodniony organizm, chodzenie spać po północy, sen krótszy niż 6 godzin, praca powyżej 9 godzin, powrót z pracy po 20.00, zaburzanie snu wynikające z korzystania z telefonu lub komputera tuż przed położeniem się do łóżka. Emocji Odreagowywanie w domu spięć „wytrzymanych i nagromadzonych” w pracy; tzw. krótki lont, czyli szybkie wybuchanie; rozpamiętywanie niepowodzeń, potknięć z minionego dnia, tygodnia etc.; niezauważanie ludzi i ich potrzeb, tempa pracy oraz ich motywacji. Umysłu Natłok myśli krytycznych wobec siebie albo innych; wyłączanie się mentalne podczas rozmowy; niesłuchanie podczas załatwiania spraw z partnerami; w stresie unikanie rozmów, konfrontacji, pokazania swojego zdania. Wszystkie powyższe to nawyki, które nam nie służą! Zauważenie ich pozwala na weryfikację każdego z nich pod kątem użyteczności lub osłabiającego wpływu na naszą efektywność oraz współpracę. Pozwala nam to również zdecydować, co z tym zrobimy dalej. Pamiętajmy, że ciało i umysł są ściśle powiązane i warto pracować na obu poziomach jednocześnie. Jeśli skupimy się tylko na jednym aspekcie, to efekty będą ograniczone. Wykorzystując wiedzę na temat neurologicznego funkcjonowania mózgu, jesteśmy w stanie wejść na wyższy poziom w swojej pracy i współpracy z innymi! Nadia Kirova Nikolay Kirov Iwona Bobrowska-Budny Coaching, wrzesień–listopad 2021
Zamiast wykorzystywać życiową energię do realizowania celów, mężczyźni zużywają jej zasoby na tłumienie tego, co naprawdę czują.
Brakuje mi mocy. Brakuje mi energii, by realizować swoje zamierzenia, iść własną drogą. Potrzeba mi siły, by postawić granice tym, którzy wciąż wchodzą mi na głowę”. Takie stwierdzenia często padają z ust uczestników przyjeżdżających na męskie warsztaty. Pragnienie zwiększenia mocy osobistej wydaje się głównym powodem, który skłania mężczyzn do rozpoczęcia pracy nad sobą. Opowiadają historie o zaborczych żonach, despotycznych szefach, planach, które snują, ale nie podejmują ich realizacji. Chcą dokonać jakiejś zmiany i kiedy trafiają na warsztat „Czułość i moc”, są przekonani, że chodzi im o to drugie. W trakcie tych trzech dni warsztatu część z nich odkrywa, że tym, czego im naprawdę brakuje, jest kontakt z własną wrażliwością. Większość chłopców wychowywana jest w kulcie twardości, słynna fraza mówiąca, że „chłopaki nie płaczą” obowiązywała w wielu domach i nadal ma się dobrze. Chłopcy od małego uczeni są nieokazywania emocji, zagryzania zębów, sprawiania wrażenia, że sami poradzą sobie ze wszystkim. Słowa takie jak wrażliwość i delikatność zarezerwowane są „dla bab”. Z czasem ta poza przeradza się w trwałą skorupę chroniącą przed światem zewnętrznym. Przecież odczuwanie emocji, okazywanie uczuć naraża nas na ryzyko zranienia. Ktoś może to wykorzystać, ugodzić w czuły punkt. Ta zbroja zdaje się nas dobrze zabezpieczać, ale z czasem jej utrzymanie wymaga coraz większej energii, coraz więcej wysiłku. Wszystko, co ją nadweręża, staje się wrogiem, którego należy pokonać, a to kosztuje jeszcze więcej pracy. Zamiast więc używać życiowej energii do realizowania swoich celów, dbania o własne interesy, odkrywania świata i rozwoju, wykorzystujemy ją do zabezpieczania się, do ochrony. I właściwie nie znamy siebie, nie wiemy, co czujemy, jacy naprawdę jesteśmy, czego potrzebujemy. Wszystko w porządku? Amerykański psycholog Steven Gilligan stworzył koncepcję energii archetypicznych. Według niej każdy człowiek ma dostęp do trzech rodzajów energii: waleczności, wrażliwości i lekkości (ang. playfulness). Nazywa je archetypicznymi, bo wywodzą się z samej natury człowieka, niezależnie od pochodzenia, wykształcenia, wieku czy miejsca urodzenia. Waleczność, często kojarzona z mocą, wiąże się z odwagą, otwartym wyrażaniem własnego zdania, z obroną siebie i innych, sięganiem po to, co nam potrzebne. Wrażliwość dotyczy przeżywania i okazywania emocji, bycia czułym i opiekuńczym, dawania i przyjmowania miłości. Lekkość zaś oznacza dystans do siebie i świata, poczucie humoru, zdolność do cieszenia się, spontanicznej zabawy, rozładowywania napięcia. Do pełnego życia, zdaniem Gilligana, potrzebujemy każdej z tych energii, oczywiście w stopniu adekwatnym do sytuacji. Ludzie mają różny dostęp do poszczególnych energii, jednym naturalnie przychodzi okazywanie wrażliwości, inni z większą łatwością przejawiają swoją waleczność lub lekkość. Nierównowaga pomiędzy nimi powoduje, że człowiek może stać się brutalny, nadmiernie uległy lub naiwnie wesołkowaty. W przypadku części mężczyzn uczestniczących w warsztatach ćwiczenia służące sprawdzeniu dostępu do każdej z tych energii prowadzą najczęściej do obserwacji, że trudno im poczuć i wyrazić swoją wrażliwość. Czym zatem ona jest? Dla wielu osób pierwszym skojarzeniem jest okazywanie uczuć, to oczywiście prawda, ale przecież zaczyna się to od ich rzeczywistego przeżywania. Odczuwanie radości, wzruszenia, smutku, żalu, nieśmiałości. Zdawanie sobie sprawy z tego, co w danej chwili czuję, umiejętność nazwania tych stanów. Dla wielu mężczyzn tutaj zaczyna się trudność. Na pytanie: „Co czujesz w tej sytuacji?”, mężczyzna często odpowiada: „Wszystko w porządku”, „Raczej średnio” albo „Beznadziejnie”. To są oceny, interpretacje, wciąż nie dotarliśmy do uczuć. Nie wiemy jeszcze, co naprawdę się w nas dzieje. W tym momencie rozpoczyna się praca nad samoświadomością, nad doświadczaniem siebie. Dla niektórych mężczyzn oznacza to spory wysiłek, pojawiają się wątpliwości, po co to wszystko robić, przecież mamy działać, załatwiać sprawy, organizować. Jaki jest sens w tym zagłębianiu się w sobie, do czego to może doprowadzić? A jeśli się rozkleję? No właśnie, a jeśli tak, to co? Psychiczna zbroja zdaje się dobrze nas zabezpieczać przed zranieniem, ale z czasem jej utrzymanie wymaga coraz większej energii. Taki, jaki jestem Obawa przez skontaktowaniem się z emocjami często wiąże się z lękiem o to, czy moja zbroja wytrzyma. Jeśli emocje ją rozpuszczą, to co mi zostanie, co będzie mnie chronić? Mężczyźni, którzy uważają, że zawsze muszą być twardzi i tę twardość utożsamiają z siłą, będą mocno tej zbroi pilnować. Tkwi w tym pewien paradoks, bo im bardziej ją utrzymują, im mniej odczuwają i wyrażają swoich emocji, tym mniej życiowej energii w nich płynie. Często postrzegani są przez otoczenie jak manekiny, które wykonują pewne działania, zajmują jakieś stanowiska, grają określone role, ale tak, jakby byli wewnętrznie puści, nieprawdziwi. Brené Brown autorka wielu programów rozwojowych i książek na temat budowania zespołów, współpracy i przywództwa, twierdzi, że koniecznym warunkiem stworzenia autentycznej relacji z drugim człowiekiem jest gotowość do okazania swojej bezbronności. Dopiero wtedy zaczyna się prawdziwy kontakt: pozwalam innym zobaczyć siebie takim, jaki jestem. Narażam się na ryzyko, to prawda, ale bez tego nie dojdzie do rzeczywistego spotkania. Pozostaniemy na poziomie masek, bezpiecznych form, ochronnych kombinezonów. Obnażenie się przed innymi wymaga odwagi, bezwzględnie tak. Odwaga jest potrzebna, bo przecież nie wiemy, jaka będzie reakcja, z jaką odpowiedzią się spotkamy. Może z atakiem w czuły punkt, który właśnie odsłoniliśmy? Brown w jednym ze swoich wystąpień odnosząc się do łacińskiego pochodzenia angielskiego słowa odwaga (courage), przywołuje wyraz cor oznaczający serce. A więc fundamentem odwagi jest kierowanie się sercem, odczuwanie i wyrażanie uczuć. To właśnie ludzie prawdziwie odważni, posiadający moc osobistą, potrafią przyznać się do swoich emocji. A przecież