Moja Łemkowyna. Michał Szymko o wystawie „Formy obecności” [WYWIAD]
Zwielokrotnienia na obrazach Warhola to wpływ jego głęboko religijnej matki i rozdawanych przez nią świętych obrazków. Kilka z prac mistrza obok ikon Nowosielskiego czy sztuki Fedaka zawiśnie na fascynującej wystawie poświęconej Łemkom/Rusinom Karpackim, którym kurator Michał Szymko przywraca pamięć.
MAJA CHITRO: Skąd jesteś? Warhol w swojej słynnej wypowiedzi twierdził, że pochodzi znikąd. MICHAŁ SZYMKO: Ja też jestem z tego „nikąd”. Określam tak wioskę na pograniczu polsko-łemkowsko-słowackim. Dla ciebie to Łemkowszczyzna, region w Polsce. Dla mnie Lemkowyna – moja ojczyzna. Stąd pomysł na wystawę „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”. A zaczęło się od form milczenia. Szymborska pisała: „Ktoś tutaj był i był, i nagle zniknął i uporczywie go nie ma”. Jako badacz, wykładowca akademicki nie mogę się na to godzić. Więc ekspozycja staje się manifestem przywracania Łemkom głosu. Jako Łemkowie, Rusini Karpaccy, mieszkamy w obrębie terytorium Polski, Słowacji, Serbii, Chorwacji, Rumunii, Czech, Ukrainy, USA, Kanady, Argentyny, Węgier. Nasza sztuka jest więc częścią dziedzictwa tych państw, lecz w muzeach nie widuję kontekstu łemkowskiego. Oto forma milczenia. Wykluczenie kultury łemkowskiej w polskiej świadomości jest znaczące. Wciąż za mało mówi się o akcji Wisła, do której doszło w 1947 roku, choć to jedna z najczarniejszych kart w naszej historii. Siłą na ziemie zachodnie i północne przesiedlono 140 tysięcy Łemków. Zdaję sobie sprawę z kontrowersyjności tego stwierdzenia, ale uważam, że była to czystka etniczna. Przerwano transmisję naszej bytności i tożsamości. Oderwano nas od naszej ojczyzny. W języku łemkowskim istnieje pojęcie „na czużyni” – na obczyźnie, jak nazywa się te ziemie. Początkowo władza zachęcała Łemków do wyjazdu do ZSRR. Ci, którzy pozostali, dostali symboliczną godzinę, by spakować cały dobytek i przygotować się na wygnanie. Myślę tu szczególnie o moich pradziadkach, których deportowano, oraz o cioci Kapłończykowej, doskonale pamiętającej tamte czasy. Opowiadała mi wielokrotnie, że na wygnaniu jej matkę napadli Polacy – pobili ją i próbowali wyrwać język tylko dlatego, że mówiła do córki po łemkowsku. Finalnie udało jej się wrócić do Zyndranowej, lecz dom musiała odkupić od pani Bolkowej, która go sobie przywłaszczyła. Wielu Łemków przeżyło całe życie w strachu. Zresztą jeżdżę z tatą po łemkowskich wioskach i spisuję te historie po to, by formy milczenia wreszcie przepadły. Mam świadomość, że te historie są jak łączy się żar. Jeśli nie podtrzymamy ich, zgasną na zawsze, a bez tych głosów nie będziemy w stanie zrozumieć, kim naprawdę jesteśmy. A gdy zaczynasz mówić o sztuce łemkowskiej, często słyszysz pewnie, że to folklor. Błędne myślenie? Błędne. Tym bardziej, że na wystawie zobaczymy prace m.in. Andy’ego Warhola, Epifaniusza Drowniaka, czyli Nikifora, czy Jerzego Nowosielskiego zestawione w nieoczywistym kontekście, wśród twórców, których historia próbowała wymazać, takich jak choćby Mykołaj Fedak. Jego obrazy odkryłem przypadkiem w łemkowskiej wsi Olchowiec, w chyży pana Kiełbasińskiego. Byłem u niego w odwiedzinach. A obok szafy leżał obraz podpisany cyrylicą: „M. Fedak”. Kim był ten Łemko? To pytanie długo nie dawało mi spokoju. Z czasem dotarłem do strzępów jego losów: najbliższych Fedaka upchnięto podczas wywózek w pociągu do Chersonia i wszelki ślad po nich zaginął. Do Olchowca przychodziły potem tylko pojedyncze kartki świąteczne z Kiszyniowa, jedyny znak, że Mykołaj żyje. Zacząłem więc pisać do lokalnych instytucji kultury, krok po kroku składając tę historię jak rozbite naczynie. Po miesiącu przyszła odpowiedź: „Mykołaj zmarł w sierpniu 2024 roku, ale wciąż żyje jego żona Rita”. Poleciałem więc do niej. Spędziliśmy trzy dni w ich mieszkaniu. Kilkukrotnie podkreślała, że mąż do końca wierzył, że Łemkowie kiedyś jeszcze sobie o nim przypomną. I właśnie dlatego nazywanie tej sztuki folklorem jest nie tylko błędem, lecz także powtórzeniem przemocy milczenia, na którą się nie godzę. Jak znaleźć w takim razie wspólny pierwiastek dla tak odrębnych artystów, jak Warhol czy Fedak, żeby opowieść o nich płynęła wartko? Wystawa jest podzielona na trzy części, a pierwszą z nich poświęciliśmy pamięci. Pojawia się tu m.in. portret Aleksandra Duchnowycza, naszego budziciela narodowego, który wypowiedział słynne: „Rusinem byłem, jestem i będę”. Narracja prowadzi od historii takich twórców, jak Mykołaj Fedak czy Dawid Zdobylak, aż po przedmioty z kolekcji Państwowego Muzeum Etnograficznego – rzeczy, które kiedyś należały do konkretnych ludzi. Weźmy choćby kierpce: nie wiemy, kto w nich chodził po Łemkowynie, jakie były losy tej osoby, co zapamiętała, a czego nie zdradziła nikomu opowiedzieć.... W popkulturze wiedzę o tradycyjnych strojach łemkowskich w projektach popularyzuje m.in. Zofia Chylak. I na szczęście coraz więcej tych nazwisk wybrzmiewa – o swoim łemkowskim pochodzeniu mówią Zosia, Igor Herbut, Misia Furtak czy Dorota Nieznalska, której praca zresztą pojawi się również na wystawie. To mocny głos, sygnał informujący o tym, że my jesteśmy. Istniejemy. Pamięć to część pierwsza. Jaka jest druga? Przenosi nas w Karpaty, w krajobraz gór i doświadczenie natury. Na pierwszy rzut oka to przestrzeń kojąca, dająca wytchnienie. Ale pod spodem pulsuje opowieść o utracie i tęsknocie. To tutaj po raz pierwszy spotyka się Nowosielski z XVII-wieczną ikoną sądu ostatecznego ze zbiorów muzeum w Świdniku w Słowacji, którą zestawiono z ikonami pisanymi współcześnie przez Mirosława Trochanowskiego. Co istotne dla mnie, jako kuratora, historyka sztuki i łemkowskiego badacza wewnętrznego ogromne znaczenie ma fakt, że ta wystawa powstaje właśnie w Państwowym Muzeum Etnograficznym. Placówka ma świadomość obowiązku krytycznej refleksji nad tym, jak przez lata pokazywano mniejszości etniczne. Co więcej, nie boi się stawiania pytań o wykluczenie, asymilację i mechanizmy przemocy – przywraca jednocześnie obecność tym, których historię próbowano wymazać. Misją muzeum jest pokazywanie kultury mniejszości jako zjawiska dynamicznego, żywego i globalnego, dalekiego od stereotypów sztuki ludowej. „Formy obecności” mają uświadomić, że etnografia to nie tylko przeszłość, lecz także współczesność i przyszłość. Przechodzimy więc do sali trzeciej... Którą zdecydowałem się nazwać Transpop – to przestrzeń, gdzie zderzam popkulturę z tradycją. Wisi tu praca Warhola „Marilyn Monroe”, jest też 36-krotnie powielona postać Mikołaja z ikony XVII-wiecznej ikony św. Mikołaja z Muzeum Regionalnego w Sanoku. Chcę pokazać, jak radykalnie zmienia się funkcja ikonicznego przedstawienia: ikona przeszłości i ikona nowoczesności, skonfrontowane z sobą w jednym miejscu. Nieczęsto w kulturze masowej wspomina się o Warholu w kontekście jego rusińskich korzeni. No właśnie, a przecież silny wpływ miała na niego i jego sztukę matka Julia Warhola. To ona wymyśliła słynną warholowską czcionkę. W ten sposób pisała na co dzień, nauczyła go tego jeszcze w austro-węgierskiej szkole, do której uczęszczała. Miała więc niezaprzeczalny wpływ, choć pośredni, na historię sztuki amerykańskiej. Zbyt łatwo przychodzi nam zapominanie o korzeniach Andy’ego, jego głębokiej wierze... Stąd to słynne zdjęcie artysty z papieżem Janem Pawłem II zrobione w kwietniu 1980 roku na Placu św. Piotra w Rzymie. Wielu publicystów z najbardziej opiniotwórczych magazynów na świecie komentowało to spotkanie jako wynik nawrócenia Warhola po uniknięciu śmierci z rąk Valerie Solanas, autorki skrajnego, feministycznego manifestu „SCUM”, rozgoryczonej brakiem artystycznego wsparcia. Był 1968 rok i po tym incydencie Warhol nigdy już nie osiągnął zadowalającej formy zdrowotnej. Ale Twoja opowieść poszerza tę historię i w zasadzie odkrywa ją na nowo. Mówisz o warholowskiej religijności wpojonej przez matkę, co można dostrzec w jego pracach powstałych na długo przed zamachem na jego życie. Zgadza się! O tym, jak ważna była religia w życiu Warhola świadczy choćby fakt, że na jego pogrzebie modlono się po rusińsku i angielsku. Przez całe życie matka zwracała się do niego wyłącznie po rusińsku. I to właśnie Julia zaszczepiła w synu głęboką religijność – opowiadała mu choćby żywoty świętych, a mały Andy chłonął te historie, zanim zamienił je na biografie gwiazd i celebrytów. Kojarzysz małe, ochronne obrazki rozdawane w kościołach i cerkwiach? Kolekcjonowała je, a Warhol później przetworzył ten gest w sztuce. Skąd wzięły się jego słynne multiplikacje? Właśnie z rytuału powtarzania, z ikon, które znał z domu. Matka opowiadała mu też o swojej wsi Mikovej położonej w Słowacji, o krowach, które zapamiętała, o zapachu gór w sadzie. Przecież to wszystko Warhol później wplatał w sztukę. Zachowało się podanie asystenta Warhola, który miał przedstawić mu pomysł na wykorzystanie motywu krów, a znudzony Andy się na to zgodził, choć sam wcześniej wspominał o pracy z nimi, co warto jeszcze zweryfikować w biografii. Właśnie z tego impulsu powstały słynne portrety krów. Mimo to, co szczególnie uderzające, żadna dotąd wystawa nie odczytywała jego twórczości w tym łemkowskim/rusińskim kontekście, choć jest on obecny w źródłach i otwiera zupełnie nową perspektywę interpretacyjną. Więc w wystawie „Formy obecności” spotykamy obecności, których zupełnie się nie spodziewamy. A jakie jest dziś największe marzenie Michała Szymki – Łemka? Marzę o tym, żebyśmy my, Łemkowie byli. Po prostu byli. Michał Szymko to historyk sztuki, ukrainista, doktor nauk humanistycznych. Łemko. Kurator wystawy „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”. Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, od 17.01.2026.
Tomasz Włosok: „Niby prosto jest się dziś komunikować, ale to nieprawda, bo przestaliśmy się zastanawiać nad tym, co mówimy, i tylko wypluwamy z siebie słowa” [WYWIAD]
Tomek Włosok przyznaje, że bliżej mu do marzyciela niż realisty. To dobrze, w dzisiejszym świecie potrzebujemy więcej takich twórców. W kontekście jego najnowszej roli w filmie „Dziki” rozmawiamy o tym, że w ciszy słychać więcej.
Tomasz Włosok - rocznik ’90. Jeden z najbardziej cenionych aktorów młodego pokolenia. Absolwent krakowskiej PWST. Zdobywca prestiżowej Nagrody im. Zbyszka Cybulskiego. Podczas FPFF w Gdyni otrzymał Kryształową Gwiazdę ELLE za rolę Jerzego Kuleja w filmie „Kulej”. 1 stycznia do kin wszedł film „Dziki” w reż. Macieja Kawulskiego, w którym wciela się w pierwszoplanową rolę tajemniczego wojownika. Jesteś typem milczącym? TOMEK WŁOSOK: Różnie. Kiedy najczęściej? W życiu. Praca daje mi przestrzeń, by się wyżyć, być przez chwilę ekstrawertykiem. Ale na co dzień to raczej jestem cichy. Niespecjalnie lubię gadać. A o czym lubisz? Lubię zgłębiać to, co moralne. Zagadnienia dotyczące powstania planety, galaktyki, astronomii, a także astrologii… Oprócz tego lubię sobie pogadać o tym, co nas w życiu wkurza, więc po ludzku. O grach komputerowych – o tym mógłbym mówić godzinami. I o filmach, choć przez to, że jestem częścią środowiska, z którego pochodzą też moi znajomi, staramy się gadać o tym jak najmniej. No tak, to przecież Wasza praca. Dlatego dziś o filmach rozmawiam mniej niż kiedyś. Dużo ich oglądasz? Wolałbym więcej. Oglądam za to sporo seriali, a to z prostej przyczyny – wieczorem, po całym dniu, jesteśmy już zmęczeni, dłuższa forma filmowa może w takim momencie przerazić. Co ostatnio oglądałeś? Najbardziej poruszyło mnie japońskie anime, choć nie jestem największym fanem gatunku. Przeglądaliśmy z Malwiną (Buss, partnerką Tomka – przyp. red.) Netfliksa i trafiliśmy na serial „Demon Slayer”. Słyszałem, że to popularna seria, nic dziwnego – znalazłem tam sporo prawd życiowych, o człowieku, naszych demonach i walce z nimi. To ciekawe, biorąc pod uwagę japońską kulturę umiaru – w tych filmach Japończycy mają szansę się wyżyć. Ciszę mają w życiu na co dzień, więc wyrzut zwierzęcej energii pojawia się w anime. Podobno warto też obejrzeć „Atak tytanów”, w którym główny wątek rozgrywa się na drugim lub trzecim planie. Klucza do historii szukamy w tle. Myślałam, że wymienisz „Niebieskookiego samuraja”. Świetny, ale bardziej zeuropeizowany niż „Demon Slayer”. A w kinie na czym ostatnio byłeś? „Jednej bitwie po drugiej” Andersona. Mocne doświadczenie. Rozumiem, dlaczego dzieli ludzi. Mnie poruszyła ta karykaturalna opowieść, a jednocześnie straszliwie schematyczna, szczera i prawdziwa. Ale ja łykam wszystko z DiCaprio. Ciebie też można oglądać teraz w kinie, w filmie „Dziki” w reż. Macieja Kawulskiego. Grasz głównego bohatera, który przez cały czas milczy. Gdy zabiera się głos aktorowi, co staje się jego językiem? Wszystko dookoła. Oczywiście na początku miałem plan, by usta zamknąć naprawdę na czas zdjęć, by tę ciszę lepiej zrozumieć. Ale byłoby to bardzo egoistyczne wobec wszystkich, którzy pracowali przy projekcie i nie musieliby mieć ochoty znosić aktora, wymyślającego sobie, że przestanie się odzywać, a potem opowiadającego o tym w wywiadach. Mieliśmy dużo zdjęć wyjazdowych, byłem odcięty od rodziny. Malwa z moją córką Jagodą przyjechały na chwilę, do Jury Krakowsko-Częstochowskiej. A potem wyjechaliśmy do Słowenii. I to dawało mi przestrzeń, by się wyciszyć. Oprócz tego wciąż zaskakiwały nas warunki atmosferyczne. Tam, gdzie miało być słońce, była mgła, a jeśli potrzebowaliśmy mgły, wychodziło słońce. Ale dzięki temu wyszło chyba jeszcze lepiej. Kim jest Dziki? Został wychowany przez las i góry. Ludzi spotyka dość późno. Jako że formowała go natura, proces adaptacji jest zupełnie inny. To outsider. Prawda, której uczymy się dzięki postępowi cywilizacyjnemu, różni się od pierwotnego instynktu, który posiadamy. Dziki jest tym instynktem, wśród ludzi kieruje się innym kodeksem moralnym niż przyjęty powszechnie. Budując bohatera, zastanawialiśmy się, jak może zareagować w konkretnej sytuacji, i każdy pomysł odrzucaliśmy, bo Dziki musiał zachowywać się instynktownie, w kontrze. Uwalniające uczucie – dać się ponieść instynktowi? O tak. Bieganie po górach, obcowanie z naturą, światło naturalne, stosunkowo mała ekipa – mieliśmy poczucie bliskości natury i możliwości wyżycia się. Szkoła przetrwania. Pozwolenie sobie na instynktowne działanie, a potem powrót do codzienności może być wycieńczające? Na planie biegałem w samych spodniach, przepasany pasem. Było zimno, w końcu nagrywaliśmy na wysokości 2700 metrów. Po powrocie do domu zapomniałem o wszystkich rzeczach, o których marzyłem przed rozpoczęciem zdjęć – że nagrywamy w górach, że będziemy się hartować, kąpać w lodowatych strumykach – i natychmiast schowałem się pod kołdrę. Ciepło, rodzina, telewizor. Ekstra. Ale sama przygoda była świetna, lubię takie ekstrema. Po to zostałem aktorem. Nie dziwi mnie