Władza, kobiety i prawda. Jennifer Aniston i Reese Witherspoon o najbardziej aktualnym serialu naszych czasów
Pierwsze trzy sezony serialu „The Morning Show” koncentrowały się na ruchu #MeToo, mediach w czasie pandemii, ataku na Kapitol i zakulisowych rozgrywkach w świecie telewizji. Czwarty sezon przenosi widzów w jeszcze bardziej niepokojący obszar – świat cyfrowej propagandy, sztucznej inteligencji i manipulacji informacją. Czego jeszcze możemy się spodziewać? O tym opowiadają aktorki i producentki serii – Reese Witherspoon i Jennifer Aniston.
Był 2019 rok. Mijały właśnie dwa lata od trzęsienia ziemi wywołanego przez #metoo, które przeszło przez amerykańskie i światowe media. Przełomowe okazało się śledztwo dziennikarek „The New York Times”, Jodi Kantor i Megan Twohey, a potem tweet aktywistki i aktorki Alyssy Milano: „Jeśli doświadczyłaś molestowania lub napaści seksualnej, napisz »me too«”. W ciągu 24 godzin na Twitterze pojawiło się ponad 500 tysięcy postów z hashtagiem #metoo. Tak istotnego kobiecego powstania nie było od akcji drugiej fali feminizmu w latach 60. i 70. XX wieku. Wyłącznie kwestią czasu był popkulturowy komentarz do sprawy. W grudniu 2019 na ekrany kin wszedł oparty na faktach film „Gorący temat”. Tematem stały się skandal molestowania w Fox News, kultura tuszowania nadużyć, strach i mechanizmy uciszania. W rolach głównych: Nicole Kidman, Charlize Theron i Margot Robbie. A już w październiku na platformie Apple TV+ premierę miał jeden z najważniejszych seriali ostatnich lat „The Morning Show” – szokujący obraz współczesnych mediów, w których prawda jest wyłącznie produktem. A jeśli się nie opłaca? Z łatwością się ją nagina. Bo informacja jest bronią i walutą zarazem. Pierwszy sezon zaczął się od kryzysu. Mitch Kessler (Steve Carell), wieloletni współprowadzący porannego programu cieszący się sympatią widzów współprowadzący razem z Alex Levy (Jennifer Aniston) poranny program śniadaniowy, zostaje zwolniony w wyniku oskarżenia o molestowanie, a stacja zaczyna borykać się z kryzysem wizerunkowym. Jednocześnie rozpoczyna się walka o władzę. Sytuacja nabiera tempa, gdy w stacji pojawia się impulsywna reporterka Bradley (Reese Witherspoon). Aniston i Witherspoon są jednocześnie współproducentkami „The Morning Show”. – Wszystko zaczęło się od tego, że chwyciłam za telefon i zadzwoniłam do Jennifer: „Hej, mam świetną książkę, zrobimy razem serial?” – uśmiecha się Witherspoon. Mowa o publikacji Briana Steltera „Top of the Morning”, w której reporter opisuje bezwzględny świat telewizji śniadaniowej. Nic dziwnego, że ten głośny tytuł wpadł w ręce aktorki będącej propagatorką literatury i założycielką klubu książki Reese’s Book Club. – Siła pracy w duecie napędza ten projekt od samego początku – dodaje Reese. – Warto pielęgnować przyjaźnie, bo nigdy nie wiadomo, dokąd nas zaprowadzą. Natychmiast odwdzięcza się jej Aniston: – Nie sądziłam, że moja młodsza siostra z „Przyjaciół” zostanie moją współproducentką i towarzyszką w jednym z najważniejszych projektów mojego życia. – Obie uśmiechają się do siebie, siedząc w beżowych fotelach. Międzynarodowa konferencja, na którą są zaproszone wybrane media, odbywa się w USA kilka dni przed premierą czwartego sezonu. Liczba pytań jest mocno ograniczona, być może dlatego