wokół widzimy tak wielu mężczyzn, którzy twierdzą, że nigdy się nie boją, że nie czują niepokoju, dają radę. W chwilach wzruszenia odwracają twarz, żeby nikt nie zauważył, że szklą im się oczy, zaraz wracają do zwykłego zachowania. Wydaje im się, że są tak silni, a naprawdę boją się, że ktoś ich przejrzy. Być może boją się prawdy o sobie. Nie mówią wprost o swoich pragnieniach, rozterkach, wątpliwościach. Próbują zagłuszyć je działając jeszcze bardziej intensywnie. Męska wrażliwość, jeśli dać jej przestrzeń, może przejawiać się na wielu polach. W relacji z partnerką - poprzez okazywanie czułości, słowne i fizyczne, przez otwarte komunikowanie swoich potrzeb, dzielenie się osobistymi trudnościami, nieukrywanie chwil słabości i rozterek. W relacjach z dziećmi, niezależnie od ich wieku – w uważnej rozmowie, przytulaniu, a także w mówieniu o swoich troskach, tak by widziały w nas prawdziwych ludzi, a nie spiżowe posągi, z którymi trudno nawiązać bliski kontakt. W przyjaźni – jej wyrazem może być empatyczne słuchanie drugiej osoby, towarzyszenie w trudnych sytuacjach, ale również mówienie o problemach, proszenie o pomoc i przyjmowanie jej. W pracy zawodowej, wszędzie tam, gdzie wchodzi w grę kontakt z drugim człowiekiem, poprzez otwartość na zrozumienie jego perspektywy, intencji, potrzeb. I wreszcie – wobec samego siebie. Tu mężczyznom najtrudniej bywa okazać czułość i wrażliwość, bo oznaczałoby to uznanie swojej niedoskonałości, przyznania się do słabości fizycznych czy mentalnych, akceptacji procesu starzenia się. Prowadziłoby do odpowiedniego zaopiekowania się sobą. Wrażliwość okazywana przez ojców sprawia, że dzieci widzą w nich prawdziwych ludzi, a nie spiżowe posągi, z którymi trudno nawiązać bliski kontakt. Jak rozwijać wrażliwość Mężczyzna, który traktuje wrażliwość jako pełnoprawny i wartościowy element swojej natury, pozwala jej zaistnieć w każdym z tych obszarów. Uważa ją za dar, który otrzymał i może dzielić się nim z innymi. Staje się bardziej zrównoważony, bo nie musi wciąż podtrzymywać nieprawdziwego wizerunku twardziela. Potrafi pełniej wchodzić w relacje z ludźmi, bo nie boi się swoich i czyichś emocji. Sytuacje związane z okazywaniem uczuć przestają go płoszyć, nie ucieka przed nimi. Dając sobie prawo do wrażliwości oddziałuje też na otoczenie. Inni ludzie, a szczególnie inni mężczyźni, czują się bezpieczniej i w konsekwencji zachowują się bardziej otwarcie, zaczynają mówić o sprawach istotnych, dzielą się swoimi przeżyciami, trudnościami, wątpliwościami. Kontakt staje się żywy, rozmowa potrzebna i wartościowa. Pojawia się autentyczne wsparcie. Na takim mężczyźnie otoczenie może polegać, jest bardziej ludzki, wielowymiarowy. A on dzięki temu może czerpać od innych, nie czuje się sam wobec reszty świata, zyskuje zasilenie dzięki pełniejszym, bardziej autentycznym relacjom. Jak więc mężczyzna może rozwijać własną wrażliwość? Warto zacząć od swojego ciała, od którego tak wielu z nas próbuje się odciąć, traktując je jako trochę niewygodny dodatek do głowy. Potraktowanie własnego ciała z czułością oznacza przede wszystkim odczuwanie całej różnorodności doznań. Odczuwanie przyjemności, zmęczenia, niewygody, bólu, głodu lub przejedzenia oraz umiejętność rozróżniania poszczególnych stanów. Dalszym krokiem jest rozumienie potrzeb ciała, tego czego ono chce. Czy chodzi o zmianę pozycji, odpoczynek, ruch, głębszy oddech, świeże powietrze, picie, jedzenie, sen? I zaspokojenie tej potrzeby możliwie szybko, bez odkładania na „lepszy moment”, on może przyjść za późno albo nie nadejść nigdy. Warto więc regularnie sprawdzać, czego ono potrzebuje i jak na to odpowiadam. Okazuje się, że często sam wzrost uważności powoduje zmianę, a ona nie musi być rewolucyjna. Mogę zadbać o wygodniejszą pozycję lub ją często zmieniać. Mogę zastosować kilka prostych ruchów, które rozładują fizyczne napięcia. Mogę zawczasu zadbać o jedzenie i picie, żeby nie doprowadzić się do wycieńczenia. Uświadomiwszy sobie zmęczenie, zamiast eksploatować swoje siły, mogę zrobić dłuższą przerwę, często w jej wyniku będę potem działał sprawniej i skuteczniej. Odczuwając senność, zamiast dalej czytać, oglądać, odpisywać, mogę po prostu iść spać. Następnym krokiem jest zwiększenie świadomości uczuć, których w danym momencie doświadczam, danie sobie prawa do przeżywania ich i wyrażania. Czy jest to radość, smutek, zakłopotanie, żal, podekscytowanie? Na ile potrafię rozróżniać pomiędzy nimi, dostrzegać zachodzące zmiany? I wreszcie odpowiedzenie sobie na pytanie stosowane często przez Roberta Diltsa: „jak czuję się, mając to uczucie?”. Czy pozwalam sobie zaakceptować to, że odczuwam strach, gniew, niechęć? Czy przyjmuję, że ten stan również należy do mnie, ma swoje miejsce, z czegoś wynika i pewnie do czegoś prowadzi? Rozwijanie świadomości i akceptacji własnych emocji często wiedzie do lepszego panowania nad nimi. To ja posiadam określone emocje, a nie one posiadają mnie. Mężczyzna bardziej świadomy tego, co przeżywa, potrafi również bezpieczniej i bardziej otwarcie komunikować je w relacji z innymi ludźmi. Dzielić się nimi. Otoczenie widzi go wyraźniej, ludzie, z którymi ma do czynienia, lepiej rozumieją przyczyny określonych zachowań, odbierany jest jako osoba bardziej zrównoważona emocjonalnie, stabilna. Dzięki większej transparentności jego uczuć kontakt z nim jest dla ludzi bezpieczniejszy i prawdziwszy. Nie udając zawsze silnego i zadowolonego, paradoksalnie potrafi emanować wewnętrzną siłą wynikającą z samoświadomości. Stan równowagi W kolejnej fazie rozwijania wrażliwości dochodzimy do okazywania jej innym, osobom bliskim, przyjaciołom, współpracownikom. Troskliwość wobec ich potrzeb, czasem czuły dotyk, uważne spojrzenie, czas na rozmowę, która nie zatrzymuje się na powierzchni, ale zmierza do tego, co istotne. Większej akceptacji słabości i niedoskonałości ludzi z mojego otoczenia, rozwijanie umiejętności wybaczania. I wreszcie przepraszanie. Autentyczne przepraszanie za to, czego naprawdę żałuję, niemające nic wspólnego z fasadowym rzuceniem słowa „przepraszam”, które nie znaczy nic. Tak rozumiane okazywanie wrażliwości w relacjach nie oznacza ustępowania, poddawania się i pozwolenia na bycie wykorzystywanym. Wręcz przeciwnie, dzięki lepszej świadomości własnych uczuć i potrzeb mężczyzna ten będzie w stanie wyraźnie stawiać granice, bronić swoich wartości, nie dopuścić do zdominowania przez innych. Obserwując zmiany zachodzące w postawie mężczyzn, którzy docierają do swojej wrażliwości, zauważam, że rośnie w nich poczucie mocy. Po części może to być powodowane lepszym zadbaniem o własne zasoby i ich regenerację, ale także tym, że wraz z wrażliwością płynie doświadczanie ciepła, bliskości i radości w relacjach z ludźmi, a to też prowadzi do osobistego wzmocnienia. Znika obawa, że użycie mocy doprowadzi do eskalacji agresji. Czuły i wrażliwy mężczyzna wie, jak daleko może się posunąć, widzi wpływ swojego działania na otoczenie. Korzysta z mocy świadomie, na tyle, na ile jest to potrzebne. Dopuszczając do głosu wrażliwość, równocześnie widzi, że nie załatwi ona wszystkiego, że niezbędna też jest stanowczość, waleczność, zdecydowanie. Jak wdech i wydech, dwie strony tego samego medalu.
Z każdym rokiem rośnie liczba spraw, które musimy załatwić, a czasu nam nie przybywa. Co zatem zrobić, żeby nie zajmować się pracą kosztem życia osobistego, a w pracy ze wszystkim zdążyć na czas? Odpowiedź brzmi: zastosować narzędzia, które poprawią naszą efektywność i produktywność.