Twój zachwyt naturą, wielką popularnością cieszą się obozy przetrwania, w których udział biorą ludzie na co dzień pracujący za biurkiem, w wieżowcach. To wiele o nas mówi, że mimo wszystko potrzebujemy natury, pierwotne instynkty nadal w nas są. Nie spędzisz w szklanych domach całego życia, czasami musisz spojrzeć na drzewo. Dlaczego Twój bohater nie mówi w ogóle? To tajemnica. Określiliśmy ją w pewien sposób z Maćkiem, ale zostawiliśmy też różne ścieżki interpretacji widzom. A może język świata, jaki znamy, jest nie do przyjęcia? No jasne, bo tak jak wspominałem, kieruje się on innym kodeksem. To nie tak, że on się nie porozumiewa, bo przez całą historię klarownie ze wszystkimi się komunikuje. Zależało nam, by pokazać, że język nie jest wszystkim, czego potrzebujemy do wyrażenia siebie. Niby prosto jest się nam dziś komunikować, ale to nieprawda, bo przestaliśmy się zastanawiać nad tym, co mówimy, i tylko wypluwamy z siebie słowa. To bolączka dzisiejszych czasów. Dziki uświadomił mi, że to, co pozawerbalne, często jest ważniejsze niż słowa. Żyjemy w świecie przestymulowania i każdy ma wiele do powiedzenia na każdy temat. Musimy mówić wszystko, pokazać wszystko. A Tove Jansson w „Opowiadaniach z Doliny Muminków” już dawno narzekała: „Dlaczego nie pozwolą mi nigdy zachować moich wspomnień o wędrówkach tylko dla siebie? Czy nie mogą zrozumieć, że gadaniem niszczą wszystko? Jeśli im opowiadam, to potem nic nie zostaje”. Pomyślałam, że to trochę o Tobie. Mamy wybór. Nikt do niczego nie może nas zmusić. Oczywiście to kwestia priorytetów, tego, komu na czym zależy. Jeśli jesteś aktorem i boisz się, że stracisz popularność i godzisz się na wystawienie siebie, bo ktoś cię do tego przymusza, to szkoda. Ja tak nie mam. Jasne, boję się, że mógłbym stracić komfort, którym się teraz cieszę, ale nie potrafiłbym się złamać… Czujesz presję z zewnątrz? Właśnie nie. A gdyby ktoś próbował mnie zmusić do takich wyznań, odwróciłbym się plecami, świadomy ewentualnych konsekwencji. Nigdy nie wiesz, co będzie jutro, ale warto być wiernym sobie i swoim zasadom. Zawsze byłeś taki odważny w stawianiu granic? Chyba nigdy nie musiałem ich stawiać, bo nie miałem potrzeby sprzedawania siebie. A teraz, gdy wyrobiłem sobie na ten temat konkretne zdanie, nikt mnie do tego nie zmusi. W takim razie jakim językiem opowiadasz o sobie? Jesteś aktorem lubianym, co widać w entuzjastycznych reakcjach widzów i ludzi, którzy Cię znają. To cenne. Dla mnie to przywilej. Po prostu nie kalkuluję. Nie oceniam ryzyka zawodowego, a także daleko mi do bycia kontrowersyjnym, bym w ogóle musiał kalkulować. Żyję w zgodzie z sobą, etyką moją i mojej rodziny. A ta jest dla mnie najważniejsza. I może o to w życiu chodzi? Żeby nie kalkulować? Choć nie jest tak, że nie próbuję się przypodobać nikomu… Komu próbujesz? Bliskim. Tym, na których mi zależy. Lubię być dobrze odbierany. Nie powiem brutalnej prawdy, żeby tylko wyszło na moje. Lubię być miły. To chyba trudne. Odgrywasz różne charaktery, a potem wracasz na łono rodziny, gdzie panują inne zasady. Za to masz spory komfort dzielenia życia z partnerką będącą aktorką i rozumiejącą tę sytuację. Jak wychodzisz z ról? Malwa mi daje duży komfort powrotu, bo nie lubię nazywać tego procesu wychodzeniem z roli. Ja po prostu mam coś w rodzaju syndromu odstawienia. Jestem w coś zaangażowany, żyję tym, myślę o projekcie długi czas. A gdy się kończy, przez chwilę czuję FOMO. Trwa to około dwóch tygodni. W tym czasie coraz bardziej angażuję się w życie rodzinne, dom żyje własnym rytmem i muszę na powrót w niego wpaść. Mam na szczęście wyrozumiałą drugą połówkę, która daje mi te dwa tygodnie. Ale nigdy więcej. Trudno na tej podstawie ocenić, czy aktorstwo to dla Ciebie tylko zawód, czy część życia. Na pewno część życia. Aktorstwo darzę szacunkiem. I kocham tę pracę. Nie chodzi tylko o to, że daje mi się wyżyć czy krzyczeć, co w życiu przychodzi mi z trudem. Jestem wdzięczny za moment, w którym się znalazłem, bo mam problem z przebijaniem się. To nie leży w mojej naturze, żeby być najgłośniejszym w pokoju. Dzięki aktorstwu mogę coś powiedzieć na moich zasadach. No i mogę przeżywać nieprawdopodobne przygody. Marzyłem o tym jako dzieciak. I tak zostało. Bliżej mi do marzyciela niż realisty. Czym jest ten szacunek do pracy, o którym mówisz? Na początku szanowałem sam fakt, że praca w ogóle się pojawiła. A potem następujące kroki milowe. Najpierw panicznie bałem się, że takie możliwości nigdy więcej się nie powtórzą. I taki lęk nadal we mnie siedzi. To chyba dotyczy wszystkich twórców pracujących na freelansie. Jesteś zależny od ludzi, którzy cię zatrudniają. Dziś szacunek do pracy dotyczy szansy tworzenia nowych rzeczy, ufających mi osób. Jaki rodzaj bohatera Cię fascynuje? Pilnujesz tego, żeby Twoje role były różne, grasz albo nadwrażliwca, albo nieudacznika, albo gangstera, albo legendę sportu… Jurek Kulej zdobył dwukrotnie złoty medal na igrzyskach olimpijskich. Był pięknym gawędziarzem, niezwykle inteligentnym gościem. Złotym człowiekiem kochanym przez wszystkich. Miał też trzy żony, rozbił kilka małżeństw, kilka osób przez niego cierpiało. Nie ma ludzi idealnych. I właśnie takie „luki” interesują mnie najbardziej. W kinie lubię też dostawać nadzieję. I kocham robić kino, które daje nadzieję. Chyba o to w życiu chodzi. Za dużo w nim smutku. Co nie oznacza, że nie lubię kina zaangażowanego, poruszającego, bez nadziei. Jestem Wagą, lubię równowagę, więc taki miks jest dla mnie idealny. A pamiętasz moment, kiedy skończyłeś film, a rola, którą odegrałeś, dała Ci nowy wgląd w człowieka? Każdy projekt coś takiego we mnie zostawia. Każdy też mnie jara – fajne jest to, że na poziomie scenariusza wiele rzeczy mogę wyczytać o człowieku, o sobie. W „Zielonej granicy” przeczytałem o strażniku granicznym, który stoi na granicy, wykopuje ludzi na stronę białoruską, należy do systemu, którego nie rozumie, ale musi działać, bo w przeciwnym razie zostanie posądzony o dezercję. Myślę o nim jako człowieku, który codziennie musi walczyć z tym, z czym nie powinien. Otwiera mi to głowę, trudne rzeczy staram się sprowadzić do osobistego doświadczenia. Znaleźliśmy się w dość dziwnym momencie historii, stoimy po dwóch skrajnych stronach barykady. Brakuje środka. Nie ma złotej równowagi. I ja w tym moim bohaterze dostrzegłem właśnie to, że znajduje się kompletnie pośrodku, nie należy do żadnej z grup. Czyli znajduje się nigdzie. No właśnie. A przecież nie ma człowieka, który nie miałby w życiu wątpliwości. Jednak dziś w dyskursie publicznym nie ma miejsca na wątpliwości. Masz się opowiadać po jednej lub drugiej stronie. Rola strażnika była dotąd dla mnie chyba najtrudniejszym zadaniem zawodowym, bo niosła za sobą społeczną odpowiedzialność. Pilnowałem, by nie wymknął mi się spod kontroli. Żeby miał w sobie cechy stawiające go w pozycji kata, ale jednocześnie ofiary systemu. To mocna rola, niosąca, jak mówisz, społeczną odpowiedzialność. I Wam jako twórcom tego obrazu mocno oberwało się za ten film. Jak to znosiłeś? To był burzliwy czas, tuż przed wyborami parlamentarnymi. Spirala się nakręcała, cięciwa napinała. Wszystkie straszaki, które się pojawiły, były w zasadzie internetowe. Na żywo nie zetknęliśmy się z nieżyczliwością. Mimo to było tak gęsto, że w okolicach premiery na kilka pokazów jechaliśmy z ochroną, bo nienawiść tak eskalowała. Na szczęście nic się nie wydarzyło. Ta rola była manifestem z Twojej strony? To był gorący czas, w którym o tym, co dzieje się na granicy, mówiło się dużo. Film wybrzmiał w tym momencie wyjątkowo donośnie. Jedni powiedzą, że premiera w tym okresie była prowokacją. Ja jako twórca nie mam wpływu na to, kiedy film wchodzi do kin. Ale mam wpływ na to, jaki scenariusz akceptuję i z kim pracuję. Tego byłem świadomy. Od początku do końca wierzyłem, że prawda się obroni. A ta zawsze leży pośrodku. Zajmuje Cię polityka? O tym, że to, co osobiste, jest polityczne, pisała już w latach 60. Carol Hanisch. Interesuję się polityką jako mężczyzna, jako ojciec dbający o dobro rodziny. Muszę wiedzieć, co się dzieje. Czasami się w tym zatracam, szczególnie gdy wrze na całym świecie. Czytam różne media, by móc wyrobić sobie własną opinię. Poranek rozpoczynam od Duolingo i sprawdzenia informacji. Masz swój „black mirror”, w którym przeglądasz swoich bohaterów, co prowadzi do odsłonięcia w Tobie jakiejś cechy, o której nie miałeś pojęcia? No oczywiście! W dużej mierze po to oglądam filmy. Jeśli wyłączam wszystkie receptory, idę za historią. I kocham te momenty. Zauważam wtedy reakcje, coś, co nie byłoby dla mnie naturalne, na co bym nie wpadł, i myślę sobie: „To tak można zareagować?”. Skoro ustaliliśmy, że jesteś bardziej marzycielem niż realistą, to jestem ciekawa, czy myślisz, że kino może przywracać podmiotowość, głos tym, którzy są wykluczeni lub pozbawieni swojego języka. Krótko – czy sztuka może zmieniać świat? Może. Wierzę w to. Ale też nie musi. To wszystko jest kwestią wyboru. Osobiście jako twórca wierzę, że może zmieniać. U mnie sztuka wielokrotnie zmieniła punkty widzenia. I jest to terapeutyczne. Sztuka ma mówić za tych, którym odebrano głos, o tym, nad czym się nie zastanawiamy albo o czym nie chcemy myśleć – choćby o przemocy w domach. Do takich tematów wielu z nas nie ma wglądu, a filmy poszerzają tę istotną przestrzeń przeżycia, by móc się czegoś nauczyć, spojrzeć z perspektywy. To ogromna moc kina, które powinno być i i angażujące, i dające rozrywkę. Nigdy jednak narzucające.
Magdalena Boczarska: „Przez lata myślałam, że taka po prostu jestem. Diagnoza przyniosła spokój” [WYWIAD]
W 2026 roku na ekrany kin trafią dwa filmy z jej udziałem. Oba balansują na granicy tego, co realne, i tego, co nie z tego świata. Oba ocierają się o zdarzenia nie z tego świata. A na jaki świat czeka Magdalena Boczarska? O tym jest ta rozmowa.
Magdalena Boczarska: Zdiagnozowano u mnie w tym roku ADHD. Zaczęłam psychoedukację. To ważny moment, ale nie traktuję go jak manifestu – raczej coś, co przyszło naturalnie, w odpowiednim czasie. Długo czułam, że jest we mnie jakiś rodzaj wewnętrznego napięcia, którego nie potrafiłam nazwać. Zawsze byłam wrażliwa, czasem chaotyczna. Sądziłam, że taka po prostu jestem. Diagnoza okazała się raczej spokojnym uporządkowaniem tych elementów, a psychoedukacja dała mi narzędzia, które pomagają funkcjonować i być łagodniejszą wobec siebie. To nie tak, że nagle wszystko się zmienia, po prostu zaczynasz patrzeć na siebie z większym zrozumieniem. Maja Chitro: O ADHD u dorosłych mówi się w zasadzie od niedawna… I dlatego wiele osób nadal nie kojarzy go z dorosłością. Sama byłam zdziwiona, jak mało kobiet jest diagnozowanych. Często słyszy się też, że to modny temat, ale z mojego doświadczenia wynika coś zupełnie innego. Diagnoza pozwala nazwać to, co dotąd było mglistym przeczuciem, i przynosi to ulgę. Czujesz, że możesz wreszcie poskładać siebie z czułością, zamiast surowo oceniać. Otworzyło to w mojej głowie przestrzeń pozwalającą zajrzeć do swojego wnętrza z ciekawością, a nie z niepokojem. Byłaś, jak to się ładnie określa, żywym dzieckiem? Tak, byłam energiczna. Ale dopiero teraz rozumiem, że ADHD nie musi wyglądać jak obrazek z podręcznika. To nie tylko nadaktywność czy trudność w skupieniu. To też emocjonalność, rozpędzone myśli, skakanie między tematami, czasem trudność w domknięciu drobnych spraw. Najbardziej uderzyło mnie to, że można mieć ADHD, będąc jednocześnie osobą spokojną na zewnątrz. I dopiero z perspektywy dorosłej kobiety widzę, jak te puzzle układały się przez lata. Jak? Choćby prokrastynacja, która potrafi sparaliżować. Albo nadmiar emocji długo niemających ujścia. Wiele osób twórczych funkcjonuje podobnie – presja bodźców, bogaty świat wewnętrzny, intensywność przeżyć. Część z tych emocji znajduje spust w sztuce, ale część zostaje w środku i potrafi przytłoczyć. U mnie to często wyglądało tak, że zaczynałam pięć rzeczy naraz. Otwierałam jedną szafkę, kończyłam na reorganizacji całego mieszkania i oczywiście w połowie traciłam wątek. Byłaś wcześniej na terapii? Tak, przeszłam kilka procesów terapeutycznych. Każdy z nich był innym etapem. Terapia wiele mi ułożyła, pozwoliła zobaczyć, co niosę z sobą jako dorosła osoba. Kiedy później pojawiła się diagnoza ADHD, poczułam, że nie wywraca niczego do góry nogami, raczej domyka. Po czterdziestce odkrywanie nowych rzeczy o sobie nie jest ani późne, ani dramatyczne, to po prostu część drogi. I daje dużo ulgi, kiedy zaczynasz rozumieć nienazwane wcześniej mechanizmy. Skoro nauczyłaś się z sobą żyć, co się wydarzyło, że pomyślałaś o diagnozie? Chyba to, że spojrzałam trochę szerzej na rodzinne historie. Na to, jak różne doświadczenia przechodzą z pokolenia na pokolenie. W mojej rodzinie są obecne konsekwencje wojny i trudów tamtego czasu. Dopiero kiedy zostałam mamą pomyślałam, że to dobry moment, żeby przyjrzeć się temu głębiej. Nie dlatego, że coś było nie tak, ale chciałam być bardziej świadoma, nieść dalej jak najmniej niepotrzebnych obciążeń. Terapia zamknęła wiele tematów. A jeden impuls – książka polecona przez przyjaciółkę – sprawił, że poszłam na diagnozę. Testy potwierdziły ADHD i poczułam… spokój. Bo nagle okazało się, że mogę nauczyć się współpracować ze swoim „bałaganem”, a nie walczyć. I że taką też siebie lubię. Tej miłości uczę się codziennie. Ale chyba nie zawsze jest tak łatwo. Bywa różnie. Czasem jest przestrzeń, czasem wszystko gęstnieje. Są dni, kiedy mogę działać w lekkiej strukturze, i takie, kiedy trudno jest złapać oddech. To część procesu. Kiedy więc w końcu odetchnęłaś? Chyba wtedy, gdy zaczęłam przyznawać przed sobą, że jestem wrażliwa. A świat nie zawsze temu sprzyja. W naszym ostatnim wywiadzie rozmawiałyśmy o sytuacji na białoruskiej granicy – wtedy nikt nie wiedział, jak bardzo świat skręci w stronę niepokoju. Później przyszła wojna w Ukrainie, konflikt w Strefie Gazy. I to wszystko jako mama przeżywam intensywniej. Świat wymagający ciągłej czujności silnie wpływa na osoby, które głęboko czują. Uczę się patrzeć na to z dystansem, nie tracić jasności. Nie boisz się o tym mówić. Pochodzę z Krakowa, w mojej rodzinie jest obecna historia wojny, a także historia Żydów. Przez całe życie kochałam Izrael, mieszkają tam moi przyjaciele, którzy mają dziś ogromny problem, by odnaleźć się na nowo we własnej tożsamości. Po II wojnie światowej bardzo ważnym elementem było odbudowanie człowieczeństwa po Holokauście. A pamięć o ofiarach stała się jednostką oddzielającą dobro od zła. W tym, co wiąże się teraz z konfliktem palestyńsko-izraelskim, nie wolno zapomnieć o izraelskich ofiarach po terrorystycznej napaści Hamasu z 7 października 2023 roku. Ale dziś, po ponad dwóch latach, trudno nie zauważyć, że decyzje rządu Izraela noszą w