aktorki są tak zrelaksowane? A może to ten legendarny, amerykański styl udzielania wywiadów? Hollywoodzkie gwiazdy są do tego idealnie przygotowane, wiedzą, kiedy żartować, a kiedy zachować powagę. Reese i Jennifer znają się od lat. Do pierwszego spotkania doszło na planie kultowych „Przyjaciół”. W dwóch odcinkach Witherspoon zagrała młodszą siostrę Rachel. Kobiety się zaprzyjaźniły, ale nie stanęły razem przed kamerą aż do 2018 roku, gdy wchodziły na plan „The Morning Show”. Dziś mają za sobą trzy sezony, czwarty w trakcie emisji i już szykują się do wejścia na plan piątego. Z każdym kolejnym odpowiadają na aktualne, znaczące wydarzenia społeczno-polityczne, jak pandemia COVID-19 (pytania o sens pracy w epoce niepewności), atak na Kapitol z 6 stycznia 2021 roku czy giganci technologiczni, którzy przez algorytmy próbują monetyzować media, nie zwracając uwagi na rzetelność dziennikarstwa. Więcej, kapitalizując treści, manipulują etyką i ją naginają. Media w ciągu ostatnich lat przestały być miejscem dialogu, a stały polem bitwy o narracje. – To chyba jedyny projekt tak bardzo osadzony w teraźniejszości, w którym brałam udział – mówi Aniston. – Początkowo mieliśmy prowadzić narrację w trochę inny sposób, ale podczas pracy nad pierwszym sezonem wybuchł ruch #metoo. Nie chciałyśmy tego ominąć, wiedziałyśmy, że trzeba go wpleść w opowieść. A potem, z każdym kolejnym odcinkiem i nowymi wersjami scenariuszy, serial coraz mocniej stykał się z rzeczywistością. Sztuka naśladuje życie, a życie sztukę – tłumaczy. I dodaje: – Za każdym razem, gdy scenarzyści oddają nam materiał, odczuwam dreszcz emocji, zastanawiając się, czy znów przewidzieli przyszłość. I bardzo często tak jest… – Bo to serial wyprzedzający swoje czasy – uzupełnia Witherspoon. – Zajmuje się tym, o czym ludzie rozmawiają tu i teraz. Mówimy o sztucznej inteligencji, deepfake’ach, nieustannie zmieniającej się dynamice w pracy. O bogaczach, którzy kupują stacje telewizyjne i… rakiety. – Miliarderzy i statki kosmiczne?! Kto by przypuszczał... – Jennifer reaguje na te słowa śmiechem. Po chwili jednak obie poważnieją. Reese: – A jednak i to stało się rzeczywistością, i to dwa sezony po tym, jak taką możliwość pokazaliśmy. Poza tym zdradzamy kulisy świata mediów i to, z jakimi konfliktami wewnętrznymi muszą mierzyć się ludzie, by zachować integralność dziennikarską i nie stracić pracy. Czwarty sezon to dominacja AI i cyfrowej manipulacji, które redefiniują pojęcie wiarygodności mediów. Serialowa Alex jest tu strateżką balansującą między moralnością a przetrwaniem firmy. – Biorę odpowiedzialność w swoje ręce i obserwuję, co będzie dobre dla stacji, a co może jej zaszkodzić. Zrozumiałam, jak bezwzględna bywa władza i co oznacza powiedzenie: „Uważaj, o czym marzysz”. Korupcja nie ma płci – opowiada o swojej bohaterce Aniston. Postać Bradley za to chce mówić prawdę, ale co z lojalnością wobec pracodawcy? – Cóż, bywam nieprzewidywalna – reaguje Reese. – Na początku tego sezonu atmosferę między nami można kroić nożem. Nie wiem dlaczego, za to Alex ma tego powód. – Finalnie zawsze do siebie wracamy. Mogę chyba powiedzieć, że „The Morning Show” to też historia przyjaźni – wtrąca Jennifer. Owszem. Ale też historia, którą w mediach piszą kobiety. Serial prezentuje je u steru, w