Multitasking to już przeszłość. Nie jesteśmy w stanie wykonywać kilku czynności jednocześnie, a w każdym razie wykonywać ich dobrze. Nasz mózg nie ma całkowitej podzielności uwagi, co pokazują badania w funkcjonalnym rezonansie magnetycznym. Podczas tego badania widać wyraźnie, że w obszarach, w których zachodzą intensywne procesy myślowe, krew szybciej przepływa, dostarczając do nich tlen i glukozę. Natomiast gdy poddana eksperymentowi osoba wykonywała dwie wymagające skupienia czynności, różne obszary mózgu podkradały sobie krew. W rezultacie żaden z nich nie został dobrze odżywiony. Nasz mózg, żeby sprostać zadaniu, przełącza się błyskawicznie z jednego obszaru na drugi, co jednocześnie wiąże się z obniżeniem jego efektywności, a w efekcie z większą liczbą popełnionych przez nas błędów. Nie ma więc co się łudzić, że jesteśmy w stanie w tym samym czasie pisać raport i negocjować z hydraulikiem koszt naprawy kranu. To nie krok do zwiększenia naszej efektywności. – Jest nim natomiast dokonywanie właściwych wyborów i podejmowanie setek mikrodecyzji każdego dnia, na co chcemy przeznaczyć kolejne pół godziny, a na co nie – uważa Wiktor Siegel, mentor, trener z wieloletnim doświadczeniem, autor książki „Efektywność osobista 4 x 4”. – Do tego należy dołożyć elastyczność, bo jeśli okoliczności się zmieniły, to trzeba szybko zareagować i zmienić podjętą decyzję. To jednak nie jedyne reguły efektywności, które działają jak prawo ciążenia: nie ważne, czy w nie wierzymy czy nie, one mają na nas wpływ. 1 Wszystko na swoim miejscu. Chodzi o zadbanie o naszą przestrzeń, żeby zawsze wiedzieć, co gdzie mamy. Dotyczy zarówno dokumentów służbowych, jak i prywatnych. Na bieżąco segregujmy i wyrzucajmy to, co już nie jest potrzebne. Ta rada może wydawać się oczywista, ale nie zawsze segregujemy i wyrzucamy papiery czy maile sukcesywnie, a szukanie potem różnych dokumentów zajmuje sporo czasu. 2 Róbmy rzeczy na zapas. Prawo Parkinsona mówi, że będziemy wykonywali daną czynność tak długo, jak to zaplanowaliśmy. Jeżeli przewidzimy na nią dwie godziny, to zajmie nam ona właśnie tyle, choć można byłoby ją skończyć wcześniej. Poza tym, im mniej stoi zadań przed nami i mamy mniejszą presję czasu, tym wolniej działamy. Dlatego w momentach, kiedy jest więcej luzu, warto zrobić rzeczy na zapas. To nas odciąży, kiedy znowu terminy zaczną gonić. 3 Matryca Eisenhowera w nowej wersji. To jedno z najbardziej znanych narzędzi pomocnych przy selekcjonowaniu zadań. Stworzył je Dwight Eisenhower, amerykański generał i prezydent USA przez dwie kadencje. Podzielił on zadania na cztery grupy: ważne i pilne, czyli wymagające natychmiastowego działania, ważne i niepilne, tu zajmujemy się planowaniem, szukaniem rozwiązań, budowaniem relacji, nieważne i pilne, jak nagłe telefony czy rachunki do zapłaty albo cudze priorytety, nieważne i niepilne, czyli tzw. pożeracze czasu. Matryca, choć stworzona w latach 60. XX w., nadal jest aktualna, pod warunkiem że dostosujemy ją do obecnej rzeczywistości. – Większość z nas już wyeliminowała rzeczy niepilne i nieważne. Teraz mamy wyłącznie ważne i pilne, a tylko niektóre z nich są najważniejsze i najpilniejsze. I te wymagają szczególnego traktowania, np. załatwiania ich w pierwszej kolejności i największej koncentracji – uważa Wiktor Siegel. Poza tym, należy rozdzielić zadania na takie, które muszą być zrobione perfekcyjnie, i inne mniej dokładnie. To „mniej dokładnie” często okazuje się kluczowe dla podniesenia naszej efektywności. Na przykład często, kiedy przygotowujemy prezentację, wystarczą slajdy z prostymi grafikami, których nie musimy cyzelować. Ale jedna na dziesięć prezentacji wymaga, by każdy slajd był dopracowany w szczegółach. I my doskonale wiemy, która z tych dziesięciu musi być perfekcyjna, a którą wystarczy zrobić na 90, 80 czy 70 procent. 4 Koniec z odwlekaniem. Prokrastynacja to jeden z wrogów efektywności. Jeżeli mamy tendencję do przesuwania terminów, warto się zastanowić, dlaczego to robimy. Prawdopodobnie dlatego, że możemy, bo nie odczuwamy konsekwencji tego postępowania. Zwykle to trwa do momentu, aż dana sprawa stanie się pilna i ważna albo wręcz najpilniejsza i najważniejsza. Odkładanie bierze się też z lęku przed porażką. Jeśli często odwlekasz zadania, odpowiedz sobie na pytania: Jakie trudne lub złożone zadania odkładam w nieskończoność? Jakie to rodzi dla mnie konsekwencje podczas odkładania (czyli w tym momencie)? Jakie to może rodzić konsekwencje w przyszłości? 5 Sprawy prywatne tak samo ważne – Jeżeli nie stawiamy życia osobistego na równi z zawodowym, to wychodzi na to, że to nie my zarządzamy sobą, ale inni zarządzajuą nami – uważa Wiktor Siegel. – Warto to zmienić. A mobilizując się do działania, myślmy nie tylko o konsekwencjach, co będzie, jeśli tego nie zrobimy, ale też o korzyściach, jakie możemy osiągnąć. Taka perspektywa podniesie rangę zwłaszcza spraw prywatnych. 6 System wartości wspiera nasze decyzje. Warto zauważyć, że decyzje w ten sposób podjęte nie muszą mieć wiele wspólnego z produktywnością, natomiast z efektywnością już tak. Jeżeli dla kogoś nadrzędną wartością jest na przykład czas dla siebie i wędkowanie, to popołudnie nad rzeką będzie dla tej osoby czasem spędzonym w sposób efektywny, a nie zmarnowanym. Ważne jest więc, żebyśmy znali swoje wartości. Kiedy one są dla nas klarowne, łatwiej jest podejmować właściwe decyzje nawet pod presją czasu i w stresie. Zastanów się: Jakie są twoje nadrzędne wartości? Czy realizujesz je na co dzień? 7 Stres, relacje i umiejętności komunikacyjne wpływają na naszą efektywność. Bo jak pracować wydajnie, kiedy jesteśmy zdenerwowani albo czarne myśli rozpraszają naszą uwagę? Jak zakończyć projekt czy zyskać chwilę dla siebie, skoro nie potrafimy delegować zadań w pracy czy w domu? Jak współpracować synergicznie, kiedy trudno o porozumienie? – To ewidentne przeszkody na drodze do celu – mówi Wiktor Siegel. – Dlatego warsztat o efektywności uzupełniam o zagadnienia z delegowania i asertywność. Te umiejętności są nam potrzebne. Opracowany przeze mnie system efektywności osobistej, który opisuje wzajemny wpływ na siebie czterech elementów: umysłu, emocji, relacji i dobrostanu, pokazuje, że jeżeli one są w harmonii, działamy w sposób najbardziej optymalny. iQ oznacza umysł odpowiedzialny za naszą produktywność, efektywne decyzje i wykorzystanie czasu. eQ to emocje, w tym również eustres, czyli optymalny poziom mobilizacji, ta szczypta adrenaliny, która nas napędza do działania. Każdy z nas ma inny poziom eustresu, więc warto się sobie przyglądać podczas pracy, żeby poznać swoje optimum. Na przeciwległym biegunie jest dystres, czyli destrukcyjny długotrwały stres szkodliwy dla zdrowia. sQ to z kolei relacje. Jeśli są synergiczne, to wszyscy zaangażowani odnoszą lepsze efekty, a współpraca staje się bardziej opłacalna. – Takie dobre relacje przeczą zasadom matematyki, bo jeden plus jeden to nie trzy, tylko cztery czy pięć – dodaje Wiktor Siegel. pQ w tym modelu oznacza dobrostan, czyli efektywne zarządzanie swoją energią i zdrowiem, a także finansami. Powinniśmy się zaopiekować tymi czterema elementami jednocześnie, żeby podnieść efektywność. Ona spadnie, gdy na przykład nasze zdrowie szwankuje czy nie radzimy sobie z emocjami. 8 Uwaga na pułapki! Jedną z największych jest przebodźcowanie informacjami, zadaniami do wykonania i oczekiwaniami. Na przykład przychodzące SMS-y dekoncentrują i obniżają efektywność nawet o 25 proc. Dlatego jeżeli potrzebujemy koncentracji, konieczne jest wyłączenie powiadomień mailowych, telefonu itp., żeby najlepiej, jak to możliwe, skupić się na tym, co robimy. Inną pułapką jest perfekcjonizm, dlatego warto się zastanowić, ile marnujemy czasu na rzeczy, które robimy lepiej, niż to jest wymagane. Poza tym, kiedy działamy w pośpiechu i stresie z powodu nadmiaru zadań, często najpierw załatwiamy wiele „szybkich”, niekoniecznie istotnych spraw, co daje poczucie, że już dużo zrobiliśmy. Na tę pułapkę również warto zwrócić uwagę. Zauważ: Nie wystarczy raz dziennie zaplanować priorytety, bo prawie na pewno się zmienią. Nie trać też czasu na zbyt szczegółowe planowanie, przeznacz go na weryfikację planu.
Jak poczuć, zrozumieć i pokochać zmianę?
Utykamy w schematach, rutynie, stereotypach i słusznościach. A w zmianie chodzi przecież o to, żeby elastycznie podążać z falą.