sobie znamiona ludobójstwa na ludności palestyńskiej w Strefie Gazy. Nie chcę przy tym formułować prostych ocen. Mówię o tym, że świat stał się skomplikowany i pełny pęknięć, a my wszyscy – niezależnie, skąd pochodzimy – musimy poukładać nasze wartości na nowo. Jako mama zastanawiam się, jak tłumaczyć ten świat synowi. Staram się pokazywać mu jasność, nawet jeśli rzeczywistość bywa trudna. George R.R. Martin napisał kiedyś: „Gdy mowa o jutrze, nie ma nic pewnego”… I chyba chodzi właśnie o umiejętność odnalezienia się w niepewności. Czuję, że jestem teraz zawodowo w dobrym miejscu. Doceniam, że mogłam zrobić przerwę w filmie, wrócić do teatru, że mogę wybierać projekty bardziej świadomie. Jestem wdzięczna za długofalowe współprace reklamowe, które dają stabilność. Mam wokół siebie ludzi, na których mogę liczyć. I to jest ogromny komfort. Jednocześnie chciałabym być dla siebie łagodniejsza – bo osoby z ADHD potrafią być wobec siebie przesadnie surowe. Zaczynasz to rozpoznawać. A nauczyłaś się wynagradzać siebie? Uczę się. Na przykład, że warto czasami sprawić sobie drobną przyjemność albo – jeśli masz taką możliwość – rzucić wszystko i wyjechać, gdziekolwiek. Zrobić reset. Jeśli chodzi o podróże, nie mam wyrzutów sumienia. Najchętniej z bliskimi. Chwile spędzone razem, czas, są bezcenne. Uważam też, że powinnością aktora jest nieustanne inwestowanie w siebie od strony emocji, wrażeń, doświadczeń, inspiracji. Skoro mówisz o powinnościach aktora, to jaka jest rola artysty w przestrzeni publicznej? Bycie osobą publiczną to wielki przywilej. Jeśli czasami można dać coś od siebie światu albo opowiedzieć się po słusznej stronie i zabrać głos, to moim zdaniem warto. Z empatią, bez udawania eksperta. Kiedyś usłyszałam określenie, że to „bierny aktywizm”, nie zgadzam się. Jeśli choć jedna osoba poczuje dzięki temu wsparcie, że z jakimś poglądem na sprawę nie jest sama, ma to sens. Ma to też swoją cenę. Ale mam prawo zabrać głos i mówić o rzeczach palących. Nie jestem tylko aktorką, ale też mamą, żoną, partnerką, obywatelką, człowiekiem. I chcę spojrzeć sobie bez wstydu w oczy. I w oczy mojego dziecka. To moja walka o lepszą rzeczywistość dla niego. Niczego nie żałujesz? Nie. Ani w życiu, ani zawodowo. Świadomie wybieram role, wiedząc, że mój syn je kiedyś zobaczy. Podobnie myślę o moich działaniach społecznych – dziecko chłonie fakt, że mama i tata są aktorami na własnych zasadach. I bywa to zabawne. Zdarza się, że moja twarz pojawia się na billboardach. Dla synka jest to oczywiste do tego stopnia, że ostatnio zapytał kolegę w szkole, na którym budynku wisi jego mama. To pokazuje, że dziecięca perspektywa potrafi pięknie studzić emocje i prostować rzeczywistość. Wspomniałaś o rolach – często pyta się aktorki, czy nie żałują ról i pokazywania ciała. Jakimś cudem te pytania nigdy nie docierają do aktorów Kobiety często muszą się tłumaczyć z tego, z czego mężczyzn nikt nie rozlicza. W naszym domu rozumiemy specyfikę zawodu. Jeśli decyduję się na trudne sceny, to dlatego, że widzę sens w historii, którą opowiadam. Moje granice są wyraźne i wiem, jak o nie dbać. Skoro mówimy o filmie – 30 stycznia premiera „Zapisków śmiertelnika”, onirycznego obrazu, w którym o trudnych tematach, choćby odchodzenia, opowiada się za pomocą mądrego, czarnego humoru. To historia mężczyzny – zdawałoby się – sukcesu, który jedzie nad morze, by popełnić samobójstwo. Grasz tam prokuratorkę. Czekałam na tę premierę trzy lata! To mądry film. Delikatny, dowcipny, a jednocześnie odważnie poruszający temat śmierci, który w naszej kulturze jest zamiatany pod dywan. Lubię takie opowieści, które wzbudzają emocje, a jednocześnie oswajają trochę widza z tym, co trudne. W filmie pojawiają się duchy… Bardzo interesują mnie tradycje, rytuały, sposób, w jaki ludzie różnych kultur próbują opisywać to, czego nie da się uchwycić. Ktoś powiedział mi, że nieważne, w co się wierzy – ważne, żeby wierzyć. Duchowość jest mi bliska, ale nie w sensie dosłownych zjawisk. W naszych słowiańskich tradycjach pojawiało się przekonanie, że jesienią świat żywych i świat umarłych są bliżej siebie. To dla mnie ciekawa opowieść o tym, jak bardzo ludzie potrzebowali symboli, by poradzić sobie z lękiem przed przemijaniem. To niejedyny film z Twoim udziałem wykorzystujący wierzenia i duchy. Jesienią 2026 roku do kin wejdzie inspirowany kaszubskim folklorem horror „Opi”. Właśnie skończyliśmy do niego zdjęcia. W kulturze Słowian mówiło się, że dzieci w czepku urodzone (w nienaruszonych błonach płodowych – przyp. red.) zwiastują szczęście. Kaszubi z kolei uważali, że w czepku rodzi się opi – upiór. Najpierw więc czepek palono i ścierano, a potem podawano dziecku z mlekiem. Gdy maluchom wyrastały jedynki, wyrywano je i kazano im nosić na szyi. Po śmierci obcinano głowę, by opi nie mógł powstać z grobu, pukać do szyb i zabijać żywych. W latach 50. i 60. XX wieku wydało się to jednak Kaszubom zbyt drastyczne, więc obcinali tylko palec, po czym wrzucali go do kubka z kawą, którą później wypijała rodzina. W znacznej mierze jest to też film oparty na faktach… W „Opi” pojawią się trzy pokolenia kobiet i tylko cztery aktorki. Intymny, kobiecy obraz. Ta intymność i kobiecość w scenariuszu sprawiły, że przyjęłaś propozycję roli od reżyserki Marty Giec? Też, ale przede wszystkim energia Marty. Jej spojrzenie, wrażliwość. Poczułam, że chcę być częścią tej historii i jej filmowego debiutu. To intuicja, a ta rzadko mnie zawodzi. A co w ogóle musi Cię zainteresować w filmie, żebyś chciała w nim grać? Potrzebuję czuć, że bohaterka jest traktowana podmiotowo, że ma coś do przeżycia, nie jest tylko dodatkiem. Lubię, kiedy film ma warstwę, która zostaje z widzem dłużej. Choć sama rozrywka też ma w sobie ogromną wartość – śmiech, oddech, oderwanie od codzienności to także misja. Aktorów, jeszcze przed wojną, nazywano komediantami. Ostatnio mój syn zapytał: „Idziesz znów do swojej pracy, w której się tak wygłupiasz?”. A ja się przejmuję, analizuję… Często to robisz? Niestety tak. Od dziecka byłam uczona samodzielności, odpowiedzialności, dlatego dziś uczę się, że mogę czasem prosić o pomoc. Że nie muszę sama ogarniać wszystkiego. Długo Ci zajęło nauczenie się odpuszczania w relacji? Niedawno zaczęłam. Coś pękło? Nie, to naturalny proces. Urodziłam dziecko, stworzyłam ognisko, wsadziłam ten wagon na tory i pozwoliłam mu jechać. I czasami tylko zerkam, czy jedzie w dobrym kierunku. Twoja diagnoza była pomocna w tych kwestiach? Wiesz, że tak? Bo potrafię dziś powiedzieć: „Przepraszam, w ogóle tak nie myślę, nie chcę się kłócić. To nie ja, tylko moje ADHD”, więc ta świadomość dużo zmienia. A dużo się kłócisz? Mało, ale jeśli już, to na zabój! Na szczęście krótko i potem szybko się godzę. Na koniec, podsumowując tę rozmowę – jak nie zatracać zdolności do odczuwania uroków świata? Bo mimo że żyjemy w niespokojnych czasach, świat jest piękny. Mój syn mnie tego uczy. Dzieci zachwycają się codziennością, każdą drobnostką. I ta umiejętność jest zaraźliwa. Staram się ją w sobie pielęgnować. To perspektywa Magdy-mamy. A Twoja osobista? Mamy z Mateuszem rytuał – co wieczór opowiadamy sobie jedną dobrą rzecz, która wydarzyła się w ciągu dnia. Nawet jeśli to jest coś malutkiego: spacer czy kawa wypita w spokoju. Nauczyłam się zasypiać z czymś pozytywnym, nie z napięciem. I nie chodzi o to, żeby każdy dzień był produktywny, bo nie da się go zawsze przeżyć na sto procent. Czasem leżysz pod kocem, zmęczona, z nieumytymi naczyniami w kuchni – i to też jest w porządku. Można wtedy powiedzieć sobie: „To też było ekstra. Dobrze, że dałam sobie do tego prawo”.
„Ludzie tęsknią za bliskością, więc wynajmuje się dotyk, rozmowę, obecność”. Brendan Fraser o swojej najbardziej poruszającej roli
W szczycie kariery uciekł od Hollywood, utonął w mroku, a gdy niewielu dawało mu szansę, wrócił w wielkim stylu i zdobył Oscara. Dziś Brendan Fraser raczy nas jedną z najbardziej poruszających ze swoich ról – człowieka, który za odpowiednią opłatą towarzyszy obcym i samotnym w najważniejszych chwilach ich życia.
W 2021 roku w Japonii powołano ministra do spraw samotności i izolacji, jednocześnie uruchamiając biuro przeciwdziałania tej jednej z najdotkliwszych bolączek dzisiejszego świata. 40 proc. Japończyków przyznaje, że odczuwa samotność w codziennym życiu. Ale to trend globalny, dotyczący mieszkańców Wschodu i Zachodu. Według najnowszych danych WHO jedna na sześć osób na świecie czuje się samotna. A w Polsce? Wyniki badań naukowców z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu są wyjątkowo niepokojące – wskazują, że z powodu samotności cierpi ponad 60 proc. obywateli. Komediodramat „Rodzina do wynajęcia” o „rozwiązaniu” przeciw samotności Jak radzić sobie z tą narastającą epidemią? Wspomniani już Japończycy stosują m.in. usługę osób do wynajęcia. Taka uprzejmość jest dość kosztowna, ale nie na tyle, by nie można było sobie na nią pozwolić. Tym samym można wynająć chłopaka lub dziewczynę, żałobnika, dalekiego członka rodziny, kogoś, kto wysłucha albo przytuli… Właśnie o tym obcym dla zachodniej kultury fenomenie opowiada w swoim najnowszym filmie, komediodramacie „Rodzina do wynajęcia”, Hikari. Urodzona w Osace reżyserka, która dotąd pracowała m.in. przy takich produkcjach jak „Tokyo Vice”, „Awantura” czy „37 sekund”, przeniosła się do Stanów Zjednoczonych jako 17-latka. Tam studiowała teatr i taniec na Uniwersytecie w Utah, a potem ukończyła wydział filmowy Uniwersytetu Południowej Kalifornii. Ma więc doświadczenie przenikania się kultur, co pozwoliło jej stworzyć uniwersalną opowieść o samotności. Phillip – w tej poruszającej roli Brendan Fraser – to amerykański, dojrzały już aktor mieszkający w Tokio, któremu się nie wiedzie. Ostatnim poważniejszym zleceniem była reklama pasty do zębów, w której wystąpił jako człowiek-tubka. W Japonii jest sam. Walczy z demonami. I zdaje się, że początkowo przegrywa. Ale pewnego dnia dostaje propozycję wcielenia się w żałobnika podczas lokalnej, tradycyjnej ceremonii pochówku. Robi to, po czym chce go zatrudnić Shinji Tada (grany przez Takehiro Hirę, znanego m.in. z „Szoguna” czy „Pogłosek”), szef agencji wynajmującej ludzi do towarzyszenia potrzebującym lub samotnym, który ową ideę tłumaczy w ten sposób: „Sprzedajemy emocje. Gramy dla klientów role rodziców, rodzeństwa, przyjaciół, bliskich”. Ten koncept wciąż wzbudza zdziwienie w zachodniej kulturze, jednak Phillip z czasem odkrywa, że w udawanych relacjach kryje się prawdziwa potrzeba bliskości i sensu. „Rodzina do wynajęcia” jest melancholijnym portretem samotności, iluzji więzi i tęsknoty za byciem zauważonym, z Brendanem Fraserem grającym człowieka, który sam coraz bardziej gubi granicę między rolą a rzeczywistością. Brendan Fraser o roli w „Rodzinie do wynajęcia” Trudno byłoby znaleźć lepszego kandydata do tego filmu. Brendan Fraser był wielką gwiazdą kina przełomu lat 90. i 2000., a na jego koncie zapisały się m.in. takie blockbustery jak „Mumia”, „Więzy przyjaźni”, „George prosto z drzewa”, „Spokojny Amerykanin” czy „Miasto gniewu”. Jednak z czasem jego kariera zaczęła zwalniać. Media spekulowały na temat problemów z używkami i w życiu prywatnym. Fraser odsunął się od Hollywood, a głos zabrał po latach, przy okazji premiery „Wieloryba” w reż. Darrena Aronofsky’ego, za którego zdobył zresztą Oscara. Opowiedział o depresji będącej wynikiem problemów zdrowotnych, śmierci matki, a także molestowania przez krytyka i wieloletniego dyrektora Hollywoodzkiego Stowarzyszenia Prasy Zagranicznej, Philipa Berka. Na wyznanie dotyczące niedopuszczalnego zachowania dziennikarza (do którego doszło w 2003 roku) zdecydował się dopiero po wybuchu ruchu #metoo, po czym na własnej skórze doświadczył hollywoodzkiego ostracyzmu spowodowanego oskarżeniami. Ta samotność była dojmująca na wielu poziomach. Jako że „Rodzina do wynajęcia” porusza m.in. temat osamotnienia, Fraser podczas rozmowy odniósł się do osobistych doświadczeń. – Ten film jest o tym, co prawdziwe i udawane, bo granica między jednym a drugim jest bardzo cienka. W tej przestrzeni dzieje się historia – o świecie trochę prawdziwym, a trochę zmyślonym, moralnie i emocjonalnie zaś bardzo niejednoznacznym – tłumaczy. – Dzięki temu przestałem spoglądać na ludzi szukających ofert wynajęcia osób do towarzystwa jak na klientów, którym coś się dostarcza. Zobaczyłem w nich po prostu osoby proszące o pomoc. A proszenie o pomoc to duża rzecz. Wymaga wielkiej odwagi. Sam przez wiele lat nie wiedziałem, że można się o nią zwrócić. Naprawdę. Aż w końcu to zrobiłem. I na szczęście nie było za późno. Ku mojemu zaskoczeniu prawie zawsze znajduje się ktoś, kto poda pomocną dłoń. Dziś, kiedy ktoś prosi mnie o pomoc, robię, co mogę. Przepraszam, zapędziłem się trochę zbyt emocjonalnie, za bardzo się odsłaniam, co? No bo hej, to tylko film, prawda? Rozrywka! – stara się rozluźnić atmosferę. Ale to ważny, uniwersalny temat, który chcę pociągnąć. Przywołuję więc jedno ze zdań, które padają w filmie, a które notuję sobie w kalendarzu: „Czasem wszystko, czego potrzebujemy, to ktoś, kto spojrzy nam w oczy i przypomni, że istniejemy”. Pytam Brendana, czego podczas pracy nad filmem dowiedział się o samotności – jednak nie tej wynikającej z braku ludzi wokół, lecz z niemożności bycia dostrzeżonym. – Chodzi ci też pewnie o potrzebę nawiązania relacji, prawda? Bo to się łączy – zwraca się do mnie. – Cóż, myślę, że można coś z tym zrobić, jeśli tylko tego chcesz, choć nie da się wymusić na nikim, by cię zobaczył. Możesz jednak o to poprosić. Na podobne pytanie odpowiadał wczoraj Akira Emoto (w filmie gra zapomnianego aktora cierpiącego na demencję – przyp. red.), który swoją drogą jest takim japońskim Ianem McKellenem, nie uważasz? Jego refleksja naprawdę mnie poruszyła, bo powiedział, że samotność nie musi być niczym złym – może stać się przestrzenią rozwoju, czego zrozumienie przychodzi jednak w późniejszych latach. Mimo wszystko możliwość dzielenia tego doświadczenia z kimś, nawet podczas rozmowy, sprawia, że wszystko nabiera sensu – zamyśla się. – To ciekawe, Maju, że właśnie ten cytat wybrałaś, bo nie jesteś w tym wyborze jedyna. Wiele osób, przyjaciół, którzy widzieli film, mówiło mi o tej scenie w barze. To, co stworzyła Hikari, nie jest więc filmem, produktem, tylko staje się doświadczeniem. Każda odpowiedź Frasera wydaje się osobista, szczera mimo hollywoodzkiego treningu. Wielokrotnie podczas rozmowy zwraca się do dziennikarza, skraca dystans, choć dzielą nas tysiące kilometrów. Jest ciekawy drugiej osoby, jej kultury. – Skąd jesteś? – pyta na początku. Podobnie ciekawy był Japonii, nie tylko ze względu na fakt, że akcja „Rodziny do wynajęcia” dzieje się właśnie tam. – Byłem w Tokio wcześniej czterokrotnie, ale zawsze