salach zarządów, przed kamerą. – Dynamika między kobietami u władzy rzadko jest w filmie eksplorowana, bo rzadko, niestety, bywa udziałem rzeczywistości – mówi Witherspoon. – Tworzymy więc nowy świat, ale nie niemożliwy. – Jen słusznie dodaje: – Kobiety są bardziej wyczulone na emocje i nie są aż tak bezwzględne. – Czy ma rację? Z tym bywa różnie… Co istotne, w serialu coraz wyraźniej majaczą pytania o odpowiedzialność i władzę oraz solidne studium współczesnych mediów. Pojawiają się też nowe postacie, choćby ambitna Celine Dumont, w którą wciela się Marion Cotillard, podcaster Brodie (Boyd Holbrook) czy ojciec Alex – Martin Levy, grany przez Jeremy’ego Ironsa. Zapytana o Anglika Aniston marzy: – Wielki Jeremy Irons! Przed wejściem na plan byłam potwornie stremowana, ale okazał się czarująco rozbrajający. Po każdym ujęciu pytał: „Jak było? Nagrywamy jeszcze raz?”. Cieszę się, że poznajemy ojca Alex, możemy odkleić z niej kolejne warstwy i zrozumieć, co ją ukształtowało: samotność, pracoholizm, trudne relacje. To ważny i wzruszający wątek. – Ale też zabawny. Każdy, kto ma starzejącego się rodzica, rozpozna w tej sytuacji siebie – dorzuca Reese. Skoro więc o życiu, ciekawe, czego nauczyły Witherspoon i Aniston ich postacie? Znów zaczyna Reese: – Tego, że rodzina bywa zbawieniem, ale czasem ważniejsze okazują się przyjaźnie. Świat, w którym funkcjonujemy, bywa fasadowy. Liczą się więc ci, którzy naprawdę są obok. Zwykle to niewielka grupa. I o tym nam ten serial przypomniał. Producentki nadają mu wymiar metateatralny, gdyż grają kobiety kontrolujące narrację, jednocześnie rzeczywiście ją tworząc. Czy sądzą więc, że dziennikarstwo się kończy? Te głosy słychać w debacie specjalistycznej i publicznej. Witherspoon: – Dziennikarstwo zmienia się z minuty na minutę. Komu mamy ufać? Skąd czerpać prawdę? Czym ona dziś w ogóle jest? – zastanawia się. – Miałyśmy szczęście, że serial poszerza perspektywę, skupiając się również na podcastach. Stąd nasze pytania: ufać niezależnym głosom czy tradycyjnym mediom? – Niezwykle istotne są dziś też źródła finansowania mediów – dodaje Aniston. Same gwiazdy mają do czynienia z setkami dziennikarzy z całego świata. Jest coś, co by zmieniły? Reese: – Położyłabym ciężar na prawdę i niezmanipulowany przekaz. Często sama bywam w tym świecie zagubiona, nie wiem, komu wierzyć. – Co gorsze, gdy przewijasz newsy, tym, co zaczyna rządzić twoją informacją, jest algorytm karmiący cię wciąż tym samym – podsumowuje Aniston. Obie obawiają się jeszcze jednego – tzw. niezależnego dziennikarstwa. Podcastera, youtubera. Czy na pewno pozostanie niezależny, gdy pojawią się pokusy? Pieniądze, wykupy, wpływy… „The Morning Show” jest serialem o potrzebie dotarcia do prawdy w epoce, która coraz mniej ją ceni. Bohaterki Jennifer Aniston i Reese Witherspoon mówią o sprawach istotnych i bieżących. Ale przede wszystkim o kobietach. A dla tych, które chciałyby pójść w ślady filmowczyń, mają przesłanie. Aniston: – Potrzebujemy więcej reżyserek, scenarzystek, kreatywnych reżyserek. Cieszę się, że z Reese możemy pracować razem jako producentki. Kiedyś traktowano nas w tej roli protekcjonalnie, kobiet nie zapraszało się do stołu, przy którym dziś siedzimy. Dlatego pamiętajcie, idźcie po swoje i nigdy nie przyjmujcie odmowy.