Mówi się, że zmiana to jedyna stała w naszym życiu. Tymczasem wielu z nas wolałby mieć coś stałego, coś na pewno, coś na zawsze. Jednak zmiana uparcie nie daje za wygraną i jak grawitacja uczy nas nienegocjowalności zasad. O co chodzi z tą zmianą? Jak do niej przywyknąć? A jeśli już się nie da, to jak przez nią przejść? Różne są koncepcje przechodzenia przez zmianę. Kurt Lewin ma swoją, Elisabeth Kübler-Ross dała nam swoją. Religie, wszelkie koncepcje duchowe proponują jeszcze inne. Staramy się zmianę zrozumieć, zaakceptować, a może nawet z czasem pokochać, przy czym idzie nam z tym różnie. Są takie, które łatwo pokochać: lepsza praca, większe mieszkanie, szybszy samochód, ale jest też cała lista takich, które nie budzą tak przyjemnych odczuć. Rozstanie, śmierć, zwolnienie z pracy czy nieuleczalna choroba. Taniec z opornym partnerem Chciane czy nie, zmiany mają swoją dynamikę. Na początku, tuż po pojawieniu się tzw. zdarzenia inicjującego, budzi się w nas uczucie zaskoczenia, a czasem nawet szoku, w zależności od siły tego bodźca. W kolejnym kroku uruchamiamy w sobie coś na kształt targowania się. Często ma to charakter negocjacji z kimś lub z czymś: „A może jednak nie to? A może dałoby się ten etap ominąć? A może zrobimy coś innego? Czy można się z tego jeszcze wycofać?”. Łatwo dostrzec te etapy, przyglądając się temu, czego niedawno doświadczyliśmy – kiedy w naszym poukładanym życiu pojawił się niezapowiedzianie COVID-19. Wielu z nas ze zdumieniem wypisanym na twarzy obserwowało konswekwencje, które za sobą pociągnął. Nagle nie ma przedszkola, stołówki, piłki nożnej ani angielskiego, na które trzeba zawieźć dziecko. Nie ma też zespołu R&D, z którym tworzymy cuda co tydzień ani spotkań przy firmowym ekspresie do kawy, ani nawet recepcji, która ogarnie wszystko logistycznie. Nie ma kina, teatru, kolacji ani wyjść. Koncerty, warsztaty, wyjazdy, wakacje poszły w piach. Galerie, kościoły, szkoły zmieniły się w nic. Wszystko, co wyznaczało rytm naszej codzienności, zatrzymało się z piskiem opon jak dobrej jakości samochód, więc było o co się wkurzać i co negocjować. Było też z czego żartować, bo humor jako jeden z mechanizmów obronnych znakomicie dawkuje pojawiającą się gotowość zmierzenia się z trudnościami. U niektórych przechodzenie przez zmianę przypomina taniec z opornym partnerem. Partner rytmicznie ciągnie w jedną, a my w drugą, tak jak dzieje się na kursach tanecznych, kiedy instruktor precyzyjnie nie dookreśli, kto ma w tej parze dowodzić. Oporny partner mówi: „ruszamy i tam się zatrzymamy”, a my czujemy, że przecież tam już byliśmy i ciągniemy w inną stronę. Potem partner zmienia zdanie, a my nadeptując mu na stopę, mówimy: „Ale ja nie chcę w tę stronę, bo mi się to nie podoba”. W dodatku zmiana to taniec z wieloma partnerami, bo żaden z nich nie jest na stałe. Nawet etapy w zmianie się zmieniają. Raz tańczymy z oporem, raz z szokiem, a raz z totalną niechęcią. Zmieniający się partner to męczące doznanie, każdy tancerz to wie, więc w którymś momencie po prostu opadamy z sił, siadamy na podłodze i cichutko mówimy: „A rób sobie ty zmiano, co tam tylko chcesz”. Kiedy odpuszczamy w dużym zmęczeniu tę wewnętrzną walkę, to jak za pomocą czarodziejskiej różdżki zmieniamy się z tancerza w kalifornijskiego surfera. Surfera, który kupił już deskę i strój, a teraz staje vis-à-vis z oceanem szans. Zmian nie lubimy, bo musimy niejako uśmiercić część naszej tożsamości, która nie ma już zastosowania w nowej sytuacji Zejście do podziemia Taki surfer nowicjusz ma na liście zadań zapisane właściwie tylko jedno: nie utonąć. Nie utonąć pod falą zmienności i nieprzewidywalności, lęku i niepokoju. Utrzymać się na powierzchni, kiedy misternie ułożony plan dnia naszej rodziny, naszego zespołu czy spotkań rozplanowanych co do minuty, rozsypie się już godzinę po śniadaniu. Utrzymać się na powierzchni, kiedy w ramach telekonferencji muszę siedzieć w łazience, bo tylko tam mam ciszę i spokój, albo kiedy chcąc przećwiczyć wystąpienie, schodzę do garażu, żeby było cicho. Co ciekawe, to oprócz tego, że jest tam cicho, to jeszcze okazuje się, że w samochodzie obok siedzi sąsiad z laptopem. To w sumie wzruszające, machać do siebie z miejsca K45 do K48, bo to trochę jakby tworzyła się w tej zmianie taka nowa sąsiedzka życzliwa tradycja. Machając do siebie tą ręką, mówimy sobie znacznie więcej niż pospolite „Dzień dobry”. Mówimy sobie: „Ja też już mam dość tych zmian”. A więc swoje początki w garażu miały nie tylko Microsoft czy Google. Może to, co obserwowaliśmy w ostatnich miesiącach w garażach całej Polski, to nowo powstająca życzliwość do siebie w czasach zmiany i świadomość, że jednak jesteśmy do siebie bardziej podobni niż różni? Zmiana doświadczana kolektywnie może wywoływać w nas poczucie wspólnoty. To właśnie wtedy odkrywamy, że nie tylko nam jest trudno, że większość ludzi też przechodzi przez proces adaptacji. Odnajdywanie się w tym, co trudne, jak z tym garażem, wymaga czasem dosłownie, a czasem w przenośni zejścia do podziemia. Trzeba zejść głęboko w tej podróży, żeby móc odkryć to, czego z powierzchni nie widać. Zmiana zawsze zaprasza nas do wewnętrznej transformacji. Tak naprawdę chodzi w niej o przejście ze sztywnego sposobu myślenia na elastyczne. Z ugruntowanego na takie, które wraz z dynamiką zewnętrza modyfikuje wnętrze. Z raz podjętej decyzji na taką, którą co jakiś czas weryfikujemy. Jak mówi dr Wayne Dyer, rodzimy się miękcy i elastyczni, ale potem coś się w nas zmienia i z wiekiem sztywniejemy. Utykamy w schematach, rutynie, stereotypach i słusznościach. A w zmianie chodzi o elastyczne podążanie za falą, a nie stawianie jej oporu. Im mniej z nią współpracujemy, tym bardziej będzie sprawiała wrażenie, że jest w kontrze do nas. A tak naprawdę nie jest. Wystarczy zmianę poczuć, zrozumieć i zaakceptować taką, jaka jest. Przy czym trzeba to robić, nie stojąc daleko na plaży, nie z perspektywy teorii, nie z dystansu. Zmiany trzeba się uczyć w doświadczeniu, w trakcie, z bliska, na żywo. Przechodzenie przez zmianę jest jak taniec z nowym partnerem. Rzadko od początku jesteśmy zgrani, częściej depczemy sobie po palcach. Etap pustki Czasem zmiany życiowe inicjujemy sami, a czasem przychodzą nieproszone. Tak czy inaczej wraz z nimi pojawia się najczęściej niepewność, ryzyko i emocjonalna ekspozycja. To bardzo naturalne. Bo często wolimy stare. Swoją drogą to dokładnie tak jak z piosenkami w radiu, lubimy te, które już znamy. Dlaczego tak boimy się tej niepewności? Bo przypomina nam, że pomiędzy starym, a nowym jest jeszcze jeden tajemniczy etap, o którym rzadko się mówi. Pisze o nim natomiast pięknie William Bridges w książce „Transitions”. Chodzi o etap pustki (ang. void). To czas, kiedy już nie jesteśmy tym, kim byliśmy, ale jeszcze nie jesteśmy tym, kim chcemy być. To moment pomiędzy tym, co było, a tym, co będzie. Ten moment pustki obfituje właśnie w niepokój, zagubienie i niemożliwą do spełnienia chęć powrotu do starego. Ale to w tej pustce dzieje się najwięcej, to właśnie tutaj wyrastają nam skrzydła. Trzeba zaufać, że teraz dowiemy się tego, czego nie wiedzieliśmy wcześniej. Nauczymy się tego, czego nie umieliśmy. Zrozumiemy to, czego nie rozumieliśmy. I w końcu – poczujemy to, czego nie czuliśmy. W tym procesie uczenia się nowego pomaga pozbycie się oczekiwań wobec siebie, innych i otoczenia. To znakomity punkt startu, który jest koszmarnie trudny dla wszystkich perfekcjonistów, dla tych, którzy chcą mieć wszystko pod kontrolą i dla tych, którzy mają małe zaufanie do siebie i innych. Odpuszczanie i akceptacja jest dla wielu z nas ogromnym wyzwaniem. Jednocześnie jest to jeden z ostatnich etapów zmiany, który przychodzi dość późno. W końcu wyposażeni w ewolucyjny program na przetrwanie – jedni szybciej, inni wolniej – uruchamiamy w sobie element elastyczności i powolutku budzi się w nas myśl: „OK, to skoro jest, jak jest, to co ja właściwe mogę zdziałać z tym, co mam i gdzie jestem? Na co właściwie mam wpływ?”