uwięziony w hotelu, w którym rozmawiałem z dziennikarzami. Lecz za każdym razem, kiedy udało mi się wymknąć, robiłem wszystko, by się zgubić w tym potężnym mieście. Taki eksperyment, żeby sprawdzić, czy ktoś mi pomoże. I zawsze pomagał – uśmiecha się. – Odkąd pamiętam, podziwiam japońską popkulturę, jedzenie, estetykę, ciekawi mnie historia, więc pod tym względem byłem przygotowany. Czymś zupełnie innym była za to nauka japońskiego – na tyle, by brzmieć jak najwiarygodniej w roli, a więc jak ekspat, z akcentem, pewną intonacją, która sugeruje, że to nie mój język. W angielskim często słyszysz pochodzenie mówiącego, np. że jest z Francji albo Niemiec. Więc chciałem brzmieć jak człowiek z Zachodu. Na szczęście mam naturalną łatwość naśladowania, a pomagała ekipa – podawali mi kontekst, analizowaliśmy sceny, by wyszło jak najnaturalniej. – Bardzo chcę wrócić do Japonii. Dzięki filmowi odbyłem piękną podróż, również w głąb siebie. To też powód, dla którego zdecydowałem się na rolę Phillipa. Co to oznacza? – Wiele rzeczy, w tym nowe doświadczenie pracy – tłumaczy Brendan. – Japońska ekipa filmowa pracuje jak zespół Formuły 1. Błyskawicznie przestawiają sprzęt, są zorganizowani, natychmiast reagują, a pracę traktują bardzo serio. Imponujące. Poza tym w Japonii nigdy nie poczułem się „nie na miejscu”, choć wiadomo – nie sposób się nie wyróżniać. Mam 191 centymetrów, jestem białym facetem, więc dosłownie wystaję ponad tłum. Najbardziej uderza mnie jednak zawsze szacunek, z jakim traktują się tam ludzie. Każdego obdarza się uprzejmością, pewnego rodzaju ważnością. To sposób, w jaki funkcjonują. Podziwiam. Hikari przed naszą rozmową z Brendanem zdradziła, że nie trzeba było go długo przekonywać do scenariusza. Brendan Fraser: „Tokio to jedno z najbardziej samotnych miejsc na świecie” – Wyróżniał się na tle innych, które w tym czasie do mnie przychodziły. Zaciekawił mnie tytuł: „Rodzina do wynajęcia”. Jak można wynająć rodzinę? Słyszałem, że w Japonii można wynająć prawie wszystko, ale rodzinę? Gdy Hikari powiedziała, że zdjęcia odbędą się w Tokio, oznajmiłem tylko: „Walizki już spakowane”. Potem tłumaczyła mi wszystko – że taka agencja to nie tylko biznes, lecz także wypełnienie pustki, przez którą ludzie cierpią. – Wiesz? Tokio z lotu ptaka wygląda jak ul. A jednocześnie to jedno z najbardziej samotnych miejsc na świecie. Zresztą każde duże miasto takie bywa. Samotność ma tu inny wymiar. Całe grupy ludzi, np. starszych, tęsknią za bliskością, by zostać wysłuchanym, z kimś po prostu pobyć. Więc czasem to, co się wynajmuje, to dotyk, rozmowa, obecność. Nawet gest głaskania włosów przez godzinę. Wiem, brzmi osobliwie, ale jest w tym coś ludzkiego, co mnie porusza. Ten kontrast kultur okazał się kluczowy nie tylko dla budowania roli, lecz także w życiu prywatnym Brendana. – Phillip pochodzi z Zachodu, z miejsca, które zostawił za sobą, z którego ucieka emocjonalnie. Jest po pięćdziesiątce, zupełnie jak ja. My, mężczyźni, w tym wieku często zadajemy sobie pytanie o to, jak nas wychowano – mówi Fraser. – Jeśli mieliśmy szczęście, nie byliśmy dziećmi, nad którymi wisiała twarda ręka ojca. Ale wielu z nas doświadczyło braku czułości. Phillip pochodzi z takiego świata. Nieświadomie szuka ojcowskiej uwagi. Równocześnie chowa w sobie instynkt ojcowski i potrafi go wykorzystać, gdy zostaje wynajęty przez matkę dziewczynki, której ma pomóc dostać się do elitarnej szkoły. To film o szukaniu spełnienia, o dojrzewaniu i o tym, że bliskość można znaleźć tam, gdzie się jej nie spodziewasz. A czy sam aktor spodziewał się tego, że po okresie wycofania i trudów zdobędzie Oscara i wróci na właściwe tory? – Pytanie „co dalej?” zawsze się w końcu pojawia. Po „Wielorybie” na horyzoncie zaczęła majaczyć „Rodzina do wynajęcia”, choć przez strajki, przerwy i szukanie finansowania produkcja zajęła około pięciu lat. Ale nie ma magicznej skrzyni z filmami, z której po zdobyciu Oscara wyciągasz tylko świetne projekty. Ten przemysł nie zna litości. Czy mimo wszystko Brendan Fraser czuje się dziś spełniony? Uśmiecha się, chwilę zastanawia, spogląda głęboko w oczy i odpowiada: – Nie oceniam swojego życia przez pryzmat zawodowych osiągnięć. Moje dzieci mają się dobrze. Mam nadzieję, że pogoda się uspokoi, bo drzewa w ogrodzie są podejrzanie zielone jak na tę porę roku. Kolejna praca majaczy na horyzoncie. I wszystko to wymaga wysiłku. Lecz tak ma już być. Życie – tak to się nazywa. Brendan Fraser zasłynął w latach 90. rolami w filmach „Więzy przyjaźni”, serii „Mumia”, a także w „Mieście gniewu”. Po dłuższej przerwie spowodowanej problemami zdrowotnymi i osobistymi wrócił w produkcji „Wieloryb”, za którą w 2023 roku otrzymał Oscara. Jego kariera to opowieść o spektakularnym upadku, a także nadziei na odrodzenie. 16 stycznia do polskich kin wejdzie jego najnowszy obraz „Rodzina do wynajęcia” w reżyserii Hikari.
Władza, kobiety i prawda. Jennifer Aniston i Reese Witherspoon o najbardziej aktualnym serialu naszych czasów
Pierwsze trzy sezony serialu „The Morning Show” koncentrowały się na ruchu #MeToo, mediach w czasie pandemii, ataku na Kapitol i zakulisowych rozgrywkach w świecie telewizji. Czwarty sezon przenosi widzów w jeszcze bardziej niepokojący obszar – świat cyfrowej propagandy, sztucznej inteligencji i manipulacji informacją. Czego jeszcze możemy się spodziewać? O tym opowiadają aktorki i producentki serii – Reese Witherspoon i Jennifer Aniston.
Był 2019 rok. Mijały właśnie dwa lata od trzęsienia ziemi wywołanego przez #metoo, które przeszło przez amerykańskie i światowe media. Przełomowe okazało się śledztwo dziennikarek „The New York Times”, Jodi Kantor i Megan Twohey, a potem tweet aktywistki i aktorki Alyssy Milano: „Jeśli doświadczyłaś molestowania lub napaści seksualnej, napisz »me too«”. W ciągu 24 godzin na Twitterze pojawiło się ponad 500 tysięcy postów z hashtagiem #metoo. Tak istotnego kobiecego powstania nie było od akcji drugiej fali feminizmu w latach 60. i 70. XX wieku. Wyłącznie kwestią czasu był popkulturowy komentarz do sprawy. W grudniu 2019 na ekrany kin wszedł oparty na faktach film „Gorący temat”. Tematem stały się skandal molestowania w Fox News, kultura tuszowania nadużyć, strach i mechanizmy uciszania. W rolach głównych: Nicole Kidman, Charlize Theron i Margot Robbie. A już w październiku na platformie Apple TV+ premierę miał jeden z najważniejszych seriali ostatnich lat „The Morning Show” – szokujący obraz współczesnych mediów, w których prawda jest wyłącznie produktem. A jeśli się nie opłaca? Z łatwością się ją nagina. Bo informacja jest bronią i walutą zarazem. Pierwszy sezon zaczął się od kryzysu. Mitch Kessler (Steve Carell), wieloletni współprowadzący porannego programu cieszący się sympatią widzów współprowadzący razem z Alex Levy (Jennifer Aniston) poranny program śniadaniowy, zostaje zwolniony w wyniku oskarżenia o molestowanie, a stacja zaczyna borykać się z kryzysem wizerunkowym. Jednocześnie rozpoczyna się walka o władzę. Sytuacja nabiera tempa, gdy w stacji pojawia się impulsywna reporterka Bradley (Reese Witherspoon). Aniston i Witherspoon są jednocześnie współproducentkami „The Morning Show”. – Wszystko zaczęło się od tego, że chwyciłam za telefon i zadzwoniłam do Jennifer: „Hej, mam świetną książkę, zrobimy razem serial?” – uśmiecha się Witherspoon. Mowa o publikacji Briana Steltera „Top of the Morning”, w której reporter opisuje bezwzględny świat telewizji śniadaniowej. Nic dziwnego, że ten głośny tytuł wpadł w ręce aktorki będącej propagatorką literatury i założycielką klubu książki Reese’s Book Club. – Siła pracy w duecie napędza ten projekt od samego początku – dodaje Reese. – Warto pielęgnować przyjaźnie, bo nigdy nie wiadomo, dokąd nas zaprowadzą. Natychmiast odwdzięcza się jej Aniston: – Nie sądziłam, że moja młodsza siostra z „Przyjaciół” zostanie moją współproducentką i towarzyszką w jednym z najważniejszych projektów mojego życia. – Obie uśmiechają się do siebie, siedząc w beżowych fotelach. Międzynarodowa konferencja, na którą są zaproszone wybrane media, odbywa się w USA kilka dni przed premierą czwartego sezonu. Liczba pytań jest mocno ograniczona, być może dlatego aktorki są tak zrelaksowane? A może to ten legendarny, amerykański styl udzielania wywiadów? Hollywoodzkie gwiazdy są do tego idealnie przygotowane, wiedzą, kiedy żartować, a kiedy zachować powagę. Reese i Jennifer znają się od lat. Do pierwszego spotkania doszło na planie kultowych „Przyjaciół”. W dwóch odcinkach Witherspoon zagrała młodszą siostrę Rachel. Kobiety się zaprzyjaźniły, ale nie stanęły razem przed kamerą aż do 2018 roku, gdy wchodziły na plan „The Morning Show”. Dziś mają za sobą trzy sezony, czwarty w trakcie emisji i już szykują się do wejścia na plan piątego. Z każdym kolejnym odpowiadają na aktualne, znaczące wydarzenia społeczno-polityczne, jak pandemia COVID-19 (pytania o sens pracy w epoce niepewności), atak na Kapitol z 6 stycznia 2021 roku czy giganci technologiczni, którzy przez algorytmy próbują monetyzować media, nie zwracając uwagi na rzetelność dziennikarstwa. Więcej, kapitalizując treści, manipulują etyką i ją naginają. Media w ciągu ostatnich lat przestały być miejscem dialogu, a stały polem bitwy o narracje. – To chyba jedyny projekt tak bardzo osadzony w teraźniejszości, w którym brałam udział – mówi Aniston. – Początkowo mieliśmy prowadzić narrację w trochę inny sposób, ale podczas pracy nad pierwszym sezonem wybuchł ruch #metoo. Nie chciałyśmy tego ominąć, wiedziałyśmy, że trzeba go wpleść w opowieść. A potem, z każdym kolejnym odcinkiem i nowymi wersjami scenariuszy, serial coraz mocniej stykał się z rzeczywistością. Sztuka naśladuje życie, a życie sztukę – tłumaczy. I dodaje: – Za każdym razem, gdy scenarzyści oddają nam materiał, odczuwam dreszcz emocji, zastanawiając się, czy znów przewidzieli przyszłość. I bardzo często tak jest… – Bo to serial wyprzedzający swoje czasy – uzupełnia Witherspoon. – Zajmuje się tym, o czym ludzie rozmawiają tu i teraz. Mówimy o sztucznej inteligencji, deepfake’ach, nieustannie zmieniającej się dynamice w pracy. O bogaczach, którzy kupują stacje telewizyjne i… rakiety. – Miliarderzy i statki kosmiczne?! Kto by przypuszczał... – Jennifer reaguje na te słowa śmiechem. Po chwili jednak obie poważnieją. Reese: – A jednak i to stało się rzeczywistością, i to dwa sezony po tym, jak taką możliwość pokazaliśmy. Poza tym zdradzamy kulisy świata mediów i to, z jakimi konfliktami wewnętrznymi muszą mierzyć się ludzie, by zachować integralność dziennikarską i nie stracić pracy. Czwarty sezon to dominacja AI i cyfrowej manipulacji, które redefiniują pojęcie wiarygodności mediów. Serialowa Alex jest tu strateżką balansującą między moralnością a przetrwaniem firmy. – Biorę odpowiedzialność w swoje ręce i obserwuję, co będzie dobre dla stacji, a co może jej zaszkodzić. Zrozumiałam, jak bezwzględna bywa władza i co oznacza powiedzenie: „Uważaj, o czym marzysz”. Korupcja nie ma płci – opowiada o swojej bohaterce Aniston. Postać Bradley za to chce mówić prawdę, ale co z lojalnością wobec pracodawcy? – Cóż, bywam nieprzewidywalna – reaguje Reese. – Na początku tego sezonu atmosferę między nami można kroić nożem. Nie wiem dlaczego, za to Alex ma tego powód. – Finalnie zawsze do siebie wracamy. Mogę chyba powiedzieć, że „The Morning Show” to też historia przyjaźni – wtrąca Jennifer. Owszem. Ale też historia, którą w mediach piszą kobiety. Serial prezentuje je u steru, w salach zarządów, przed kamerą. – Dynamika między kobietami u władzy rzadko jest w filmie eksplorowana, bo rzadko, niestety, bywa udziałem rzeczywistości – mówi Witherspoon. – Tworzymy więc nowy świat, ale nie niemożliwy. – Jen słusznie dodaje: – Kobiety są bardziej wyczulone na emocje i nie są aż tak bezwzględne. – Czy ma rację? Z tym bywa różnie… Co istotne, w serialu coraz wyraźniej majaczą pytania o odpowiedzialność i władzę oraz solidne studium współczesnych mediów. Pojawiają się też nowe postacie, choćby ambitna Celine Dumont, w którą wciela się Marion Cotillard, podcaster Brodie (Boyd Holbrook) czy ojciec Alex – Martin Levy, grany przez Jeremy’ego Ironsa. Zapytana o Anglika Aniston marzy: – Wielki Jeremy Irons! Przed wejściem na plan byłam potwornie stremowana, ale okazał się czarująco rozbrajający. Po każdym ujęciu pytał: „Jak było? Nagrywamy jeszcze raz?”. Cieszę się, że poznajemy ojca Alex, możemy odkleić z niej kolejne warstwy i zrozumieć, co ją ukształtowało: samotność, pracoholizm, trudne relacje. To ważny i wzruszający wątek. – Ale też zabawny. Każdy, kto ma starzejącego się rodzica, rozpozna w tej sytuacji siebie – dorzuca Reese. Skoro więc o życiu, ciekawe, czego nauczyły Witherspoon i Aniston ich postacie? Znów zaczyna Reese: – Tego, że rodzina bywa zbawieniem, ale czasem ważniejsze okazują się przyjaźnie. Świat, w którym funkcjonujemy, bywa fasadowy. Liczą się więc ci, którzy naprawdę są obok. Zwykle to niewielka grupa. I o tym nam ten serial przypomniał. Producentki nadają mu wymiar metateatralny, gdyż grają kobiety kontrolujące narrację, jednocześnie rzeczywiście ją tworząc. Czy sądzą więc, że dziennikarstwo się kończy? Te głosy słychać w debacie specjalistycznej i publicznej. Witherspoon: – Dziennikarstwo zmienia się z minuty na minutę. Komu mamy ufać? Skąd czerpać prawdę? Czym ona dziś w ogóle jest? – zastanawia się. – Miałyśmy szczęście, że serial poszerza perspektywę, skupiając się również na podcastach. Stąd nasze pytania: ufać niezależnym głosom czy tradycyjnym mediom? – Niezwykle istotne są dziś też źródła finansowania mediów – dodaje Aniston. Same gwiazdy mają do czynienia z setkami dziennikarzy z całego świata. Jest coś, co by zmieniły? Reese: – Położyłabym ciężar na prawdę i niezmanipulowany przekaz. Często sama bywam w tym świecie zagubiona, nie wiem, komu wierzyć. – Co gorsze, gdy przewijasz newsy, tym, co zaczyna rządzić twoją informacją, jest algorytm karmiący cię wciąż tym samym – podsumowuje Aniston. Obie obawiają się jeszcze jednego – tzw. niezależnego dziennikarstwa. Podcastera, youtubera. Czy na pewno pozostanie niezależny, gdy pojawią się pokusy? Pieniądze, wykupy, wpływy… „The Morning Show” jest serialem o potrzebie dotarcia do prawdy w epoce, która coraz mniej ją ceni. Bohaterki Jennifer Aniston i Reese Witherspoon mówią o sprawach istotnych i bieżących. Ale przede wszystkim o kobietach. A dla tych, które chciałyby pójść w ślady filmowczyń, mają przesłanie. Aniston: – Potrzebujemy więcej reżyserek, scenarzystek, kreatywnych reżyserek. Cieszę się, że z Reese możemy pracować razem jako producentki. Kiedyś traktowano nas w tej roli protekcjonalnie, kobiet nie zapraszało się do stołu, przy którym dziś siedzimy. Dlatego pamiętajcie, idźcie po swoje i nigdy nie przyjmujcie odmowy.