Pia Skrzyszowska: „Wciąż zaburzony jest obraz kobiet w lekkoatletyce, bo jesteśmy umięśnione” [WYWIAD]
Pia Skrzyszowska jest jedną z najbardziej utalentowanych i utytułowanych europejskich sprinterek. Olimpijka z Tokio i Paryża, mistrzyni Europy w biegu na 100 metrów przez płotki, mimo 24 lat, stała się już idolką tłumów. Introwertyczka, zmieniająca nieśmiałość w siłę na linii startu, mówi o relacji z ciałem, modą i… książkami.
Maja Chitro: Strój to kod społeczny, wskazujący na umiejscowienie człowieka w strukturze społecznej, jak mawia Kinga Dunin. Czym jest dla Ciebie? Pia Skrzyszowska: Na co dzień jestem kojarzona ze strojem sportowym. Moim wyróżnikiem jest dres lub kostium treningowy. Zaczynam jednak zaprzyjaźniać się z modą. Gdy wychodzę poza stadion czy halę, wkładam casualowe spodnie, bawię się kolorami i formami T-shirtów. Coraz bardziej zwracam uwagę na to, co włożyć na ważne wydarzenie, lubię się wystroić. Własny styl pozwala wyrazić siebie, czasem odzwierciedla emocje, a czasem potrafi napędzić do działania. Jako mała dziewczynka byłaś chłopczycą czy strojnisią? To był miks wszystkiego. Lubiłam sukienki i spódnice, ale łatwo się też brudziłam, więc mama nie pozwalała mi kombinować z jasnymi kolorami. Niedawno media obiegł fragment konferencji prasowej po jednym z meczów Igi Świątek, podczas której dziennikarz zamiast o mecz zapytał o to, czy tenisistka nie myślała o zapleceniu warkoczyków. Często zdarzają się takie pytania? W moim przypadku na szczęście nie. Uważam jednak, że podczas konferencji sportowych są nie na miejscu. Powinniśmy się skupiać na clue startu, finalnym efekcie zawodów. A nie na tematach totalnie niezwiązanych z naszym zawodem. Nie dziwiła mnie reakcja Igi, ponieważ każda sportsmenka powinna wyrażać siebie na swój sposób, przede wszystkim sportowy, niekoniecznie spełniać oczekiwania innych – dziennikarzy, kibiców, widzów... To oznacza, że sport ma męską twarz? W pewnych dyscyplinach jeszcze tak. Wciąż jest zaburzony obraz kobiet, przynajmniej w lekkoatletyce, bo jesteśmy trochę bardziej umięśnione. Niektórym wydaje się to zbyt męskie. Ja uważam, że to pokazuje kobiecą siłę, że jesteśmy zdolne do przekroczenia własnych granic, do bycia najlepszymi na świecie. Ja jestem sprinterką, szybszą od wszystkich chłopaków niebędących profesjonalnymi sportowcami. Czujesz, że musisz to wciąż udowadniać? Nie. Czuję, że wzbudzam swoją pracą szacunek. Osoby, którymi się otaczam, są ze mnie dumne. A rozmawiasz czasami ze swoją mamą (Jolantą Bartczak, lekkoatletką – przyp. red.), jak zmienił się sport? Reprezentujecie dwa pokolenia. Kobiety docenia się dziś o wiele bardziej, inaczej niż w latach 80. i 90., gdy karierę robiła moja mama. Mam kontakt z zawodniczkami z całego świata, razem trenujemy, wymieniamy się doświadczeniami. Świat sportu jest otwarty. Mamy możliwość wykorzystywania mediów społecznościowych do komunikacji z naszymi kibicami. Dzięki temu przekazujemy wiedzę, a także ją zdobywamy. Widzę też, jak sport naturalnie przenika się z modą i ze światem beauty. W latach 70. i 80. w lekkoatletyce mówiło się o zawodniczkach NRD, których