. Pożegnanie ze znanym To pogodzenie się z rzeczywistością jest kolejnym krokiem, który może prowadzić do pokochania fali oceanu szans, która wcale łatwą miłością nie jest. No bo jak pokochać nieznane, niepewne, nieprzewidywalne? Odpowiedź brzmi: stopniowo. Krok po kroku. Jak w miłości – zaczynamy od zauroczenia, jednocześnie porzucamy chęć kontrolowania się i przewidywania wyniku. I jak w wierszu sufickiego poety Rumiego: „Idź naprzód, a droga będzie odsłaniać się z każdym twoim krokiem”. Bo nie da się wszystkiego zaplanować. Kiedy uczymy się nowego, musimy oduczyć się starego. To trochę jak z przesiadaniem się z samochodu z ręczną skrzynią biegów na automatyczną. Trzeba paru dni, a czasem tygodni, żeby pozbyć się nawyku używania lewej nogi. Nawyki, które kiedyś pomagały kierować samochodem, teraz stają się zupełnie niepotrzebne. Co więcej, nawet zaczynają utrudniać jazdę. Trzeba więc świadomie wyciszać jedną kompetencję i cierpliwie budować w jej zastępstwie kolejną. I tak jak w przypadku uczenia się surfowania, warto pamiętać, że każda fala zmian jest inna. Każda ma swoją specyficzną siłę, ma swój przebieg, swoje tempo i co najważniejsze ma swój właściwy czas. Podążanie za zmianą, a nie przed nią, uczy nas cierpliwości, wytrwałości, elastyczności. Uczy nas nowych kompetencji, wymaga emocjonalnej podróży do wewnątrz, ale też praktycznej zmiany tego, w jaki sposób działamy. Zmian nie lubimy także dlatego, bo musimy niejako uśmiercić część naszej tożsamości, która nie ma zastosowania w nowej sytuacji. Musi zostać unicestwiony jakiś nawyk, schemat, przyzwyczajenie czy sposób myślenia. Żeby mogło pojawić się nowe, trzeba pożegnać stare. Nie da się być w starej pracy i jednocześnie w nowej. Nie da się przeprowadzić i jednocześnie mieszkać w tym samym miejscu. Nie da się jednocześnie mieć długich włosów i je ściąć. Musimy znaleźć w sobie gotowość, by wejść w rolę ucznia, a tego w dorosłości już tak chętnie nie podejmujemy. Wstydzimy się bycia nie-ekspertem, tymczasem spowodowana przez koronawirusa sytuacja wszystkich nas posadziła na uczniowskich ławkach. Nauczyciele musieli porzucić tożsamość eksperta i nauczyć się edukacji zdalnej, szefowie musieli stać się specami od delegowania zadań i ufania, że ludzie je zrealizują, rodzice nabyć kompetencji planowania pracy szkolnej obejmującej tematykę wszystkich klas podstawówki. W technologicznej transformacji wywołanej pandemią doszło do swoistego odwrócenia ról. Uczniowie uczą nauczycieli obsługiwać ZOOMA czy YouTube’a. Wnuczkowie uczą dziadków robienia zakupów przez internet. A klasyczna sprzedaż ustąpiła miejsca e-commerce na jeszcze większą skalę – i klienci, i sprzedawcy muszą się jej od nowa nauczyć. Nadawanie zmianie sensu Dr Brené Brown z Uniwersytetu w Houston mówi, że to, co prowadzi do prawdziwej transformacji będącej wynikiem zmian, to świadome przechodzenie przez turbulentne emocje i poznawcze zakrzywienia postrzegania rzeczywistości. Świadome unikanie pułapek, w które tak łatwo wpaść. Wyniki jej badań nie pozostawiają złudzeń: emocje trzeba przeżywać, a umysł uwolnić od kreowania tzw. gównianych pierwszych szkiców (ang. shitty first drafts), które są bardziej tworem wyobraźni niż zestawem faktów. Czyli nie udajemy, że się nie boimy, że nie złości nas to wszystko i nie frustruje. Jako szef, rodzic, kobieta, mężczyzna przyznajemy przed sobą i innymi, że też nam może być ciężko. Nie tłumimy emocji, ale pozwalamy im wybrzmieć. A pułapki umysłu omijamy, weryfikując prawdziwość kreowanych w głowie szkiców. Sprawdzamy, co jest faktem, a co założeniem. W większości przypadków, szczególnie w procesie intensywnych zmian, faktów mamy mało, założeń całą listę. Kiedy uda się nam zaakceptować emocje, zweryfikować myślenie i pogodzić się, że zmiana po prostu się dzieje i nic jej nie zatrzyma, przechodzimy do ostatniego etapu, czyli rewolucji oraz nadawania zmianie sensu. Są to o rewolucje na małą skalę i na dużą skalę oraz zmiany zachodzące w nas samych i w zewnętrznym świecie. Nasze mikro- i makroświaty ulegają transformacji, odkrywając przed nami nowe oblicza nas samych. Okazuje się, że całkiem nieźle potrafimy pracować z domu, że potrafimy gotować, a nawet, że potrafimy spędzać święta choć niby w oddaleniu, to jednak w większej bliskości. Rodzimy się na nowo my sami, ale nie tylko. Nową odsłonę mają też nasze rodziny, relacje i całe społeczności. Zmiana ma swoją ciemną stronę, ale umożliwia nam również spełnianie marzeń, zaprasza do odwagi i mobilizuje do podejmowania wysiłku, który ma nas zaprowadzić gdzieś dalej. Taka jest właśnie jej moc: moc transformacji, moc narodzin. Warunek jest jeden: trzeba pozwolić prowadzić się jej w tym tańcu zwanym życiem, bo ona lepiej niż my zna kroki. Focus Coaching czerwiec–sierpień 2020
Nie spotkałaś jeszcze bratniej duszy? Możesz odnaleźć ją w sobie. Zacznij traktowania siebie z miłością i szacunkiem
Być może pewnego dnia spotkasz osobę, która będzie twoją bratnią duszą, zaspokoi twoje najskrytsze potrzeby i będzie doskonale cię rozumiała. Brzmi jak bajka? Niekoniecznie. Bratnią duszę możesz odnaleźć w sobie
Budujemy w życiu trzy główne rodzaje relacji: z zewnętrznym światem, z naszymi bliskimi oraz sami ze sobą. Relacja z samym sobą to najdłuższa i najgłębsza relacja w naszym życiu. Warto, żeby była bliska i satysfakcjonująca. Dzięki zaopiekowaniu się sobą rozkwitamy. Mądra troska o siebie to umiejętność, której można i warto się uczyć. Jej podstawą jest kontakt z sobą na poziomie ciała, umysłu, emocji i duszy, czyli zauważanie i rozumienie tego, co w nas się dzieje z chwili na chwilę i reagowanie na swoje potrzeby z miłością, akceptacją i szacunkiem. Mądry wewnętrzny rodzic Chcąc naprawdę dobrze o siebie zadbać, musimy przede wszystkim zobaczyć siebie w taki sposób, jak mądra matka widzi swoje dziecko: bez oceniania, z pełną miłości i zrozumienia uważnością. Musimy poczuć, w jakim jesteśmy w danej chwili nastroju, co się z nami dzieje, jakie emocje przeżywamy, czego potrzebujemy i adekwatnie odpowiadać na te potrzeby. Wydaje się to banalnie proste, jednak wcale takie nie jest. Wielu z nas zostało poddanych w dzieciństwie treningowi zaprzeczania swoim prawdziwym potrzebom i uczuciom. I niekoniecznie w traumatycznej postaci takiej jak wtedy, gdy dziecko rozpacza po stracie ukochanego zwierzaka, a matka w poczuciu bezradności mówi mu, żeby przestało się mazać, bo to tylko chomik. I żeby poszło się już wreszcie pobawić. Często stępianie naszej wrażliwości na własne potrzeby i uczucia przyjmowało formy subtelniejsze: ironii wobec naszych autentycznych lęków; zawstydzania, gdy nie zachowywaliśmy się zgodnie z oczekiwaniami naszych bliskich. Po pewnym czasie ten oceniający nas surowo i krytycznie rodzic zamieszkuje w naszej własnej głowie, wartościując to, co przeżywamy, jako akceptowalne lub wręcz przeciwnie, nie do przyjęcia. W efekcie odrzucamy prawdziwe części siebie, co bywa bardzo bolesne. Więc żeby nie czuć tego bólu, wolimy czegoś nie widzieć. Dopiero gdy jak kochający i czuły rodzic damy sobie przyzwolenie na przeżywanie swoich autentycznych uczuć i zaspokajanie prawdziwych potrzeb, wtedy będziemy mogli siebie w pełni zobaczyć. Po pierwsze szczerość Warto pamiętać, że naturą naszych emocji i potrzeb jest ich ciągła zmiana, dlatego niezwykle istotna jest umiejętność bycia stale obecnym, uważnym na to, co się w nas wydarza. We wspieraniu samych siebie liczy się to, jak traktujemy się na co dzień. Jeśli każdego dnia z troską dbamy o to, aby zaspokajać swoje potrzeby, realizować pragnienia, wtedy mamy szansę na szczęśliwe życie i czucie się wartościowymi osobami. Kluczowe jest w tym bycie szczerym i autentycznym wobec samego siebie. Jeśli czujesz, że coś ci nie pasuje albo jest dla ciebie niedobre, nie udawaj, że jest inaczej. Kiedy mamy pełne oparcie w sobie, jesteśmy w stanie stać mocno na własnych nogach, nawet jeśli zabraknie nam wsparcia ze strony naszych bliskich, np. na skutek rozwodu czy zmiany miejsca zamieszkania. Oczekiwanie, że inna osoba będzie mogła nam zawsze dać wszystko, czego potrzebujemy, jest nierealne i tworzy wiele cierpienia w relacjach. Jedyną osobą w pełni odpowiedzialną za swoje uczucia i trwające całe życie zaspokajanie własnych potrzeb jesteśmy my sami. Oczywiście nie oznacza to samowystarczalności. Wręcz przeciwnie. To także umiejętność jasnego komunikowania otoczeniu, czego pragniemy, i przyjmowania dobra od innych. Piękno jest w oczach patrzącego W pewien słoneczny dzień nosiwoda w Indiach usłyszał, jak jeden z dzbanów, w których nosił wodę, przemówił. – Bardzo cię przepraszam – powiedział dzban pokornie – wiem, że ponieważ jestem pęknięty, donoszę na dwór naszego pana tylko połowę tej wody, którą donosi ten drugi dzban, który nie ma tego zawstydzającego pęknięcia, co ja. Nosiwoda spojrzał na niego życzliwie. Widząc, jak bardzo dzban jest przejęty swoją wadą, zdecydował się wyjawić mu pewien sekret. – Zauważyłeś, że na tej ścieżce, którą przemierzamy każdego ranka, kwiaty rosną tylko po jednej jej stronie?– Tak – odpowiedział dzban zaintrygowany.