Pia Skrzyszowska: „Wciąż zaburzony jest obraz kobiet w lekkoatletyce, bo jesteśmy umięśnione” [WYWIAD]
Pia Skrzyszowska jest jedną z najbardziej utalentowanych i utytułowanych europejskich sprinterek. Olimpijka z Tokio i Paryża, mistrzyni Europy w biegu na 100 metrów przez płotki, mimo 24 lat, stała się już idolką tłumów. Introwertyczka, zmieniająca nieśmiałość w siłę na linii startu, mówi o relacji z ciałem, modą i… książkami.
Maja Chitro: Strój to kod społeczny, wskazujący na umiejscowienie człowieka w strukturze społecznej, jak mawia Kinga Dunin. Czym jest dla Ciebie? Pia Skrzyszowska: Na co dzień jestem kojarzona ze strojem sportowym. Moim wyróżnikiem jest dres lub kostium treningowy. Zaczynam jednak zaprzyjaźniać się z modą. Gdy wychodzę poza stadion czy halę, wkładam casualowe spodnie, bawię się kolorami i formami T-shirtów. Coraz bardziej zwracam uwagę na to, co włożyć na ważne wydarzenie, lubię się wystroić. Własny styl pozwala wyrazić siebie, czasem odzwierciedla emocje, a czasem potrafi napędzić do działania. Jako mała dziewczynka byłaś chłopczycą czy strojnisią? To był miks wszystkiego. Lubiłam sukienki i spódnice, ale łatwo się też brudziłam, więc mama nie pozwalała mi kombinować z jasnymi kolorami. Niedawno media obiegł fragment konferencji prasowej po jednym z meczów Igi Świątek, podczas której dziennikarz zamiast o mecz zapytał o to, czy tenisistka nie myślała o zapleceniu warkoczyków. Często zdarzają się takie pytania? W moim przypadku na szczęście nie. Uważam jednak, że podczas konferencji sportowych są nie na miejscu. Powinniśmy się skupiać na clue startu, finalnym efekcie zawodów. A nie na tematach totalnie niezwiązanych z naszym zawodem. Nie dziwiła mnie reakcja Igi, ponieważ każda sportsmenka powinna wyrażać siebie na swój sposób, przede wszystkim sportowy, niekoniecznie spełniać oczekiwania innych – dziennikarzy, kibiców, widzów... To oznacza, że sport ma męską twarz? W pewnych dyscyplinach jeszcze tak. Wciąż jest zaburzony obraz kobiet, przynajmniej w lekkoatletyce, bo jesteśmy trochę bardziej umięśnione. Niektórym wydaje się to zbyt męskie. Ja uważam, że to pokazuje kobiecą siłę, że jesteśmy zdolne do przekroczenia własnych granic, do bycia najlepszymi na świecie. Ja jestem sprinterką, szybszą od wszystkich chłopaków niebędących profesjonalnymi sportowcami. Czujesz, że musisz to wciąż udowadniać? Nie. Czuję, że wzbudzam swoją pracą szacunek. Osoby, którymi się otaczam, są ze mnie dumne. A rozmawiasz czasami ze swoją mamą (Jolantą Bartczak, lekkoatletką – przyp. red.), jak zmienił się sport? Reprezentujecie dwa pokolenia. Kobiety docenia się dziś o wiele bardziej, inaczej niż w latach 80. i 90., gdy karierę robiła moja mama. Mam kontakt z zawodniczkami z całego świata, razem trenujemy, wymieniamy się doświadczeniami. Świat sportu jest otwarty. Mamy możliwość wykorzystywania mediów społecznościowych do komunikacji z naszymi kibicami. Dzięki temu przekazujemy wiedzę, a także ją zdobywamy. Widzę też, jak sport naturalnie przenika się z modą i ze światem beauty. W latach 70. i 80. w lekkoatletyce mówiło się o zawodniczkach NRD, których ciało zmieniało się pod wpływem m.in. podawanych hormonów, czego konsekwencje były tragiczne – od depresji, przez bezpłodność, po maskulinizację. Dziś wahadło się odwróciło, następuje seksualizacja sportowczyń. Jak z tym walczyć? Walczyć trudno, najlepiej chyba nie karmić odpowiedziami tych, którzy prowokują. Staram się nie zauważać komentarzy dotyczących mojego ciała, szczególnie pochodzących z anonimowych kont. Bywają paskudne. Wielokrotnie ocenia się nas na podstawie ciał czy strojów startowych, które oczywiście są dość skąpe, ale to wszystko ma wpływ na ich praktyczność, fizykę, ograniczenie tarcia powietrza i lepsze wyniki. Mają być też komfortowe w noszeniu. Tym bardziej nie w porządku jest ocenianie nas przez ich pryzmat. Albo to, że mam bardziej umięśnioną sylwetkę. Robię swoje. Lubię to, jak wyglądam, i chcę to pokazywać. Ale wiem, że dla innych zawodniczek może być to peszące. Internet i jego teoretyczna anonimowość wyzwala w ludziach mroczne instynkty. Ale ja takie komentarze słyszę też na żywo. Umiem wtedy je uciąć, szybko zripostować. Nie rozpamiętuję, daję upust ewentualnym emocjom w rozmowach z siostrami. Mimo to przy kolejnym zdjęciu, które chcę wstawić na social media, zastanawiam się, czy na pewno jest odpowiednie, czy znów według niektórych za dużo odsłaniam. Czasami się więc hamuję. Jednak dbam też o to, żeby robić wszystko, z czym sama czuję się dobrze. I tak momentami walczę z sobą – słuchać siebie czy innych? Powiedziałaś, że lubisz swoją sylwetkę. Co najbardziej? Lubię widzieć, jak ciało zmienia się po treningach. Lubię swoje mięśnie, to efekt mojej pracy. Dbam o ciało. Nie buduję sylwetki, by jak najlepiej wyglądać, tylko ciało, które ma być jak najlepsze w sporcie i być zdrowe. Ma mi służyć latami. Jestem dumna ze zmian, jakie w nim zachodzą. Tyle że zawodowi sportowcy często doprowadzają ciało do ekstremum, a w efekcie do kontuzji, zwyrodnień... Żyjemy w balansie między zdrowiem a kontuzją. W momencie najlepszych dyspozycji jesteśmy zawsze o włos od kontuzji i tragedii. Eksploatujemy ciała. Ale w tym wszystkim chodzi też o nawyki, zdrową dietę, suplementacje. Mimo że moja konkurencja jest asymetryczna, mogę być narażona na zwyrodnienia, dobrze o siebie dbam, by do nich nie dopuścić. A usłyszałaś kiedyś w swoim życiu: „Nawet nie próbuj”? Na szczęście nie, bo nie wiem, czy przez takie słowa nie przestałabym trenować. Ale dzięki temu, że rodzice trenowali, a siostry próbowały sportu, od zawsze czułam ich wsparcie, podobnie jak od pierwszych trenerów, którzy pchali mnie do przodu, widzieli we mnie potencjał. Jest w ogóle coś, co mogłoby Cię zniechęcić do sportu? Czasami docierają do mnie komentarze, najczęściej anonimowe, że idzie mi słabo, nic nie osiągnę. Jak słyszy się coś takiego bez wsparcia, można nawet w to uwierzyć. A jeśli masz gorszy czas w życiu, poczujesz się zdemotywowana. Mam 24 lata, a nie odnoszę wrażenia, że jestem w pełni dorosła – ciągle się jeszcze uczę, doświadczam życia. Co w takich sytuacjach? Udowadniasz, że możesz przekroczyć swoje granice? Nigdy nie stawiałam granic w sporcie. Wiem, że mogę osiągać coraz lepsze wyniki, być szybsza, lepsza. W swojej karierze, nawet po nieudanym starcie czy sezonie, nierzadko udowadniałam na koniec, że zrealizuję to, co sobie założyłam. Ale były też trudne momenty, jak wtedy, gdy zerwałam mięsień dwugłowy i przeszłam operację. Wyzdrowiałam w trzy miesiące, po których stanęłam na linii startu, zbliżałam się nawet do rekordu życiowego. Po czasie dowiedziałam się, ile osób uznało, że już po mojej karierze, że to zbyt poważna kontuzja. Zawzięłam się. Udowodniłam sobie, że mogę. Skoro mówimy o zdrowiu i fizyczności, wciąż za mało mówi się w kontekście sportowczyń o fazach cyklu i miesiączce. Zdarza się przecież, że okres wypada w dniu najważniejszych zawodów, a zawodniczka może być słabsza właśnie z tego powodu... Kiedy biegałam jeszcze przełaje w szkole, na zawodach dostałam jedną ze swoich pierwszych miesiączek. Nie wiedziałam, jak się zachować. W tamtym momencie mama powiedziała mi, żebym pamiętała, że okres to dodatkowa siła. Nie wiem, czy to prawda, ale może przez to, że od początku wierzyłam w to, że okres mi pomaga, zadziałało. Poza tym miałam okres podczas większości swoich startów. Ale zdarza się i tak jak w tym roku, gdy miałam najgorszy start w życiu, bo tak źle się czułam. W tej pracy zawodów nie przełożę. I nie możesz brać leków przeciwbólowych? Przeciwbólowe mogę, ale tego nie lubię, bo gubię trochę czucie swojego ciała. Więc gdy my, kobiety, stajemy na starcie, często nie widać, z jakimi problemami się mierzymy. Mężczyźni tego nie zrozumieją, za to kobiety mają raz lepsze, innym razem gorsze starty. O wpływie faz cyklu na wydajność sportsmenek mówi się za mało. Pomyślałam o książce „Niewidzialne kobiety” Caroline Criado Perez. Autorka pisze, że świat jest budowany dla mężczyzn, choćby projekty aut. Porusza też temat długich kolejek w damskich i krótkich w męskich toaletach. Toalet dla kobiet jest mniej, za to mężczyźni mają dodatkowe pisuary, spędzają tam mniej czasu... Powidoki tego mamy też w sporcie. Co więc się dzieje, gdy jesteś do startu gotowa mentalnie, ale ciało z Tobą nie współpracuje? Jeśli jestem gotowa mentalnie, żadna dolegliwość mi nie przeszkodzi – żaden okres czy drobny uraz. Nie zwraca się wtedy uwagi na takie rzeczy. Jeśli nie jesteś gotowa, każda mała rzecz wytrąci cię z równowagi, łatwiej się poddasz. A Ty umiesz się poddawać? Czasem trzeba odpuścić. Nie lubię odpuszczać ani omijać treningów. Jestem takim typem sportowczyni, która daje z siebie wszystko, a jeśli coś nie idzie po mojej myśli, łatwo się irytuję. Ale dzięki temu nabieram mocy, by kolejne razy wyszły lepiej. Żeby móc wejść w rywalizację ze spokojną głową, oprócz przygotowania ważny jest relaks. Co robisz? Lubię oglądać seriale, filmy. Pić kawę na dworze. I spacerować. Lubię też czytać, zwłaszcza w sezonie startowym, kiedy zależy mi na jak najlepszym śnie. Zazwyczaj książki oparte na faktach. Wybieram te, z których mogłabym się czegoś nauczyć. Stąd wspomniane „Niewidzialne kobiety”. Ostatnio brałam udział w mistrzostwach świata w Japonii, gdzie czytałam „Anglika w Japonii” Chrisa Broada, opisującego swoje historie, japońską kulturę. Wcześniej czytałam „Nowojorczyków” Craiga Taylora... Często są to więc książki o miejscach, w których się znajduję, w których startuję. Jaką cenę ma Twoja prędkość? Potrafisz zwolnić w życiu prywatnym? Tak, choć jeśli mam do zrobienia jakiekolwiek prace domowe, jestem bardzo powolna. Fatalna! W życiu z kolei biorę sobie na głowę wiele rzeczy naraz. Do tego dwie-trzy godziny na trening każdego dnia. Jestem dobra w planowaniu, z wszystkim się wyrabiam. Czasami tylko zapominam odpocząć. A napędza Cię bardziej strach przed porażką czy raczej wizja zwycięstwa? Nie boję się porażki. Kiedyś przeczytałam, że ktoś boi się nie wykorzystać swojego potencjału. To gorsze niż porażka. Porażki w sporcie zawsze się przytrafią. Zdarzało się, że po nieudanych biegach wpadałam w dołek, ale szybko potrafię się od niego odbić i przełożyć tę sytuację ze zdwojoną siłą na sukces. Wiem, na co mnie stać. Stałaś się dziś idolką dla wielu. Co chcesz im przekazać? Że bycie kobietą jest wyjątkowe. I żebyśmy pozwalały sobie marzyć, bo potem te marzenia można spełniać. I nie zatrzymujmy się przez hejterskie komentarze. Chcę pokazywać swoją siłę, kobiecą siłę, która jest w każdej z nas. Codziennie biegam przez płotki, to przeszkody, które mnie napędzają. Każda z nas ma swoje, a czasem zapominamy, że potrafimy je przeskoczyć. Uważam, że kobiety są zdolne do wspaniałych rzeczy, udowadniamy to od wieków. Niech każdy realizuje się w tym, co kocha. Nie warto się tego bać ani wstydzić. Co jest więc Twoją największą siłą? Chęć realizowania siebie. Od dziecka czułam się, że jestem dobra w sporcie, z każdym małym sukcesem chciałam być lepsza. Patrzę na siebie wstecz i widzę małą, nieśmiałą Pię. Dzięki bieganiu i sportowi otworzyłam się, stałam pewniejsza siebie, przeszłam proces. Wychodzę regularnie ze strefy komfortu, bo wiem, że wtedy świat się otwiera i daje nowe możliwości.
Osaka, Kioto i Wystawa Światowa Expo: Przewodnik szefowej działu kultury Elle po Japonii pełnej kontrastów
Ohayo¯, czyli dzień dobry. Prosto z Japonii. Osaka i Kioto to zupełnie różne doświadczenia, bo i inna historia. Pierwsze miasto wciąga zabawą i nowoczesnością. To tu w tym roku odbywa się światowa wystawa Expo. Drugie? Uspokaja tradycją i zachwycającymi chramami.
KONIEC CZERWCA. Choć nie jest to czas, gdy sakura zwiastuje nadejście wiosny albo jesienne liście stapiają się czerwienią z bramami torii oddzielającymi profanum od sacrum w sanktuariach japońskiej religii shintō, to lato w Japonii ma wiele plusów. Mimo temperatury powietrza dochodzącej do 39 st. C przy wilgotności przekraczającej 90 proc. Japończycy chronią się pod parasolami (co warto naśladować), dostępnymi w każdej drogerii. Te na ulicach Osaki atakują przechodniów kolorami i gadżetami niczym wesołe miasteczka. Działa. Jeszcze więcej niż drogerii jest tu automatów. Mówi się nawet o 5,5 miliona maszyn, a więc jednej na 23 obywateli. Sprzedaje się w nich wszystko – od gorących i zimnych napojów, przez ciepły ramen i udon, po frytki, figurki, znaczki, maseczki, owoce morza i alkohol. Wystawa Światowa Expo, muzyka i innowacje w Pawilonie Polski Moja letnia podróż do Osaki jest związana z wizytą w Pawilonie Polski na Wystawie Światowej Expo. Mieszkam nieopodal rozrywkowej dzielnicy Namba, skąd na tereny wystawowe prowadzi prosta linia metra. Przejazd zajmuje pół godziny. Na peronach porządek, pracownicy stacji pilnują, by iść prawą lub lewą stroną korytarza w zależności od tego, dokąd zmierzasz. Wchodzący do pociągu ustawiają się w rzędach, by wypuścić tych, którzy go opuszczają. Jest też wagon dla kobiet. W silnie patriarchalnym japońskim społeczeństwie często wobec nich dochodzi do nadużyć. Z tego powodu aparaty fotograficzne w telefonach są zaopatrzone w głośne migawki, by nie można było robić zdjęć po kryjomu. Na terenach Expo Pawilon Polski, zaprojektowany przez Alicję Kubicką i Borję Martineza Gomeza, wyróżnia się na tle innych budowli. Wewnątrz pokaz rodzimych innowacji, a także ciekawa ekspozycja „Aura” autorstwa kompozytora Jerzego Rogiewicza. Łączy ona tradycyjne rzemiosło i naturalne materiały z techniką cyfrową. To ponad 100 miotełek, których włosie składa się z gałązek wierzb zebranych w okolicach Żelazowej Woli. Ta „orkiestra” dzięki AI jest czuła na ruch, a więc odwiedzający mogą współtworzyć koncert opierający się na kilku utworach Chopina. A ten w Japonii cieszy się ogromną popularnością, o czym świadczą m.in. codzienne recitale, na które bilety rozchodzą się natychmiast. Muzyczny podkład w poznawaniu miasta bardzo pomaga. Lokalną klasykę, choćby Ryu¯ ichiego Sakamoto, autora muzyki filmowej m.in. do „Małego Buddy” czy oscarowego „Ostatniego cesarza”, słuchałam, przechadzając się uliczkami Kioto. W Osace jednak lepiej brzmiał hip-hop Yukiego Chiby. Muzyki w Japonii jest w ogóle sporo i są to doświadczenia wyjątkowe – jak choćby charakterystyczne jedynie dla tego regionu – jazz kissa, kawiarenki, gdzie są odtwarzane płyty jazzowe jako punkt programu, nigdy jako tło. W Osace można to sprawdzić w Dear Lord, Bird/56 czy Top Rank. Dōtonbori, WAD, vintage i Shinkansen – Osaka i Kioto w 24 godziny Dwa ostatnie miejsca znajdują się w ekscentrycznej dzielnicy Dōtonbori, która wieczorem rozbłyskuje neonami, kusząc przechodniów, by skorzystali z lokalnego baru, głośnego klubu albo odwiedzili otwarty całą dobę sześciopiętrowy dom towarowy Don Quijote, położony nad kanałem. Jest tam wszystko – od przekąsek, przez gadżety, po beauty. Kolejnego dnia relaksuję się w WAD, minimalistycznej kawiarni i galerii, w której można napić się najlepszej matchy i zaopatrzyć w ceramikę lokalnych twórców. Stamtąd tylko rzut kamieniem do Amerikamura. To rejon Osaki pełny vintage shopów, jak Jam, w których poluje się na perełki z lat 80. i 90. A potem? Na pociąg! Do Kioto jest 60 kilometrów. Shinkansenem, koleją dużych prędkości, pokonam tę odległość w 13 minut! Kioto było stolicą Japonii aż do momentu obalenia szogunatu – 1869 roku. Nazywa się je miastem tysiąca świątyń (1600 buddyjskich i 400 shinto), więc warto zajrzeć do kilku. Choćby chramu shintō Fushimi Inari-taisha, sanktuarium kami Inari, bóstwa płodności, szczęśliwej rodziny i powodzenia. Słynie z tysiąca...