ciało zmieniało się pod wpływem m.in. podawanych hormonów, czego konsekwencje były tragiczne – od depresji, przez bezpłodność, po maskulinizację. Dziś wahadło się odwróciło, następuje seksualizacja sportowczyń. Jak z tym walczyć? Walczyć trudno, najlepiej chyba nie karmić odpowiedziami tych, którzy prowokują. Staram się nie zauważać komentarzy dotyczących mojego ciała, szczególnie pochodzących z anonimowych kont. Bywają paskudne. Wielokrotnie ocenia się nas na podstawie ciał czy strojów startowych, które oczywiście są dość skąpe, ale to wszystko ma wpływ na ich praktyczność, fizykę, ograniczenie tarcia powietrza i lepsze wyniki. Mają być też komfortowe w noszeniu. Tym bardziej nie w porządku jest ocenianie nas przez ich pryzmat. Albo to, że mam bardziej umięśnioną sylwetkę. Robię swoje. Lubię to, jak wyglądam, i chcę to pokazywać. Ale wiem, że dla innych zawodniczek może być to peszące. Internet i jego teoretyczna anonimowość wyzwala w ludziach mroczne instynkty. Ale ja takie komentarze słyszę też na żywo. Umiem wtedy je uciąć, szybko zripostować. Nie rozpamiętuję, daję upust ewentualnym emocjom w rozmowach z siostrami. Mimo to przy kolejnym zdjęciu, które chcę wstawić na social media, zastanawiam się, czy na pewno jest odpowiednie, czy znów według niektórych za dużo odsłaniam. Czasami się więc hamuję. Jednak dbam też o to, żeby robić wszystko, z czym sama czuję się dobrze. I tak momentami walczę z sobą – słuchać siebie czy innych? Powiedziałaś, że lubisz swoją sylwetkę. Co najbardziej? Lubię widzieć, jak ciało zmienia się po treningach. Lubię swoje mięśnie, to efekt mojej pracy. Dbam o ciało. Nie buduję sylwetki, by jak najlepiej wyglądać, tylko ciało, które ma być jak najlepsze w sporcie i być zdrowe. Ma mi służyć latami. Jestem dumna ze zmian, jakie w nim zachodzą. Tyle że zawodowi sportowcy często doprowadzają ciało do ekstremum, a w efekcie do kontuzji, zwyrodnień... Żyjemy w balansie między zdrowiem a kontuzją. W momencie najlepszych dyspozycji jesteśmy zawsze o włos od kontuzji i tragedii. Eksploatujemy ciała. Ale w tym wszystkim chodzi też o nawyki, zdrową dietę, suplementacje. Mimo że moja konkurencja jest asymetryczna, mogę być narażona na zwyrodnienia, dobrze o siebie dbam, by do nich nie dopuścić. A usłyszałaś kiedyś w swoim życiu: „Nawet nie próbuj”? Na szczęście nie, bo nie wiem, czy przez takie słowa nie przestałabym trenować. Ale dzięki temu, że rodzice trenowali, a siostry próbowały sportu, od zawsze czułam ich wsparcie, podobnie jak od pierwszych trenerów, którzy pchali mnie do przodu, widzieli we mnie potencjał. Jest w ogóle coś, co mogłoby Cię zniechęcić do sportu? Czasami docierają do mnie komentarze, najczęściej anonimowe, że idzie mi słabo, nic nie osiągnę. Jak słyszy się coś takiego bez wsparcia, można nawet w to uwierzyć. A jeśli masz gorszy czas w życiu, poczujesz się zdemotywowana. Mam 24 lata, a nie odnoszę wrażenia, że jestem w pełni dorosła – ciągle się jeszcze uczę, doświadczam życia. Co w takich sytuacjach? Udowadniasz, że możesz przekroczyć swoje granice? Nigdy nie stawiałam granic w sporcie. Wiem, że mogę osiągać coraz lepsze