– A wiesz, dlaczego? – dopytywał nosiwoda z uśmiechem. – Ponieważ widząc potencjał w twoim pęknięciu, zasiałem tam ziarna kwiatów. I dzięki temu woda, wyciekająca z ciebie podczas drogi ze studni, podlewa te piękne kwiaty, które potem trafiają na stół w domu naszego pana. Jaka nauka płynie z tej opowieści? Zamiast oczekiwać od siebie, że będziesz perfekcyjny, ucz się dostrzegać perfekcję w tym, jaki jesteś. Przez całe życie myślałam, że moja wrażliwość i emocjonalność to wady. Zauważyłam, że podobnie myśli wiele kobiet. Martwiłam się tym, że tak bardzo przeżywam rzeczywistość, że emocje utrudniają mi „trzeźwy” osąd sytuacji, i nie lubiłam tego w sobie. Aż pewnego dnia zaczęłam pracować jako trener i coach i okazało się, że to, co wydawało mi się wadą, jest tak naprawdę zaletą: wrażliwość pozwala mi na empatyczne towarzyszenie grupie, rozumienie tego, co przeżywa druga osoba. Kiedy przestałam walczyć z tym, że tyle czuję, zaczęłam widzieć zalety w tym, jaka jestem, i uczyć się z tego twórczo korzystać. Nasze „słabości” to po prostu mocne strony, których jeszcze nie dostrzegliśmy. Piękno jest w oczach patrzącego. Na tę samą cechę możemy spojrzeć jak na największą wadę, jak i najwspanialszą zaletę. Zostań swoją własną bratnią duszą: 1. Bądź dla siebie dobry. Niekiedy narzekamy, że nasi bliscy nas nie wspierają, oczekujemy od nich, żeby domyślili się, czego nam trzeba, podczas gdy my sami często nie widzimy swoich potrzeb. Zastanów się więc i zapisz, jak pragniesz być wspierany. Może tęsknisz za uwagą, docenieniem, byciem wysłuchanym, pocieszonym, akceptowanym ze swoimi wadami i słabościami. Kiedy lista będzie gotowa, spójrz na to, co zapisałeś, tak jakby to był list do ciebie. Żeby mądrze o siebie zadbać, najpierw sam zacznij sobie dawać to, co pragniesz dostawać od innych. Będziesz zaskoczony, jak bliscy zaczną reagować na to, jak siebie traktujesz, dając ci to samo. Nawiąż głęboki kontakt sam ze sobą Połóż rękę na sercu albo skieruj tam swoją uwagę i zauważ wszystkie emocje, które są w tobie w danej chwili. Możesz (ale wcale nie musisz) nazwać je, np. możesz zauważyć subtelny ucisk w klatce piersiowej i w gardle i nazwać, że to, co czujesz, to smutek lub lęk. Albo możesz pozostać przy prostej obserwacji odczuć w ciele (fala ciepła, ciężkość, lekkość, ucisk, drżenie, zacisk itp.). Niekiedy wydaje nam się, że coś musimy zrobić z naszymi emocjami, jakoś siebie naprawić. Czując smutek, próbujemy go czymś przykryć, zagadać. Jednak najskuteczniejszym sposobem na wysycenie się danego uczucia i jego przemianę jest bycie naprawdę obecnym w tym, co w danej chwili przeżywasz, bycie w kontakcie ze swoimi emocjami. Pomaga w tym głęboki oddech. Im głębiej oddychasz, tym głębiej czujesz. Kiedy następnym razem zauważasz w sobie intensywną emocję, powitaj ją z uśmiechem i oddychaj. Myśli z dystansu Następnie zwróć uwagę na myśli, które przepływają ci przez głowę. Może zauważysz ocenę tego, co się z tobą dzieje, reakcję na przeżywane właśnie uczucia, ocenę relacji, w której jesteś. Niczego z tym nie rób, po prostu pozwól sobie zauważyć całą aktywność umysłu, która się w tobie w tej chwili odbywa. Im bardziej patrzysz na to z boku, tak jakbyś obserwował myśli kogoś innego, tym większy tworzy się dystans między tobą a twoimi myślami. Paradoksalnie ten dystans do własnych myśli, przekonań i ocen zbliża nas do prawdziwych siebie. Wpływ na uczucia Po jakimś czasie takiej obserwacji samego siebie z pewnością zauważysz, jak twoje własne myśli wpływają na to, jak się czujesz. Może odkryjesz, że siebie krytykowałeś albo ograniczałeś swoje możliwości. Zauważysz, które myśli sprawiają, że rozkwitasz, czujesz się uskrzydlony, masz poczucie, że sprostasz każdemu wyzwaniu, a które odbierają ci energię. Już samo przyglądanie się z dystansu własnym myślom może sprawić, że krytyczny rodzic w twojej głowie zacznie zmieniać się w kochającą cię bezwarunkowo bratnią duszę. Co poradziłbyś przyjacielowi Będąc świadomy tego, co się w tobie dzieje w danej chwili, połóż rękę na brzuchu albo skieruj tam swoją uwagę i zauważ, czego w związku z tym potrzebujesz, np. czujesz głód, więc potrzebujesz sycącego posiłku, czujesz zesztywnienie w ciele, więc może potrzebujesz ruchu, czujesz smutek, więc może potrzebujesz popłakać. Pomocną techniką w okazywaniu serca samemu sobie jest pytanie, co poradzilibyśmy przyjacielowi, gdyby przeżywał to, co my. Jak radzilibyśmy mu o siebie zadbać. Nawet jeśli podejmiemy świadomą decyzję, że nie zaspokoimy swojej potrzeby, na przykład: nie zjemy obiadu, tylko będziemy pracować bez przerwy, już samo zauważenie tego, co wybieramy, sprawi, że będziemy w głębszym kontakcie ze sobą. Zostań swoją bratnią duszą 1. Twórz wspierające myśli. Życzliwe wobec siebie myśli tworzą przyjemny błogostan w ciele. 2.Dbaj o potrzeby ciała. Zrelaksowane ciało tworzy zrelaksowane myśli. Dobrostan w ciele pomaga sprawniej poradzić sobie z czekającymi nas każdego dnia wyzwaniami. To w nim możemy znaleźć bezcenne oparcie. 3.Dawaj sobie emocjonalne wsparcie. Jak? Kiedy czujesz intensywne emocje – oddychaj głęboko. Im głębiej oddychasz, tym więcej czujesz. Tak często, jak to możliwe, pozwalaj sobie na pełną ekspresję swoich uczuć w zdrowy dla ciebie i twojego otoczenia sposób. 4.Buduj i pielęgnuj sycącą relację sam ze sobą. Każdego dnia traktuj siebie z miłością i szacunkiem. Uważnie i serdecznie towarzysz sobie w tym, co przeżywasz, dając sobie wszystko to, co sprawia, że rozkwitasz i stajesz się pełnią siebie. Uświadom sobie swoje potrzeby: 1. Co kocha twoje ciało? Nasze ciała uwielbiają się ruszać, rozciągać, przebywać na świeżym powietrzu. Co sprawia, że twoje ciało czuje się jak w niebie? Jaka forma ruchu i aktywności, jaki rodzaj jedzenia i dotyku wprawia twoje ciało w błogostan? 2. Co uwielbia twój umysł? Naturą umysłu jest ciągła zmienność, ruch, kreatywność, płodzenie coraz to nowych myśli. Czym pasjonuje się twój umysł? W co chętnie się angażuje? Co sprawia, że sięgasz szczytu swojego intelektualnego potencjału? 3. Co sprawia radość twojemu sercu? Nasze serce pragnie być widziane, doceniane, otwarte, kochające, w kontakcie z innymi. Naturalnym pragnieniem naszego serca jest uleczenie zranień i miłość. W jakich momentach czujesz się połączony ze swoim sercem? Co sprawia, że czujesz się uskrzydlony? 4. Co karmi twoją duszę? Muzyka, kontakt z bliskimi, z naturą, praca z poczuciem sensu – co sprawia, że czujesz zachwyt życiem i jego pięknem?
Twórczy spór jest ożywczy. Należy dyskutować, rzeczowo przedstawiając swoje racje, a nie wypowiadać się apodyktycznie. Nie z każdym jednak warto. Odpuszczaj, jeśli nie ma przestrzeni na mądrą wymianę argumentów.
Początki sztuki argumentacji sięgają początków filozofii antycznej, a Arystoteles wyodrębnił z niej oddzielną dziedzinę. Nawoływał on do poprawności argumentów i prawdy, która prowadzi do wygranej, a nie do efektowności czy manipulacji. Dyskusja ma służyć osiąganiu stawianych sobie celów, ale przy szacunku do rozmówcy i przyjmowaniu jego punktu widzenia. Znajomość argumentacji przydaje się i w wielkich dysputach, i w codziennych rozmowach, negocjacjach czy uzasadnieniu swojego stanowiska. Kilka ważnych zasad Mów do odbiorcy Argument ma trafiać do odbiorcy w sposób możliwie najprostszy, dlatego to do osoby, z którą rozmawiamy, należy dostosować argumentację. Wydaje się to oczywiste. Niektórzy mówcy wolą jednak argumentować dla siebie, popisując się nierzadko przy tym np. erudycją czy hermetycznym, a przez to nie zawsze zrozumiałym językiem czy żargonem. Korzystaj z różnych rodzajów argumentów Celem argumentu jest potwierdzenie lub obalenie danego stanowiska. W związku z tym należy zastosować argumenty adekwatne do danej sprawy. Istnieje wiele rodzajów argumentów, wśród których można wyróżnić: -rzeczowe to konkretne dane, fakty, np. sprzedaż w grudniu wyniosła 95 proc. planu; - logiczne wynikające z wnioskowania czy analogii, np. skoro wszyscy się zgadzają z tym, że należy połączyć dwa dane projekty, to tak należy zrobić; - emocjonalne, zalicza się do nich uczucia, przekonania; - pozostałe to autorytety, doświadczenie, powszechna opinia, wiedza, teorie. Którą grupę argumentów zastosować? Nie ma odpowiedzi oczywistej. Wiele zależy od sytuacji, sprawy i odbiorców. Dwie pierwsze grupy argumentów są najbardziej obiektywne, ale to dwie ostatnie grupy, chociaż subiektywne, mogą okazać się najbardziej skuteczne. W sztuce argumentacji uważa się, że dobry argument to taki, który jest skuteczny. Warto więc sięgać po różne, zawsze jednak w granicach rozsądku. O sile argumentu decyduje nie tylko jego meritum, ale także to, na ile będzie skuteczny w danej grupie odbiorców. Argument silny w jednej grupie może okazać się słaby w innej. Dlatego szykując się do ważnej rozmowy, należy mieć w zanadrzu: Argument kardynalny - Jeśli w danej sprawie dysponujesz argumentami i to nawet wieloma, a nie masz jednego kardynalnego, to być może nie masz żadnego. Argument kardynalny to jak szef szefów i to właśnie on jest fundamentem twojego przekonania i twojej retoryki. Kontrargumenty - Wdając się z kimś w dyskusję, warto przemyśleć, jakich argumentów użyje druga strona, by wcześniej zbudować do nich