Aleksander Laskowski: „Muzyka Chopina to całe uniwersum, pełna paleta przeżyć” [WYWIAD]
Na początku miał promować dziedzictwo kompozytora. Potem stał się fenomenem popkulturowym. Dziś Konkurs Chopinowski wchodzi do świata cyfrowego, m.in. transmisjami koncertowymi na TikToku . – Bo muzyka Chopina to całe uniwersum, pełna paleta przeżyć – mówi Aleksander Laskowski, rzecznik Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina.
Masz swoje pierwsze wspomnienie związane z Konkursem Chopinowskim? ALEKSANDER LASKOWSKI: Kaseta Bunina (Stanisława Bunina, rosyjskiego pianista – przyp. red.) od babci. Chodziła na konkurs w 1985 roku. Głęboka komuna, pudełko z plastiku z dość nieładną okładką i kaseta, której słuchałem z nie najlepszego magnetofonu marki Grundig. To było wielkie przeżycie. Wystarczyło, by zakochać się w Chopinie? Nie. W dzieciństwie buntowałem się i poza muzyką, którą lubili moi rodzice, a więc Bachem, Beethovenem i w ogóle filharmonią, słuchałem też jazzu. Moja droga do Chopina była długa – jestem saksofonistą, nie grałem jego utworów. Ale takie wolne dochodzenie do naszego największego twórcy moim zdaniem nie jest nietypowe. Z jednej strony Chopin porywa w pierwszej chwili, z drugiej – to złożona muzyka. Wydaje mi się, że jako chłopak nie byłem emocjonalnie na nią gotowy. Musiałem wiele przeżyć, żeby zacząć nią oddychać. A co się wtedy czuje, gdy zaczyna się Chopinem oddychać, rozumieć go? Nie zaryzykowałbym stwierdzenia, że rozumiem Chopina, na pewno silnie odczuwam jego muzykę. Trudno ująć to syntetycznie, dlatego że muzyka Chopina to całe uniwersum, pełna paleta znaczeń, emocji, przeżyć. Głęboko zapadł mi w pamięć recital Jewgienija Kisina. Grał sonatę b-moll (czteroczęściowy utwór, którego trzecią część stanowi słynny marsz żałobny – przyp. red.). Obok mnie w filharmonii siedziała starsza pani w czarnej, koronkowej sukience jak sprzed wojny i kapeluszu z woalką. Gdy Kisin zaczął grać marsz, jej twarz stężała. Trzymała się do połowy, po czym po policzkach zaczęły jej płynąć łzy, równie piękne jak perły, które miała na szyi. Po koncercie, opuszczając salę, oparła się o moje ramię i nie wróciła już na drugą część. Scena jak z filmu, dlatego że pani wychodziła poza ramy konwencji – i strojem, i sposobem zachowania. Mogę wyobrazić sobie mnóstwo powodów, dla których płakała. Minęło od tego czasu 15 lat, a ja nadal mam ciarki. Naprawdę po tylu latach pracy z Chopinem twierdzisz, że go nie rozumiesz? Może zacznijmy od tego, czym dla Ciebie jest rozumienie Chopina? Tego właśnie nie wiem. Wydaje mi się, że istota geniuszu, czy też genialnych dzieł sztuki, polega na tym, że są one nieuchwytne. Można odnaleźć w nich pewne aspekty, które będą dla nas zrozumiałe, jednak w genialnym dziele jest coś, czego nie możemy uchwycić. A może nie ma potrzeby rozumieć Chopina? To wszystko dzieje się w przestrzeni przeżycia, odczucia, otwierania w sobie nowych obszarów wrażliwości. Im więcej muzyki się słucha, tym więcej się ich pojawia. W przypadku uczestników Konkursu Chopinowskiego też wystarczą emocje? Konkurs Chopinowski to byt złożony. Olimpiada, w której zwycięzca musi być najlepszy. A mierzalnych parametrów jest wiele, choćby realizacja tekstu, wierność stylistyczna. Te wzorce są skodyfikowane. Obecnie poziom pianistów na świecie jest tak wysoki, że tych doskonale realizujących tekst i grających stylowo jest wielu. Żeby stanąć na podium konkursu albo w ogóle się do niego zakwalifikować, trzeba mieć coś więcej – duchową przewagę, charyzmę, element metafizyczny, który pozwala dotknąć tego, co niewyrażalne. Dopiero w przypadku połączenia techniki, wiedzy, stylu, opanowania instrumentu, umiejętności komunikowania z salą, sposobu bycia na estradzie z tym, co metafizyczne i niewypowiadalne, możemy mówić o genialnym wykonaniu. Zwycięzcy konkursu mają to wszystko? Bruce Liu, laureat XVIII edycji, dziś jest popkulturową gwiazdą. To fenomen młodości, lekkości, biegłości i wrażliwości, a jednocześnie, podobnie jak w przypadku Jakuba Józefa Orlińskiego, umiejętności odnalezienia się w repertuarze sprzed wieków w realiach współczesnego świata i uczynienia z tej muzyki – która powstała w innym kontekście, realiach społecznych, paradygmacie – atrakcyjnego dyskursu, nawet w mediach społecznościowych, co przekłada się na pełne sale i fascynację artystą. To dobra wiadomość dla konkursu, bo coraz więcej ludzi się nami interesuje i ogląda nasze transmisje. Duża w tym zasługa samego konkursu, bo to Wy dziś tworzycie gwiazdy pop. Z ostatnim polskim zwycięzcą, Rafałem Blechaczem, w 2005 roku zadziało się to samo – wybuchła blechaczomania. To wyjątkowe wydarzenie w skali świata. Pamiętam chwilę, gdy ogłoszono zwycięstwo Rafała, bo był to pierwszy konkurs, przy którym pracowałem. Następnego dnia we wszystkich gazetach można było znaleźć informacje o Blechaczu. Ważne było oczywiście to, że po długiej przerwie wygrał Polak – po Krystianie Zimermanie (1975), Adamie Harasiewiczu (1955), a wcześniej Halinie Czerny-Stefańskiej (1949). Była to sensacja, na której powtórkę czekamy. Ale siła tkwi w sposobie myślenia całego zespołu Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina, w tym kolegów, którzy mówią językiem mediów społecznościowych, wiedzą, w jaki sposób docierać do nowej publiczności. Ludzie z zewnątrz postrzegają tę imprezę jako jednorodną: są fortepian, jury, bohaterowie i publiczność. Ale za sukcesem konkursu kryją się zmiany repertuaru, działania edukacyjne i promocyjne, obecność w różnych mediach: od YouTube’a po TikToka i tytuły drukowane. A to wszystko dla dobra muzyki i młodych artystów. Jak długo trzeba ćwiczyć repertuar Chopina, by dostać się do konkursu? Zależy od predyspozycji i talentu. Nie przesadzę, jeśli powiem, że większość uczestników muzyce poświęca życie. Kiedy zatem mówi się o muzyku, że jest chopinistą? Gdy wspaniale gra Chopina. Jesteśmy krajem, który ukuł to pojęcie. W tej chwili udało się je wyeksportować w świat. A mówiąc poważnie, to kwestia decyzji artysty – czy chce być identyfikowany jako ktoś, kto dużo i dobrze gra Chopina. Wiąże się to też z tym, że w muzyce poważnej interpretacje dzieł często są oparte nie tylko na zapisie nutowym, lecz także znajomości biografii, korespondencji, na medytowaniu nad pięknem parku w Żelazowej Woli. Często, gdy przyjeżdżają tam chopiniści ze świata, proszą, by zostawić ich na chwilę pod obeliskiem, żeby mogli poszukać duchowej łączności ze światem Chopina. Wybitnym znawcą Chopina jest tegoroczny przewodniczący jury, Garrick Ohlsson, zwycięzca z 1970 roku. Konkurs jest ciężkim zadaniem dla jurorów. Poczynając od kwestii kondycyjnych – bo to pełne skupienie przez wiele godzin każdego dnia, przez powtarzalność – bo często słuchają tych samych utworów, kończąc na gigantycznej odpowiedzialności. Dlatego w jury zasiadają ludzie, którzy całą tę muzykę znają na wylot, słyszeli mnóstwo wykonań, mają doświadczenie w jurorowaniu, co też jest niełatwą sztuką. Naukowe opracowania mówią m.in. o tym, że średni pianista, który zagra po marnym, wydaje się znakomity. A bardzo dobry grający po genialnym może wydać się średni. Jurorzy muszą wyskalować ocenę. Mówi się, że jury Konkursu Chopinowskiego raczej się nie myli. I nie chodzi tylko o zwycięzców, bo nie tylko oni zaznaczyli swoją obecność w historii wykonawstwa pianistycznego w XX i XXI wieku. Ale te decyzje często są uznawane za kontrowersyjne – legendarny Ivo Pogorelić nie dostał się do finału, przez co Martha Argerich opuściła obrady jury. To rzeczywiście odrębna historia, bo nałożyły się na nią napięcie polityczne i indywidualny styl artysty, który podczas konkursu w interpretacjach bardzo silnie eksponował swoją osobowość. A tu wierność duchowi kompozytora jest wartością nadrzędną. Kontrowersje biorą się stąd, że publiczność ma swoich ulubieńców i lubi nie zgadzać się z jury. I znów jaskrawy przykład – 1937 rok i występująca w kimonie, grająca świetnie Japonka Chieko Hara. Zrobiła furorę w Warszawie! Na tym polega atrakcyjność konkursu, wszyscy kochamy to napięcie, oczekiwanie, kto przejdzie dalej, możliwość obserwowania tak różnych talentów. Wszystko to owocuje pięknymi sporami natury estetycznej. Ilekroć odczytujemy listę tych, którzy przeszli dalej, serce mi krwawi, bo wiem, jak cierpią ci, którzy dalej nie mogą grać. Dlatego zawsze podkreślam, że sam fakt dostania się do konkursu oznacza, że ta osoba jest pierwszorzędnym artystą. W tym roku była rekordowa liczba zgłoszeń. A trzeba wysłać nagranie i rekomendację od profesora. Większość pianistów, którzy osiągnęli dobry, profesjonalny poziom w swoim pokoleniu, próbuje szczęścia w konkursie. A jak pomocne są w pianistyce, a także przy organizacji konkursu nowe technologie? Kiedyś podczas konkursu można było obserwować radiowe mikrofony i kamery telewizji. Kronikę wydawano na płytach długogrających, potem na kompaktach. Dziś żyjemy w świecie cyfrowym i nadążamy z jakością obrazu i dźwięku. W tym roku wykorzystujemy nowości: dźwięk binauralny (słuchacz ma wrażenie bycia w miejscu nagrania – przyp. red.) i obecność transmisji konkursowej na YouTubie i TikToku. I to jest sensacyjne, to nowa publiczność, w medium kontrowersyjnym z punktu widzenia muzyki poważnej. Na dodatek transmisja odbywa się w pionie, w którym nie mieści się cały fortepian. Jako instytut jesteście obecni w mediach społecznościowych od długiego czasu. W mediach nowoczesnych i tradycyjnych. Dużo robimy, by mieć dobry, bezpośredni kontakt z naszym odbiorcą. Szukamy nowych sposobów opowiadania o muzyce. Muzycy klasyczni też idą z duchem czasu, a ciężkie księgi z nutami coraz częściej zamieniają na tablety. Uczestnicy konkursu grają zawsze z pamięci, ale wejście na sale koncertowe tabletów czy czytników nut z pedałem pozwalającym zmieniać strony jest wspaniałe, bo odciąża walizki artystów. Nowe technologie bywają błogosławieństwem. Choć czasem też przekleństwem, gdy słuchacze zapominają wyciszyć sygnał telefonów na koncertach. Zawsze komuś dzwoni… Za dwa lata stulecie Konkursu Chopinowskiego. Zgadza się, pierwszy konkurs odbył się w 1927 roku, choć był planowany na 1926, ale doszło do przewrotu majowego i pojawiły się problemy budżetowe. Czwarta edycja była planowana na 1942 rok nie wydarzyła się z powodu wojny. Pierwsza powojenna odbyła się w 1949, a kolejna dopiero po sześciu latach, w 1955 roku. Bo nie odbudowano Filharmonii Narodowej na czas. Od tej pory konkurs jest już regularnie. Mamy nadzieję, że 2027 rok będzie globalnym świętem chopinowskim, pełnym muzyki granej na tradycyjnych instrumentach, a także nowinek technologicznych pozwalających dotrzeć do miłośników Chopina rozproszonych po całym świecie. Ale zanim – w tegorocznym konkursie bierze udział aż 29 uczestników z Chin i po 13 z Japonii i Polski… Wspaniałe, że nasze działania, m.in. na chińskiej platformie Weibo, przynoszą rezultaty i zainteresowanie Chopinem wciąż rośnie. Młodzi ludzie w Azji są bardzo pracowici, co ułatwia im start w konkursach. Przyjęło się też uważać, co jest wobec artystów pochodzących z tego kontynentu krzywdzące, że prezentują idealnie wyważoną grę, ale bez większych emocji. Artyści są bardzo różni. Bruce Liu wedle paszportu jest Kanadyjczykiem, urodził się w Paryżu, a jego rodzice są Chińczykami. Bruce z mamą rozmawia po mandaryńsku. A o co tak naprawdę dzisiaj chodzi w Konkursie Chopinowskim? O szkiełko czy oko? Czym obecnie jest to wydarzenie? Globalnym świętem muzyki i młodości. Biorą w nim udział młodzi ludzie i tacy ich też podglądają. W ten niezwykły sposób muzyka sprzed niemal 200 lat nagle staje się językiem, którym rozmawiają ci urodzeni w XXI wieku. Odpowiadając bardziej wprost na twoje Mickiewiczowskie pytanie, wiedza odgrywa tu ważną rolę, ale tak naprawdę dominują emocje. Widać je jak na dłoni w nagrodzonym Emmy dokumencie Jakuba Piątka „Pianoforte”. Który ma swoją kontynuację w formie serialu. Fakt, że konkurs można śledzić na tyle sposobów – oglądać na YouTubie, słuchać transmisji czy zaglądać za kulisy jak we wspomnianym dokumencie – sprawia, że staje się on ludziom bliski. Pamiętajmy, że dla wielu nadal istnieją niewidzialne bariery niepozwalające przekroczyć progu filharmonii czy nawet dopuścić myśli, że można słuchać muzyki poważnej. Konkurs zbliża do tego ludzi w sposób niezauważalny. A Ty jako rzecznik instytutu odbierasz te emocje? Przeżywasz razem z uczestnikami? Przeżywam, ale nie pokazuję, jak bardzo, bo cały czas jestem w pracy. Odbieram muzykę emocjonalnie, więc szybko znajduję swoich faworytów. Jednak jako osoba wypowiadająca się w imieniu organizatora, muszę zachować obiektywizm. Chowam więc emocje, zostawiam je na długie miesiące po konkursie. Włoska pianistka Michelle Candotti mówi w filmie „Pianoforte”, że gdyby wygrała konkurs, musiałaby zapewne wszystkie pieniądze z nagrody wydać na terapię. Takie to są przeżycia. Jeśli państwo chcą sami ich doświadczyć, proszę włączyć transmisję finału i zaczekać na owacje. Sala eksploduje. To fajerwerki, ale bez sztucznych ogni – lecz w ludzkich emocjach właśnie.
Eryk Kulm: „Jestem świadomy tego, że nigdy w życiu nie zbuduję zdrowej, wartościowej relacji, jeśli nie ukocham swojej samotności.” [WYWIAD]
„Nikt tego jeszcze nie zrobił” – miał powiedzieć Erykowi reżyser Michał Kwieciński. A jeśli ktoś stawia w aktorstwie sprawę w ten sposób, Kulm się nie waha. – Nie musiał mnie więcej przekonywać – stwierdza. Tak zaczęły się miesiące ćwiczeń z fortepianem, okupione fizycznym zmęczeniem i ogromnym stresem.
Aktorzy grający pianistów albo innych muzyków klasycznych na planach filmowych dostają profesjonalne wsparcie. Dłonie Adriena Brody’ego w „Pianiście” Polańskiego w zbliżeniu na fortepian należały tak naprawdę do jednego z najwybitniejszych współczesnych pianistów, Janusza Olejniczaka. To on zresztą powiedział Erykowi, słysząc jego próby, że ma talent. Gdy rozmawialiśmy dokładnie rok temu, Kulm wchodził na plan, by wcielić się w najsłynniejszego polskiego kompozytora. Będzie więc o Chopinie, człowieku z krwi i nerwów, nie tylko z marmuru. Bo zakładanie masek albo przyprawianie gęb, jakby powiedział Gombrowicz, Kulma nie interesuje. Ani w pracy. Ani w życiu. Przypomnę Ci, jak skończyliśmy naszą ostatnią rozmowę rok temu. Polecałeś książkę „Odwaga bycia nielubianym”. Co stało się z tą odwagą 12 miesięcy później? ERYK KULM: Ja chyba w ogóle nie mam w sobie jakiejś wielkiej odwagi. Mam za to chęć nie żyć w strachu. Ważniejsze jest dla mnie ułożenie się z sobą nawet kosztem akceptacji u innych ludzi niż ciągły niepokój, czy robię wszystko wystarczająco. Więcej energii tracę na domyślaniu się, jak zaspokoić potrzeby innych niż na skupianiu się na sobie i lubieniu tego, co czuję. A jednak takie myślenie jest formą odwagi. Dla mnie to raczej zobowiązanie wobec siebie. To nie dowód na odwagę, po prostu nie umiem już inaczej. Nie chce mi się udawać. Skoro z uwagą przyglądasz się własnym potrzebom, to czemu jeszcze? Drugiemu człowiekowi. Interesuje mnie to, co się z nim dzieje, co mówi. Miałem w swoim życiu okres,kiedy czułem się niewygodnie w towarzystwie innych. Ludzie często przekraczają granice empatii. W moim towarzystwie zdarzało się, że ktoś chciał pokazać swoją siłę, ważność, bo nagle z niewiadomych przyczyn czuł się zagrożony – a to nigdy nie było moją intencją. Długo to trawiłem, aż zrozumiałem, że wszyscy jesteśmy tacy sami. Dosłownie – tacy sami. Moim zdaniem nie ma na świecie jednej tak naprawdę pewnej siebie osoby. Pewność siebie to tylko i wyłącznie bariera między tobą a światem, wytworzona na potrzeby własnego bezpieczeństwa. Dlatego każda pewna siebie osoba, gdy siadasz przy niej i rozmawiasz, zaczyna płakać. Poza tym mam dziś krótszy lont na small talk. Nigdy nie był przesadnie długi, ale wyraźnie się skrócił… Dla mnie spotkanie z drugim człowiekiem ma być od serca albo dla śmiechu. Poszukiwanie sensu przychodzi z wiekiem. Kiedyś zdawało mi się, że jak się dorasta, to zaczyna się doceniać czas, ponieważ czujesz, że on mija. Teraz myślę, że gdy ciągle słyszysz to samo, zaczyna cię to po prostu nużyć. Przeprowadziłem w życiu z 2000 small talków. Za dobrze je już znam. Skoro o czasie, w „Odwadze bycia nielubianym” filozof tłumaczy pewne niebezpieczeństwo – odkładania życia na później, gdy z jakichś przyczyn decydujemy, że zrobimy coś, gdy nadejdzie właściwy czas. Załatwiasz swoje sprawy od razu czy raczej czekasz na odpowiedni moment? Odkładam mniej, niż mi się wydaje. Za to żałuję wielu rzeczy, których nie zrobiłem. Teraz nadrabiam, choćby podróżowanie. Staram się więc robić, jak najwięcej potrafię – składają się na to drobnostki. Kilka lat temu układałem sobie w głowie wielkie marzenia i myślałem: „To kiedyś”. Dzisiaj myślę: „Albo teraz, albo nie ma co o tym rozmyślać”. Dlatego zacząłem skupiać się na projektach okołoartystycznych, pozaaktorskich. Coś, czego zawsze chciałem spróbować. Bałem się dotąd w życiu konfrontacji, dlatego uciekałem od brania odpowiedzialności za swoje wybory. Intuicja mnie pcha i jeśli mówi, że to odpowiedni czas, by coś zrobić, słucham jej. Jest to często niezgrabne, ale trudne rzeczy takie bywają. A to był odpowiedni czas na zagranie Chopina? Chyba był, bo to się wydarzyło. Właściwie to ostatni moment, bo grałem i 25-, i 39-latka. Wolałbym tylko mieć więcej czasu na przygotowanie, żeby czuć więcej luzu w rękach. Bo w filmie „Chopin, Chopin!” sam grasz na fortepianie, co zwykle aktorom wchodzącym w role muzyków się nie zdarza. Intensywne przygotowania do gry na fortepianie zacząłem 12 stycznia, potem wylądowałem sam we Francji, wróciłem z niej na początku maja, a zdjęcia zaczynaliśmy w lipcu. Ale gdybym miał na to wszystko rok… Albo chociaż dwa miesiące dłużej, nie musiałbym ćwiczyć tyle w trakcie zdjęć. To było trudne. Kończyłem plan i siadałem do fortepianu. Michał (Kwieciński, reżyser – przyp. red.) na samym początku powiedział, że chciałby, żebym to ja grał utwory Chopina. Kupił mnie tym, że jeszcze nikt dotąd tego nie robił, a ja, gdy słyszę coś takiego, wchodzę w projekt od razu. Po czasie przyszedł moment, kiedy już tylko Michał wierzył, że mi się uda. Aż doszło do spotkania z Januszem Olejniczakiem, przed którym miałem zagrać utwory tak, jak umiem. Zagrałem dwa, a potem scherzo h-moll – prawdziwe piekło! Chopin był wykorzystywany w historii często propagandowo. Zbudowano mu pomnik, przez który trudno było usłyszeć to, co miał do przekazania. Co zrobiłeś, by Chopin nie pozostał figurą z brązu, ale żeby w końcu składał się z krwi i nerwów? Nie zastanawiałem się nad grą w trakcie grania, budowałem tę postać kompleksowo. Nad rolą, podobnie jak przy „Filipie”, pracowałem z Anią Skorupą, coachką aktorstwa. Naprawdę budowaliśmy tę rolę. Byłem na nią wrażliwy, otwarty, szybko szło. Mówimy o Chopinie, którego od małego czuję i przy którego muzyce zawsze płaczę, kiedy ją słyszę, więc łatwiej było mi w to wejść. Aktorstwo to szamanizm w czystej postaci. Stajesz się naczyniem, przez które przemawia energia granej przez ciebie postaci. A energia Chopina jest wyczuwalna. Zmienił mi się tembr głosu, wszystko. Ania zadała mi, będącemu w postaci Chopina, pytanie, dlaczego zacząłem grać. Nagle przed oczami stanęła mi cała scena – dom Fryderyka, jego mama, siostry. Tak to jest – jak ten moment chwyta, musisz działać. W filmie zobaczysz jedną ze scen, które rozklejają. Uderza tu połączenie patriotyzmu, Chopina, jego wyjazdu do Francji, odwagi, tego, że dał radę. Był sam i sam na to wszystko zapracował. To porusza. Są momenty w filmie, z którymi emocjonalnie nie potrafimy wygrać. Mocno oddziałuje też filmowe opowiadanie o emocjach czystym, prostym językiem. Oczywiście, bo chodzi o człowieka. Człowieka – nie pomnik czy nieuchwytne wyobrażenie. Michała interesuje wnętrze, to, co dzieje się w środku. Naciskał więc, żeby były bliskie plany, by zaglądać w Chopina, próbować dowiedzieć się, jak reagował na rzeczywistość, złapać go. Ważny jest tu dźwięk, oddech. Cały czas jesteśmy z pianistą blisko. I mimo rozmachu scenograficznego podoba mi się ten rodzaj nonszalancji w zbliżeniach. A Ty naprawdę dalej płaczesz, jak słyszysz muzykę Chopina? Nie masz jej już trochę dość? Nie, kiedy jestem w Warszawie, ćwiczę na fortepianie praktycznie codziennie. Dla mnie muzyka jest najwyższą formą sztuki. Nic nigdy nie wejdzie mi tak pod serce jak ona. Mam wielką potrzebę tworzyć. W muzyce jest coś czystego. Albo działa, albo nie. W aktorstwie z kolei czasem można tę prawdę zgubić. Każdy tłumaczy swój film na własny sposób. Muzyka jest za to bezpośrednia. A jeśli dojdzie kobiecy wokal… Zresztą Chopin uważał, że jest on najpiękniejszym instrumentem. Stąd charakterystyczna dla niego śpiewność fortepianu. Ale mówisz o prawdzie muzyki. Istnieje przecież też prawda ekranu. Oczywiście. I kiedy jej nie ma, projekt traci rozpęd. Od razu tę prawdę rozpoznajesz. Tylko w filmie musi się na to złożyć bardzo wiele elementów, żeby wyszło. A żeby się pojawiły, musisz zapłacić. By zapłacić, musisz mieć pieniądze. Żeby je mieć, widz musi iść do kina. Długa droga. Jednak film jest wspaniałą formą sztuki. Istnieje obraz, a także muzyka, która go podbija. Jedno działa na drugie. Filmami możesz zmieniać świat, ludzi. Wzruszasz się częściej przy muzyce czy filmach? Ostatnio przy muzyce, bo oglądam mniej filmów. Zostaje w Tobie coś z postaci, które grasz, czy po zejściu z planu odcinasz je grubą kreską? Różnie. Ciężkie role zostają długo. Rzadko są to miłe historie, zwykle graniczne. Więc żeby znaleźć w nich prawdę, musisz pewne rzeczy przeżyć. Przy Chopinie wszedłem w chorobę i śmierć. Długo „przytulałem” więc samotność, pewien rodzaj niezrozumienia. Przez trzy i pół miesiąca we Francji, zamknięty w domku w górach, byłem w zasadzie zupełnie sam. Pięknie, ale samotnie. Ćwiczyłem sześć godzin dziennie, uczyłem się francuskiego i czytałem o Chopinie. Po powrocie nadal był fortepian, obcowałem z bezsilnością, tym, że nie potrafię grać lepiej. Frustrowało mnie to. A frustracja towarzyszyła podobno Chopinowi w trakcie komponowania. Potrafił siedzieć dwa miesiące nad nutą, której szukał. Więc w sumie przez rok nie byłem do końca sobą. Po takim czasie naprawdę długo wychodzi się z roli. Dochodzi do tego język – w 80 proc. scen grasz po francusku. Ale emocje odczuwam tak samo intensywnie, niezależnie od tego, w jakim języku je wyrażam. Czy był to niemiecki w „Filipie”, czy francuski w „Chopin, Chopin!”. Jeśli wiesz, co chcesz powiedzieć, co przekazać, język, w którym to zrobisz, jest nieistotny. O ile, oczywiście, dobrze się wszystkiego nauczysz. To był bardzo ciężki rok. Graniczny. Rzuciliśmy się na coś, zdawać by się mogło, niemożliwego. Ale przecież nie ma rzeczy niemożliwych. Porozmawiajmy więc o kostiumie, bo i te wyróżniają ten obraz, ale i samego artystę. W kontekście społecznym ubranie może stanowić degradację lub awans. Zawsze stanowi wypowiedź. Co daje Tobie? Przez większość życia cierpiałem na brak poczucia własnej wartości. Zakładałem wtedy maskę – na płaszczyźnie zawodowej, prywatnej, nawet romantycznej. To nie było kłamstwo, ale nie chciałem brać na siebie żadnej odpowiedzialności. Udawałem, że jest fajnie, bo nie dostrzegałem życia w pełni jego kolorów. Więc ukochałem sobie kiedyś czerń i takie rzeczy wkładałem. Od jakiegoś czasu się to zmieniło. Wiele sytuacji potrafi mnie rozbawić, inaczej reaguję. Zrozumiałem, że życie jest swego rodzaju żartem. Zdałem sobie sprawę, że ta moja dziwność, którą ludzie często krytykowali, to cały ja – jestem taki, żeby się sam z sobą nie nudzić. Odkąd to zrozumiałem, zacząłem wkładać różne śmieszne, kolorowe rzeczy. Skoro uważam, że żyjemy w symulacji – przy czym polecam książkę Thomasa Campbella „My Big TOE” – nie mogę się przejmować każdym drobiazgiem. Faktem jest, że jako ludzie bywamy małostkowi, zawistni, egoistyczni… I że to nie jest złe, bo rodzi się ze strachu. Kierując się strachem, czujesz się wyizolowany. A gdy kierujesz się miłością, stajesz się jednością. Mamy w sobie te dwa faktory. Trzeba je zrozumieć i zaakceptować.
Małgorzata Kożuchowska: „W tym zawodzie często wychodzi się z założenia, że albo robisz sztukę, albo dbasz o to, jak wyglądasz – a to już celebryctwo” [WYWIAD]
Aktorzyca. Wystarczy, że wyjdzie na deski teatru narodowego. Entertainerka. Bywa, że w serialu. Kobieta, która przepracowała każdą jedną emocję, ale proces, jak podkreśla, jeszcze się nie skończył. Małgorzata Kożuchowska wie, czego chce, i już się tej myśli nie boi.