kontrargumenty. Takie przygotowanie może ułatwić i skrócić spór, a także skuteczniej kogoś przekonać i szybciej osiągnąć porozumienie. Kolejność - Liczą się nie tylko same argumenty, ale też to, jak zostaną one zaprezentowane. Kolejność ma znaczenie. Jeśli nasz odbiorca cechuje się np. niecierpliwością, warto zacząć od najsilniejszego argumentu, a skończyć na najsłabszym. Jeśli natomiast nasz rozmówca dłużej buduje swoją uwagę, trafniejsza będzie odwrotna kolejność: od najsłabszego do najsilniejszego. Można też uszeregować argumenty zgodnie z zasadą: najsilniejsze – najsłabsze – najsilniejsze. Ta formuła przydaje się zwłaszcza w trakcie wystąpień publicznych. Mądry i błyskotliwy początek oraz równie mądra i błyskotliwa pointa będą atrakcyjną klamrą dla odbiorców. Warto się zastanowić również, które z podanych uszeregowań będzie najbardziej adekwatne w danej sytuacji. Można wypisać argumenty, których chcemy użyć, a następnie je uszeregować według jednego z poniższych schematów: - od najsilniejszych do najsłabszych - od najsłabszych do najsilniejszych - zgodnie z regułą: najsilniejsze – najsłabsze – najsilniejsze. Odeprzyj atak „A co ty tam wiesz?” albo „z kobietami tak zawsze” czy też „nowy, a już się panoszy”... Niektórzy, kiedy brakuje im merytorycznych argumentów, uderzają w adwersarza w taki właśnie sposób, choćby po to, by wyprowadzić go z równowagi. To jeden z najczęstszych ataków spotykanych w życiu publicznym czy codziennej komunikacji, a także w argumentacji. Niemiecki filozof Artur Schopenhauer w słynnej „Erystyce, czyli sztuce prowadzenia sporów” nazywa to argumentem ad personam (do osoby) i wymienia na miejscu ostatnim, kiedy już wszystkie inne sposoby zawodzą. „Jeżeli się spostrzega, że przeciwnik jest silniejszy, że w końcu nie będzie się miało racji, to atakuje się go w sposób osobisty, obraźliwy, grubiański”, pisze. Nie warto odpłacać tym samym, wejdziemy bowiem w grę rozmówcy. Lepiej powściągnąć emocje, zastosować wymowne milczenie (nie na wszystko należy reagować, cisza to też komentarz) i np. powiedzieć: „Wróćmy do rzeczowej dyskusji”. Można się też po prostu pożegnać, zwłaszcza kiedy uznamy, że nie ma przestrzeni na rozmowę. Są ludzie, którzy będą próbować wymieniać argumenty do końca, często z rosnącą agresją i uporem. Nie z każdym należy dyskutować. Arystoteles napominał, by nie dyskutować z pierwszym lepszym, a jedynie z takimi, którzy cenią prawdę i są gotowi uznać, że nie mają racji, jeśli ta leży po drugiej stronie. Co więcej, należy szukać takich rozmówców, którzy mają dość rozumu, by nie prawić absurdów, których się muszą potem wstydzić. Błędy rozumowania W wymianie argumentów warto zwrócić uwagę na sposób rozumowania nie tylko naszego adwersarza, ale również własny. Błędne rozumowanie prowadzi do błędnych wniosków. A oto najczęstsze błędy rozumowania: Pochopna generalizacja. Coś się zdarzyło u kogoś lub u kilku osób i w związku z tym tak jest także w innych przypadkach. Błąd polega na wyciąganiu generalnego wniosku przy ograniczonej liczbie przypadków. Rada: Zwróć uwagę, że ten jeden przykład bądź kilka nie oznacza „wszyscy”, „zawsze”, „każdy”. Bandwagon. Co się będziemy zastanawiać, przecież wszyscy tak robią. Rada: Zapytaj „Wszyscy, czyli kto konkretnie?”. Fałszywa analogia. Współczesna pandemia jest jak wojna. Błąd polega na tym, że przywoływana sytuacja nie jest wystarczająco podobna i w związku z tym wypacza obraz. Rada: Zastanów się, czy analogia jest trafna. Fałszywa przyczyna. Sprzedaż wzrosła dzięki kampanii reklamowej. Czy rzeczywiście? Może dzięki zmianom zachowań konsumentów? A może to zasługa firmowych handlowców czy nowych umów z sieciami sklepów? Sukces ma wielu ojców, warto więc przeanalizować, który w nich jest nim naprawdę. Rada: Zdobądź dowody i przedstaw argumenty uzasadniające związek przyczynowo-skutkowy. Fałszywy autorytet. Ma miejsce wówczas, gdy ktoś się powołuje na znane nazwisko eksperta czy osoby ogólnie poważanej, ale jednak niespecjalizującej się w dziedzinie, której dotyczy dyskusja. Może to być także ktoś z bliskiego otoczenia, kogo najzwyczajniej cenimy czy po prostu lubimy. Dzieci nieraz mówią: „Bo tak powiedział mój tata”. Niektórzy dorośli również korzystają z tej zasady. Rada: Nie przyjmuj racji niekompetentnej osoby tylko dlatego, że uważasz ją za wiarygodną. Śliskie nachylenie to nieuchronność danych konsekwencji w przypadku wyboru określonego sposobu postępowania. Np.: „Jeśli raz im ustąpisz, to zawsze będziesz musiał ustępować”. Albo potocznie: „Daj komuś palec, a weźmie całą rękę”. Rada: Uważaj na założenia. Fałszywa alternatywa. Te dwie pralki są naprawdę świetne. Celowe zawężenie wyboru do dwóch alternatyw, mimo że wokoło stoi kilkadziesiąt innych pralek. Trudno wybrać jednak z setki. Rada: Nie pozwalaj sobie na ograniczenie do dwóch alternatyw, zapytaj o inne opcje. Spór czy kłótnia? Jeśli ktoś reprezentuje odmienne od naszego przekonanie, warto przedstawić nie tylko własne argumenty, ale i poznać argumenty drugiej strony. Wynika to wprost z poszanowania autonomii rozmówcy, uznania, że perspektywy są różne, a także ze zwykłej ciekawości. Zaciekaw się drugim człowiekiem, bo siebie już znasz. Mądra dyskusja czy twórczy spór są ożywcze. Ich celem nie musi być przekonanie adwersarzy, istotna jest sama wymiana argumentów. Uznajemy racje drugiej strony i zmienimy własne przekonanie, gdy nasze argumenty okażą się najzwyczajniej słabsze. Innym razem dzięki wymianie argumentów utwierdzimy się jeszcze bardziej przy swoim stanowisku. Są oczywiście sprawy, które są warte obrony za wszelką cenę. Są jednak i takie, przy których nie warto się upierać, a wręcz należy docenić argumenty drugiej strony i dzięki temu zweryfikować własne. Przyda się zasada złotego środka Arystotelesa, która mówi, że między skąpstwem a rozrzutnością jest oszczędność. Inaczej ma się rzecz z kłótnią. Zazwyczaj wówczas nie chcemy usłyszeć argumentów drugiej strony, a co dopiero ją zrozumieć. Raczej chodzi o przeciąganie liny, pokazanie, kto tu ma rację, przyznawanie jedynie sobie prawa do właściwego oglądu sprawy. Takie osoby, zwłaszcza gdy brakuje im argumentów, mówią: „dla mnie to prawda”. Warto wówczas zrobić krok w tył i zamiast wymieniać argumenty, zastanowić się, czego tak naprawdę dotyczy konflikt. W sztuce argumentacji zazwyczaj najsilniejszy będzie konflikt wartości przejawiający się w odmiennym światopoglądzie, wyznawanej etyce czy religii. Nie mniej wybuchowy jest konflikt danych (np. brak danych, różne informacje lub odmienne interpretacje). W gruncie rzeczy wykłócamy się o swoje perspektywy, zamiast uznać, że mamy prawo różnie patrzeć na daną sprawę. Spór jest mądry, bo pokazuje szerszy obrazek. Kłótnia jest toksyczna. Spór to otwarcie, kłótnia to zamknięcie. To, jak postępuje z nami druga strona, ma niewielkie znaczenie. To od nas zależy bowiem, jaką damy na to odpowiedź. Nie musimy grać w toksyczną grę adwersarza. Możemy powiedzieć: „Fajnie, fajnie, ale może skupmy się na rzeczowej rozmowie”. Argumentacja to sztuka. Dlatego na koniec miałbym radę: używaj pojęcia „argument”, argumentuj i pytaj o argumenty, odpuszczaj, jeśli nie ma przestrzeni na mądrą wymianę argumentów. Nie z każdym warto. 10 zasad wartościowej dyskusji - argumentuj do przekonania odbiorcy, wcześniej je uważnie zdiagnozuj - dostosuj argumentację do percepcji odbiorcy - argumentuj rzeczowo, wyjaśniaj kwestie zrozumiale, jasno i krótko - miej argument kardynalny, taki, który jest fundamentem twojego przekonania - szereguj argumenty i porządkuj je według klucza adekwatnego do sprawy i odbiorców - nie udowadniaj rzeczy oczywistych, bo tracisz czas i uwagę odbiorców - spieraj się z problemem, natomiast ludzi zostaw w spokoju - ad personam – nigdy! Nie argumentuj do osoby (np.: „bo ty to zawsze robisz” albo „jak zwykle się mylisz”). Argumentuj do problemu - słuchaj drugiej strony – swoje argumenty przecież już znasz - zabłyśnij, argumentując w sposób porywający Przygotuj się do rozmowy Niezależnie od tego, czy chodzi ci o osiągnięcie porozumienia, przekonanie do swoich racji czy przedłożenie rozmówcy własnego punktu widzenia, to: - zapisz temat sporu - zdiagnozuj główne przekonanie odbiorcy - wypisz swoje argumenty - usuń argumenty oczywiste - wypisz argumenty drugiej strony Focus Coaching, marzec–maj 2021
Radykalna akceptacja: kiedy coś zaczyna się sypać, powtarzam sobie: „to nawet lepiej”
Radykalna akceptacja to budowanie takiej postawy wobec siebie i życia, która jest wspierająca i osadzona w miłości, a nie w lęku. Bo kiedy się boimy, to sztywniejemy, tracimy dostęp do swojego potencjału. Postawa akceptacji sprawia, że rozwijamy skrzydła.