MAJA CHITRO: „Dusza człowieka odbija się w oczach” – powiedziałaś kiedyś w wywiadzie. Bułhakow pisał w „Mistrzu i Małgorzacie”: „Zrozumcie, że język może ukryć prawdę, ale oczy nigdy. (…) Niestety, spłoszona pytaniem prawda na okamgnienie skacze z dna duszy w oczy i już wszystko stracone”. Czego Ty szukasz w oczach? MAŁGORZATA KOŻUCHOWSKA: W tym, co napisał Bułhakow, jest wiele prawdy. Oczami najtrudniej oszukać. Ludzie, którzy nie mają nic do ukrycia, patrzą w nie prosto. Jeśli kogoś nie znam albo jestem w niekomfortowej sytuacji, uciekam wzrokiem. Potrzebuję znaleźć bezpieczny punkt, na którym mogę skupić myśli. Jeśli czuję się dobrze albo jestem ciekawa drugiej osoby, wręcz zaglądam w oczy. Potrafią zachwycić kolorem, mądrością, uważnością, głębią. Nauczyłam się głośno wyrażać swój zachwyt i prawić komplementy. Dziś mojej fizjoterapeutce powiedziałam, że ma piękne, niebieskie oczy. Mówienie ludziom dobrych rzeczy jest ważne. Jak na to reagują? Cieszą się. A nie peszą? Nie. Bywają zaskoczeni, ale jest im miło. Taki uśmiech widać w oczach. Był czas, kiedy słyszałam, że dużo się uśmiecham, ale moje oczy się nie śmieją. Przeżywałam wtedy trudny moment w życiu. Wydaje mi się, że jeśli chcesz dowiedzieć się czegoś o człowieku, warto spojrzeć mu oczy. Ta zasada dotyczy też mojego zawodu – kamera lubi zaglądać w oczy. I jest bezwzględna. Jako aktorka musiałam się tego nauczyć. Wytrzymać to patrzenie. Traktować kamerę jak sprzymierzeńca. Zaufać tak, żeby widz mógł mi spojrzeć w te oczy i wyczytać wszystko, co chcę, żeby z nich wyczytał. Kiedyś zauważyłam, że gdy się stresuję albo mam w sobie dużą emocję, nieświadomie intensywnie mrugam. Nie lubiłam tego na ekranie. Zaczęłam nad tym pracować. W teatrze tego nie widać. Bo nie mam kamery pół metra od twarzy. Nie ma zbliżeń, ale są energia, zapach, wibracje. Wszystko się z sobą miesza w jednym czasie. To jest magia. Ale w tej ciemności rodzi się voyeuryzm. Dziesiątki par oczu są wpatrzone w Ciebie. Mimo to potrafię zbudować w tej przestrzeni rodzaj pewnego wyizolowania. Opowiadam historię swojej postaci w chronologicznym porządku, emocje pracują ze sceny na scenę, to pomaga. W filmie czy w serialu jako aktorzy jesteśmy tego pozbawieni. Choć przecież na planie patrzy na mnie wiele par oczu członków ekipy. Nie jestem typem osoby „hop do przodu”. Mam ograniczenia, lęki. Wiem, że przy każdym projekcie muszę oswoić ekipę – to odbiorca, w którego oczach podlegam ocenie po raz pierwszy. Kiedyś myślałam, że najlepiej będzie się przymilać, by zostać zaakceptowaną. Z czasem, zdobywając doświadczenie, zrozumiałam, że to nie była dobra strategia. Ekipa to zawsze sprzymierzeniec. Potrzebuję czuć, że jesteśmy za sobą. Lubię pracę zespołową. I nauczyłam się już, że na szacunek ekipy zasłużysz pracą, uczciwością, zaangażowaniem. Gdy mam wymagającą rolę, budzę się z nią, myślę o niej, a jadąc na plan, słucham muzyki, nastrajam się. To proces. Nie mogę rozpraszać tej energii, muszę ją kumulować. Odpalam ją w odpowiednim momencie. Powiedziałaś, że budzisz się z energią postaci, wyjeżdżasz z nią z domu… No i jestem wtedy trudnym partnerem. Tak jest też przed spektaklami. Jeśli wieczorem gram w teatrze, od rana kumuluję energię na wieczór. Dlatego w umowie dotyczącej serialu „Aniela” zawarłam adnotację, że nie ma mnie na planie w dni, kiedy gram w teatrze. Kiedyś bym tego nie zrobiła. Grałam cały dzień w serialu, a wieczorem siadałam w garderobie, żeby za chwilę wyjść na scenę. Dziś mam większą świadomość, dbam o swoje zdrowie, w tym psychiczne. Kiedy przyszedł moment, gdy zrozumiałaś, że musisz o siebie zadbać? Chyba po filmie „Senność” w reż. Magdaleny Piekorz. Chwilę wcześniej dostała nagrodę w Gdyni za „Pręgi”, a ja byłam już aktorką, do której przylgnęły łatki „komercyjna”, „gwiazda”. Pojawiło się wyobrażenie na mój temat, co było stresujące. Czułam dystans na planie. Przez pierwsze dni było ciężko. Nie budzi się w Tobie niezgoda na tak wykreowany przez media wizerunek? Od dwóch lat jestem w procesie zmian, bo doszłam do ściany. Poczułam ciężar, który wywołał u mnie ucieczkę, zaczęłam się chować. Myślałam: „Przecież to nie jestem ja” – jestem otwarta, ciekawa świata, lubię ludzi, a nagle ciągle muszę trzymać gardę, z czymś walczyć, coś udowadniać. Nie chcę tak. Wróciłam do macierzy, by powiedzieć: „Masz prawo się na to nie zgadzać, masz prawo być sobą”. Niespełnianie wszystkich oczekiwań wokół nie jest gwiazdorzeniem, ale pilnowaniem własnych granic. A ja mam 54 lata, najwyższy czas. Zaczęłam chodzić na terapię i dopiero psychoterapeutka uświadomiła mi, ile wytrzymywałam przez te lata, słuchając: za chuda, za gruba, krzywy uśmiech, nie taka mina, zbyt wymagająca, powiedziała coś, czego nie chcieliśmy słyszeć, ubrała nie takie buty, a w zasadzie to nie powinno jej tu być. Jak bezwzględnie oceniający jest show-biznes. Nie da się tego dźwigać. Trzeba się odkopać. A myślisz, że gdybyś była w tym fachu mężczyzną, a nie kobietą, to byłoby prościej? Myślę, że wiele ocen, które dotykają nas, kobiety, facetów kompletnie nie dotyczy. Trochę niesprawiedliwe. Turbo niesprawiedliwe! Ile razy słyszałaś: „Jak on się brzydko starzeje”, „Co on na siebie włożył?”, „Dlaczego jeszcze nie ma dziecka?”, „Co za ojciec, zamiast siedzieć w domu i opiekować się dzieckiem, wyciera się po ściankach”? À propos, jakiś czas temu zaproszono mnie do rozmowy na temat nierówności w wysokości zarobków kobiet i mężczyzn w naszej branży. Kiedy zaczynałam pracę, było oczywiste, że mężczyźni mają wyższe stawki od kobiet. Dziwiło mnie to, ale uznałam, że tak ma być, a ja, młodziutka aktorka, tego nie zmienię. Ale po latach zadałam sobie pytanie: dlaczego nikt z tym nic nie robi, skoro wszyscy uważamy to za niesprawiedliwe? Rozumiem hierarchię, doświadczenie, dorobek – pewne stałe, ale nie dotyczą płci. Zapomina się, że aktorki zawsze są pierwsze w charakteryzacji i ostatnie z niej wychodzą. Przełomem u mnie był serial „Rodzinka.pl” 15 lat temu, gdy Tomek Karolak powiedział, że uważa, że powinniśmy mieć równe stawki. W trakcie zdjęć urodziłam dziecko. Wróciłam do pracy, gdy mój syn miał trzy miesiące. Nie dlatego, że chciałam, tylko dlatego, że czułam presję. Jak sobie z nią radziłaś? Myślałam o innych. Może to kwestia wychowania – kiedy dorastałam, panowało głęboko zakorzenione poczucie obowiązku, odpowiedzialności. Potem, gdy studiowałam, mówiono „aktor-traktor”. Grało się z gorączką, w chorobie, bo przecież odwołanie spektaklu to problem i koszta. Przez lata, na szczęście, to się zmieniło. Zmieniło się też w mojej głowie. Dzisiaj nie wróciłabym na plan z trzymiesięcznym dzieckiem. I nie przyszłabym z infekcją. W ten sposób nie ratujesz spektaklu, zarażasz innych. Jednak w DNA aktora leży też poświęcenie. W życiu też się poświęcasz? Nie myślę tak o tym. Jeśli prywatnie coś robię dla innych, to dlatego, że chcę. Bywam trudna dla najbliższych w komunikacji, gdy mam plan lub spektakle. Ale nie jestem też skoncentrowana wyłącznie na swoim dobrostanie i czubku własnego nosa. Tego wszystkiego musiałam się jednak nauczyć, nadal jestem w procesie, by uwierzyć, że mogę i powinnam dbać o swoje granice. Nie jest możliwe, żeby jeden człowiek spełnił wszystkie oczekiwania. A ja chciałabym odpowiedzieć na każdą prośbę, marzenie… Masz prawo nie mieć siły na dzielenie się sobą. W którymś momencie dopadł mnie kryzys związany z wieloma sprawami: wiekiem, poczuciem własnej wartości, a także przemęczeniem, przebodźcowaniem zawodowym, rozgoryczeniem. Zastanawiałam się, co może mnie jeszcze wartościowego spotkać w tym zawodzie. Pewne propozycje już do mnie nie przychodziły. Słyszałam od koleżanek, że idą na casting do ciekawego projektu, a mnie nie dawano nawet szansy zdjęć próbnych. W chwili melancholii pomyślałam, że nie mam siły wciąż dawać. Że potrzebuję też dostać. Wtedy przeczytałam: „Aby dawać, trzeba zadbać o to, by mieć z czego”. A więc zadbać o siebie. Myślałam, że nakręcam się pracą, że mam niekończące się pokłady energii. W końcu okazało się, że i one się wyczerpują. W końcu, czyli kiedy? Całkiem niedawno. Długo czekałaś. Widocznie jednak sporo miałam tej energii. Wychodzę z założenia, że jak coś z siebie dajesz, to do ciebie wraca. Dbanie o siebie polega też na tym, żeby nauczyć się cieszyć się z tego, co się udało, świętować małe i duże sukcesy. Rozmawiałam o tym niedawno z Pawłem Demirskim (dramatopisarzem, scenarzystą i reżyserem – przyp. red.). Zapytałam, czy cieszy się sukcesem „Anieli”. Odpowiedział, że czuje ulgę. Podobnie jak ja. Ale wiedziałam już, że to uczucie to za mało, bo powinniśmy świętować. Że muszę sobie powiedzieć: „Zrobiłaś kawał dobrej roboty, dałaś radę”. Z tym że nie spodziewałam się tak entuzjastycznego odzewu. W dniu premiery serialu grałam wieczorem „Fausta”, gdy nagle zaczęły spływać pierwsze recenzje. Okazały się dobre, bardzo dobre. Serial wzbudził poruszenie. Czytałam i nie mogłam uwierzyć. Nie byłam na to przygotowana. Płakałam, bo mnie to ucieszyło i zaskoczyło jednocześnie. Doskonale pamiętam, w jakim byłam miejscu w życiu, robiąc ten projekt. Dużo mnie kosztował… Ale przecież Ty masz status aktorzycy. A jednak dostawałam przez lata po głowie. Wielokrotnie obrywałam, że pojawiam się na ściankach, że dbam o to, jak wyglądam, że moda jest dla mnie ważna. Często przez to deprecjonowano moje osiągnięcia aktorskie. W tym zawodzie często wychodzi się z założenia, że albo robisz sztukę, albo dbasz o to, jak wyglądasz – a to już celebryctwo. Byłam w szóstej klasie szkoły podstawowej, gdy zdecydowałam, że zostanę aktorką. Podziwiałam Grace Kelly, Audrey Hepburn, a później Julię Roberts, Nicole Kidman, Cate Blanchett – aktorki z mojego pokolenia. Grają nieprawdopodobnie, a potem wychodzą na czerwony dywan i są nie do poznania, wyznaczają trendy i nikt nie robi im z tego powodu wyrzutów. Jestem artystką i w jednym, i w drugim przypadku. Strojem opowiadam jakąś historię. Pomagali mi w tym projektanci, m.in. Dawid Woliński, Maciek Zień, Gosia Baczyńska, z którą rozumiem się bez słów. Dlatego w pewnym momencie musiała pojawić się podniesiona garda. Nie bierze się ona znikąd. I co robisz teraz, żeby dać sobie oddech? Chodzę na koncerty, do teatru, na wystawy, spotykam się, podróżuję. Organizuję sobie na to czas, to przyjemne i ważne dla samorozwoju. Niestety, nie zdążyłam do Londynu na „Mewę” Czechowa z Cate Blanchett. Za to poleciałam do Nowego Jorku na „Wanię” z Andrew Scottem. Oglądałam też „Otella” z Jakiem Gyllenhaalem i Denzelem Washingtonem. I nieprawdopodobny „Portret Doriana Graya” z Sarah Snook. Patrzyłam z totalnym podziwem! Skala trudności zagrania tego jest niesamowita. Jaką jesteś w takim razie widzką w teatrze? Życzliwą. Kieruję się zasadą Mai Komorowskiej. Byłam jeszcze studentką, gdy spotkałam ją na jednej z teatralnych premier. W tłumie złapała mnie za rękę i powiedziała: „Małgosieńka, dobrze, że jesteś. Tak bym chciała, żeby mi się podobało, bo potem – nie wiadomo, co powiedzieć”. No właśnie – niełatwo powiedzieć, że się nie podoba. Zawsze szukam czegoś, co jednak wywarło na mnie wrażenie. Widzę pracę, wysiłek i uważam, że jest to warte docenienia. Zawsze. Sztuka to nie matematyka. Czasami nie wiadomo, dlaczego coś nie wyszło, choć zgadzał się każdy element. A Ty lubisz, kiedy po spektaklu podchodzą do Ciebie widzowie? Bardzo! Takie spotkanie jest wspaniałe. My, aktorzy, potrzebujemy usłyszeć, że było dobrze. Albo przeczytać – choćby na Instagramie. Zawsze udostępniam relacje i za nie dziękuję. Taki kontakt daje poczucie sensu wykonywanej pracy – że dobrze wyszło, że mój wysiłek, stres, adrenalina się opłacały. I jeśli sama mogę to powiedzieć kolegom po fachu, jestem szczęśliwa. Znamy się, rozumiemy swoje ograniczenia i mocne strony. Więc jeśli tylko mogę, oglądam na scenie kolegów i im dziękuję. Oglądasz na scenie również pokolenie swoich nauczycieli. A skoro zaczęłyśmy od cytatu z „Mistrza i Małgorzaty” – kim są dziś Twoi mistrzowie i mistrzynie? Na pewno są nimi profesorowie – pierwszy kontakt z zawodem. Moimi opiekunami byli Wiesław Komasa i Maja Komorowska. Przyjaźnimy się z Wiesiem, rozmawiamy. Przychodzi na moje spektakle, po nich dzwoni i mówi, co go zaskoczyło, co się podobało, co nowego zobaczył. Taka szczerość jest niezwykle cenna. Ale mistrzyniami są też dla mnie koleżanki z mojego pokolenia, moje rówieśniczki. Gdy byłam bardzo młoda, zdarzało mi się być zazdrosną o rolę. Teraz tej zazdrości nie mam. Czasami myślę, że świetnie byłoby mieć możliwość pracy nad jakimś projektem albo z jakąś ekipą, ale godzę się z tym, widać nie było to dla mnie. Nie przeżywam, nie analizuję. Umiem się zachwycić, docenić. Bo, widać, akurat do tego projektu czegoś mi brakowało. Nie miałam tego, co ma druga aktorka. Czego na przykład? Choćby tego, że ktoś się tak pięknie albo ciekawie fotografuje. Warunki fizyczne determinują wybory. Patrzę na Joasię Kulig – jakie ona ma regularne rysy, usta! Gdy oglądałam „Zimną wojnę”, pomyślałam: „Zjawiskowa!”. Ma w sobie olbrzymią naturalność. Albo Marianna Zydek. Wspaniała. Ile jej twarz daje możliwości! I Tilda Swinton – uroda nie z tej ziemi, którą kamera kocha. Agata Buzek, a z młodszego pokolenia Maja Pankiewicz. Obserwujesz młode pokolenie? Tak, bo młode aktorki są zupełnie inne. To niezwykle cenne, że mamy możliwość pracy z sobą, wymiany międzypokoleniowej. W „Fauście” (w Teatrze Narodowym, reż. Wojciech Faruga – przyp. red.) pracowałam np. z Hanną Wojtóściszyn, bardzo zdolną aktorką tuż po szkole. W takich sytuacjach pamiętam, by skrócić dystans, który pojawia się na początku. A gdy proszą Cię o radę? To chętnie, ale nie wchodzę w proces, który odbywa się między aktorką a reżyserem. Jeśli wymieniamy uwagi, to po spektaklach, gdy wszyscy jesteśmy już osadzeni w swoich postaciach. Pytamy się wtedy siebie po zagranej scenie: „I jak dzisiaj?”. Okazuje się, że nasze odczucia są wspólne, że raz było dziwnie, innym razem odlot. Na scenie musimy być partnerami. Od początku traktowali mnie tak Maja Komorowska, Wiesław Komasa, Jan Englert, Jadwiga Jankowska-Cieślak, Ewa Wiśniewska, Jan Frycz. Różnica pokoleniowa wynikająca z wieku i doświadczenia będzie zawsze, podobnie jak związany z tym szacunek. Ale najistotniejsze jest uznawanie kolegów za sprzymierzeńców, partnerów, bo wtedy kwitniesz, pozbawiasz się lęków, stresu, wstydów, barier. To jest zadanie moje i nasze – doświadczonych, by młodych wprowadzać, robić im miejsce. Nigdy nie czułam paraliżu spowodowanego obcowaniem z największymi aktorami właśnie dzięki ich otwartości. Poczułam i zrozumiałam wtedy, że wielkie osobowości nie potrzebują siebie nadbudowywać. Ale są też mistrzowie, którzy upadają. Sporo mówi się od jakiegoś czasu o przemocy w szkołach aktorskich, teatralnych, na planach. Pomniki pękają. Kultura wykluczenia szaleje. To trudne rzeczy do oceny z zewnątrz. Wiem, że to, co powiem, może brzmieć kontrowersyjnie, ale jest pewien rodzaj geniuszu, który w moich oczach więcej usprawiedliwia, są osobowości, którym można wybaczyć pewną szorstkość w obyciu, jakiś rodzaj wsobności, utrudnioną komunikację. Sama tego doświadczyłam. Jednak nigdy nie można pozwalać na przekroczenie granic – sztuka nie może się odbywać czyimś kosztem, a zachowanie powtarzać z premedytacją. Dlatego zawsze się przeciw temu buntowałam. Nigdy nie zrozumiem, jak dla efektu artystycznego można kogoś wykorzystać, naruszyć cudzą strefę bezpieczeństwa. Oczywiście artyści czasami umawiają się na coś ryzykownego, ale do tego jest potrzebna obopólna zgoda. Mamy przecież skłonność do pewnych przekroczeń – jesteśmy ryzykantami. Jednak w tym zawodzie istnieje też jedna ważna zasada – odpowiedzialność za drugiego człowieka. Nie można rozchwiać kogoś emocjonalnie i zostawić go z tym. Na szczęście zmieniają się czasy, umowy są obwarowane bardzo konkretnymi regulaminami, na planach pojawiają się koordynatorzy intymności i psychologowie, wiele zapisów cię chroni, sporo spraw się omawia. Nie jesteś już zdana wyłącznie na siebie, nie stresuje cię, że może wydarzyć się wszystko, bo usłyszysz, że jesteś aktorką i masz robić, co ci każą. A jeśli nie chcesz, nie nadajesz się do tego zawodu. Ja naprawdę obserwowałam różne dramaty ludzi, którzy po granicznych doświadczeniach zbierali się latami. Aktorstwo to nie tylko rzemiosło i czysty profesjonalizm. Trzeba pamiętać – na początku i na końcu zawsze jest człowiek. Często o tym zapominamy, bo osoby publiczne lubimy zawłaszczać. Jan Englert, gdy jako rektor przyjmował nas do szkoły, mówił: „Musicie mieć duszę motyla i skórę hipopotama”. Nie wiedziałam, o co mu chodzi. Aż zrozumiałam, że od początku powinniśmy budować pancerz. To nie jest łatwe, bo jednocześnie trzeba pielęgnować w sobie wrażliwość. A skoro będę na wszystko odporna, to czym mam grać? Długo zadawałam sobie to pytanie. Gdy wychodzę na scenę, czy staję przed kamerą, płaczę swoimi łzami. To moje rozedrganie, moje emocje generowane na bazie własnych doświadczeń. Spalam się, bo chcę, by było to prawdziwe, nieodegrane, choć opowiadam historie fikcyjnych postaci, których nie przeżyłam. Ale pod spodem to zawsze będzie moja historia. Podobnie jest z muzyką. Nie da się nikogo oszukać – albo masz dreszcze, albo nie. I nie potrafisz powiedzieć, dlaczego się pojawiają. To jest piękne. Tak samo ja nigdy w aktorstwie nie oszukuję. Jaka muzyka tak na Ciebie działa? Był taki piękny film „Piosenki o miłości” z Tomkiem Włosokiem i Justyną Święs. Ścieżka dźwiękowa to moja zdarta płyta. Był czas, że słuchałam tego non stop. Lubię Kaśkę Sochacką i Dawida Podsiadłę, Darię Zawiałow, Ralpha Kamińskiego. Ich muzyka pomaga mi w pracy. Oglądałam film dokumentalny o Sanah – niesamowita dziewczyna, zdolna, z wielką łatwością do pisania melodii. Kaśka Nosowska powiedziała kiedyś, że jej największy podziw budzą ci, którzy potrafią pisać piosenki. I ona ma ten talent. Do przeżywania lubię słuchać Billie Eilish. W tym głosie jest cała prawda o niej. A jaka jest Twoja prawda? Co w najbliższym czasie chciałabyś wypowiedzieć, a może wykrzyczeć na scenie? Chyba to, że jestem wystarczająco dobra, żeby nie musieć przeglądać się w cudzych oczach i szukać w nich akceptacji. I żeby żadna kobieta nigdy tego nie robiła. Żeby nie szukała poczucia swojej ważności i wartości w innych. Nie wolno marnować czasu na takie szukanie. Trzeba cieszyć się życiem, realizować plany, marzenia, ambicje niezależnie od tego, czy się to komuś podoba, czy nie.