Wyobraźmy sobie, że jutrzejszy dzień będzie cały w duchu radykalnej akceptacji. Co by to znaczyło? Jak inny byłby od dzisiejszego? Jak inni bylibyśmy my? Opowiem wam na moim przykładzie. Otóż jutro jest weekend, a ja wybieram się na warsztaty pracy z ciałem i głosem. To pierwsza sobota i niedziela w tym roku, które wreszcie przeznaczam na rozwijanie siebie. To jednak nie przeszkadza mojemu krytykowi wewnętrznemu mówić, że powinnam wreszcie odpocząć, a nie planować kolejne rzeczy. W nurcie radykalnej akceptacji tę myśl najpierw bym zauważyła, a potem z pomocą życzliwości zamieniłabym na coś czułego, bo z tych dwóch skrzydeł składa się właśnie radykalna akceptacja. Czyli zamiast mówić sobie: „Ty to potrafisz sobie upchać nawet w wolny weekend coś. Nie dbasz o siebie i innych itd.”, mówię sobie: „Zauważam złość na siebie, nie uciekam od niej, ale też pod nią zauważam troskę o czas dla mnie i dla rodziny”. Życzliwie tłumaczę więc sobie, że ten warsztat to wyraz dbałości o siebie samą. Głos wewnętrznego krytyka nie omieszka też wspomnieć, że na warsztacie na pewno pojawi się we mnie wstyd. Obudzi się ocena siebie, swojego głosu, ciała, ruchów oraz ocena innych, a także porównywanie siebie z innymi. O tym krytyku trzeba pamiętać, kiedy wkraczamy na ścieżkę rozwoju. To głos lęku mówiący o tym, co robimy nie tak, czego powinniśmy się wstydzić i jak szybko z tej ścieżki uciekać. Dlatego też szykując się do jutrzejszych warsztatów, wiem, że obydwie te siły: uważność i życzliwość, będą moimi sprzymierzeńcami otulającymi lęk i opór. Solidna konstrukcja Radykalna akceptacja opiera się na dwóch filarach. Pierwszy to uważne i świadome dostrzeganie tego, co jest (ang. awareness). Zauważanie i sprawne nazywanie tego, co czujemy, widzimy i myślimy. Nie może być ono wybiórcze i kierować się wyłącznie tym, co sprawia nam przyjemność. Powinno być całościowe, bo chodzi o to, żeby dostrzec i być ze wszystkim, co się pojawia. Nie tylko z tym, co łatwe i miłe, ale również z tym, co jest dla nas niewygodne, trudne albo stanowi wyzwanie. Nie manipulujemy doświadczeniem, tylko przyjmujemy je dokładnie takim, jakim jest. Drugi filar to życzliwa obecność (ang. compassion), która jest jak kochająca matka, czule obejmująca to, co trzyma w ramionach. Solidna konstrukcja, którą dają te dwa filary, otwiera przed nami możliwości przechodzenia przez życie pełniej, spokojnej i odważniej. Intencjonalnie nie piszę: łatwiej, bo nie sądzę, żeby to było łatwiejsze. Samoświadomość nie jest łatwa. To trochę jak z myciem okna, przez które patrzymy na świat. Uważność sprawia, że widać więcej, często rzeczy, których wcześniej nie dostrzegaliśmy tak wyraźnie, i też takich, które nie do końca akceptujemy. Stąd drugi filar, czyli potrzeba czułości i życzliwości, żeby ten widok za oknem czule objąć obecnością. Gdyby tylko korzystać z pierwszego filaru, to w przypadku smutku, wściekłości czy radości bylibyśmy świadomi tego, co się z nami dzieje, ale moglibyśmy i tak powędrować w stronę obwiniania siebie lub innych. To właśnie „compassion” daje potencjał leczącej obecności. Nie wpadamy w pułapkę odpychania, zaprzeczania czy obwiniania innych o to, czego doświadczamy. Zatrzymani w uważności obejmujemy siebie miłością. A z miłością nic nie wygra. Jak pisze Tara Brach, amerykańska psycholożka, założycielka Insight Meditation Community w Waszyngtonie i autorka wielu książek: „radykalna akceptacja pomaga nam zaleczyć ranę i pójść dalej, wolnymi od nieświadomych mechanizmów autonienawiści i obwiniania”. Tyle tylko, że pierwszy krok zmiany to akceptacja tego, co jest, tego, kim jesteśmy, co w sobie lubimy i czego nie lubimy. Dopiero po zrobieniu tego kroku zmiana jest możliwa. Do samego źródła Dlaczego to musi być radykalny ruch? Słowo „radykalny” pochodzi z łacińskiego słowa „radix”, które znaczy sięgający korzeni albo źródła. Oznacza to, że radykalna akceptacja pozwala nam powrócić do tego, kim tak naprawdę u źródła jesteśmy. Powrócić do myśli, że jesteśmy miłością. Przypominanie sobie tego pomaga nam szybciej naprawiać błędy, mierzyć się z niedoskonałością, uczyć radzić sobie z wyzwaniami i być w dobrej relacji z drugim człowiekiem. Pytanie tylko, czy wierzymy w to, że człowiek jest u swojej podstawy dobrą istotą, która czasem błądzi? Jeśli tak, to jest to znakomity punkt startu. Jeśli jednak nie, to zalecam najpierw pracę nad tym obszarem, żeby dojść do punktu, w którym wiem, że w głębi serca jestem dobrym człowiekiem, który czasem dokonuje niewłaściwych wyborów. To skoro już wiemy, czym jest radykalna akceptacja, przybliżmy sobie błędne przekonania na jej temat, czyli powiedzmy, czym radykalna akceptacja nie jest. Wiele osób myśli, słuchając o niej, że to: koloryzowanie czarnego na białe, słodka niedojrzała naiwność, zgoda na miernotę lub prosta droga do samouwielbienia. Nic bardziej mylnego, ale po kolei: 1 Koloryzowanie Uważne bycie z tym, co przyjemne i komfortowe, jest rzeczywiście łatwe. To jakoś samo przychodzi. Ale uważne bycie z akceptacją w dłoni z tym, co nieprzyjemne, trudne i niełatwe, już jest wyzwaniem. I właśnie szczególnie w takich momentach obejmowanie życzliwością siebie, sytuacji, innych osób jest aktem wielkiej siły i odwagi. Zauważenie tego, co jest, z akceptacją takim, jakie to jest, nie zmieni danej sytuacji jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Zmienia jednak nasz sposób patrzenia na tę sytuację. Czyli oznacza to, że kiedy tracę pracę, to zauważam w sobie lęk o przyszłość, złość, frustrację, ale też może jakąś ulgę. Do tego życzliwie staram się siebie samą wspierać i być swoim własnym przyjacielem, bo tak łatwiej jest znosić te trudy. Ale wciąż strata pracy to strata pracy. Nie koloruję rzeczywistości, nie upiększam, ale dokładniej dostrzegam jej barwy. 2 Słodka naiwność Aż sprawdziłam w słowniku, jak definiujemy słowo „naiwny”. Definicja brzmi tak: „odznaczający się zbytnią łatwowiernością, szczerością, niemający doświadczenia, sprytu; dziecinny, łatwowierny, głupi”. Czyli osoba, o której można powiedzieć, że łatwo wierzy, nie mając doświadczenia, a może nawet można pomyśleć, że jest po prostu głupia. Szkodliwość takiego przekonania jest ogromna i sięga dużo dalej, niż nam się wydaje na pierwszy rzut oka. Ona może pociągać za sobą przekonanie, że takiej osobie da się „wcisnąć” wszystko, a to nie jest prawda. Radykalna akceptacja nie odbiera IQ ani zdolności wyciągania wniosków czy stosowania krytycznego myślenia umożliwiającego analizę sytuacji. To postawa miękkości i czujności na to, co przychodzi. Potrafi ona współistnieć z inteligencją, którą Howard Gardner, amerykański psycholog, specjalista z dziedzin psychologii kognitywnej i psychologii uczenia się, opisał jako logiczno-matematyczną. Można być inteligentnym, doświadczonym człowiekiem, który do wszystkiego: siebie, innych i życia w ogóle, podchodzi uważnie i z czułością. 3 Akceptowanie mierności Nic bardziej mylnego. Życzliwe towarzyszenie sobie czy innym nie oznacza bezwarunkowej zgody na to, co jest, szczególnie jeśli to nam nie odpowiada. Nie oznacza akceptacji bez możliwości zmiany. To się da pogodzić. Bo można jednocześnie akceptować siebie i rozwijać swoje kompetencje. Można akceptować to, że COVID kazał nam pracować z domu, i jednocześnie czuć z tego powodu frustrację oraz szukać rozwiązań pomagających rozsądnie podzielić przestrzeń między domownikami. Można jednocześnie akceptować to, jak sytuacja wygląda teraz, a jednocześnie pracować nad tym, by ją zmienić. To się nie wyklucza. Na tym właśnie polega cała moc radykalnej akceptacji. 4 Samozachwyt i utrata kontroli nad sobą Choć tego drugiego wszystkim by się nam trochę przydało, to ta pierwsza część nam nie grozi. Część osób się boi, że osiągną stan samouwielbienia, i uznają, że są tak pełni wszystkiego, co wspaniałe, że niczego nie potrzebują zmieniać. A wtedy cele i plany legną w gruzach. Awans się nie wydarzy, zdrowe żywienie spełznie na niczym, a chęć pracy terapeutycznej odbije się od perfekcyjnego spojrzenia na siebie. Uspokoję, że podobnie jak w punkcie trzecim, radykalna akceptacja ma w sobie zdolność pomieszczenia zachwytu nad sobą, rozczulenia nad własną niedoskonałością i jednoczesnej gotowości do zmiany. Zmiany, która sprawi, że będziemy lepszymi dla siebie i innych. Tu nie ma przestrzeni na pobłażliwość czy odpuszczanie. Tu jest miejsce na wzrost, tyle tylko, że otulony uważnością i życzliwością. A to, co nimi podlewamy, bujnie rośnie. To nawet lepiej Ćwiczenie radykalnej akceptacji jest dla mnie najtrudniejsze, kiedy rzeczy we mnie czy dookoła nie idą po mojej myśli. Dla was to też chyba żadna nowość. Nowością jednak może być to, co stosuję od kilku lat za poradą mojej koleżanki. Otóż za każdym razem, kiedy dzieje się coś trudnego, powtarzam sobie: „To nawet lepiej” i szukam powodu, dla którego rzeczywiście jest lepiej. Stosuję to, kiedy klient odwołał szkolenie, rozchorowałam się, wypadła mi plomba, pokłóciłam się z bliskimi itd. To początkowo zabawne ćwiczenie mentalne, z czasem przerodziło się w potężne stwierdzenie pomagające mi nawet w najtrudniejszych momentach. Wymusza na mnie nie tylko akceptację tego, co jest, ale też dostrzeżenie, że to niesie dla mnie jakąś wartość. I jeśli nie widzę jej od razu (a musicie wiedzieć, że często nie widzę), to po jakimś czasie odnajdę argument przemawiający za tym, że to jednak lepiej, że stało się, jak się stało. Dlatego chcę wam zadać zadanie domowe, polegające na tym, że kiedy tylko go przeczytacie, przez godzinę na wszystko, co się wam przydarzy, mówcie „to nawet lepiej”. Zobaczcie, jaki jest wasz świat oglądany przez taki pryzmat. A jeśli wam się nie spodoba, to nawet lepiej, bo będziecie wiedzieć, że to narzędzie nie dla was. Kończę pisać ten tekst po dwóch dniach warsztatów pracy z ciałem i głosem. To co, chciałabym wam przekazać jako puentę, to fakt, że w każdej technice, ćwiczeniu, rozmowie, którą przeprowadziłam podczas zajęć, przebijały się dwa wątki: bycie tu i teraz oraz czułość do siebie. Mam wrażenie, że radykalna akceptacja jest niezbędna zawsze: podczas pisania tekstu, robienia obiadu, jazdy samochodem czy prowadzenia negocjacji. Ona ma moc transformacji. Trzeba tylko sobie na nią pozwolić. Tyle i aż tyle. Postawa radykalnej akceptacji to postawa przyjacielskiej, szczerej, uczciwej i życzliwej obecności, która charakteryzuje się troską i przyjmowaniem rzeczywistości taką, jaka ona jest. To nie jest pobłażanie, ignorowanie i naiwne unoszenie się na chmurce iluzji. To solidna, trudna i nielinearna droga do budowania wewnętrznej siły, żeby radzić sobie z tym, co przynosi życie. Tara Brach w książce „Radykalna akceptacja” pisze o kształtowaniu takiej postawy wobec siebie i życia, która jest wspierająca, zbudowana w oparciu o miłość, a nie lęk. Bo kiedy czujemy lęk, to sztywniejemy, dosłownie i w przenośni. To samo dotyczy naszych umiejętności poznawczych. Tracimy wówczas dostęp do kreatywności, innowacyjności, otwartości, budowania zaufania. Jesteśmy w trybie przetrwania, a nie pełnego potencjału. WRZESIEŃ–LISTOPAD 2021 Focus Coaching