wyniki, być szybsza, lepsza. W swojej karierze, nawet po nieudanym starcie czy sezonie, nierzadko udowadniałam na koniec, że zrealizuję to, co sobie założyłam. Ale były też trudne momenty, jak wtedy, gdy zerwałam mięsień dwugłowy i przeszłam operację. Wyzdrowiałam w trzy miesiące, po których stanęłam na linii startu, zbliżałam się nawet do rekordu życiowego. Po czasie dowiedziałam się, ile osób uznało, że już po mojej karierze, że to zbyt poważna kontuzja. Zawzięłam się. Udowodniłam sobie, że mogę. Skoro mówimy o zdrowiu i fizyczności, wciąż za mało mówi się w kontekście sportowczyń o fazach cyklu i miesiączce. Zdarza się przecież, że okres wypada w dniu najważniejszych zawodów, a zawodniczka może być słabsza właśnie z tego powodu... Kiedy biegałam jeszcze przełaje w szkole, na zawodach dostałam jedną ze swoich pierwszych miesiączek. Nie wiedziałam, jak się zachować. W tamtym momencie mama powiedziała mi, żebym pamiętała, że okres to dodatkowa siła. Nie wiem, czy to prawda, ale może przez to, że od początku wierzyłam w to, że okres mi pomaga, zadziałało. Poza tym miałam okres podczas większości swoich startów. Ale zdarza się i tak jak w tym roku, gdy miałam najgorszy start w życiu, bo tak źle się czułam. W tej pracy zawodów nie przełożę. I nie możesz brać leków przeciwbólowych? Przeciwbólowe mogę, ale tego nie lubię, bo gubię trochę czucie swojego ciała. Więc gdy my, kobiety, stajemy na starcie, często nie widać, z jakimi problemami się mierzymy. Mężczyźni tego nie zrozumieją, za to kobiety mają raz lepsze, innym razem gorsze starty. O wpływie faz cyklu na wydajność sportsmenek mówi się za mało. Pomyślałam o książce „Niewidzialne kobiety” Caroline Criado Perez. Autorka pisze, że świat jest budowany dla mężczyzn, choćby projekty aut. Porusza też temat długich kolejek w damskich i krótkich w męskich toaletach. Toalet dla kobiet jest mniej, za to mężczyźni mają dodatkowe pisuary, spędzają tam mniej czasu... Powidoki tego mamy też w sporcie. Co więc się dzieje, gdy jesteś do startu gotowa mentalnie, ale ciało z Tobą nie współpracuje? Jeśli jestem gotowa mentalnie, żadna dolegliwość mi nie przeszkodzi – żaden okres czy drobny uraz. Nie zwraca się wtedy uwagi na takie rzeczy. Jeśli nie jesteś gotowa, każda mała rzecz wytrąci cię z równowagi, łatwiej się poddasz. A Ty umiesz się poddawać? Czasem trzeba odpuścić. Nie lubię odpuszczać ani omijać treningów. Jestem takim typem sportowczyni, która daje z siebie wszystko, a jeśli coś nie idzie po mojej myśli, łatwo się irytuję. Ale dzięki temu nabieram mocy, by kolejne razy wyszły lepiej. Żeby móc wejść w rywalizację ze spokojną głową, oprócz przygotowania ważny jest relaks. Co robisz? Lubię oglądać seriale, filmy. Pić kawę na dworze. I spacerować. Lubię też czytać, zwłaszcza w sezonie startowym, kiedy zależy mi na jak najlepszym śnie. Zazwyczaj książki oparte na faktach. Wybieram te, z których mogłabym się czegoś nauczyć. Stąd wspomniane „Niewidzialne kobiety”. Ostatnio brałam udział w mistrzostwach świata w Japonii, gdzie czytałam „Anglika w Japonii” Chrisa Broada, opisującego swoje historie, japońską kulturę. Wcześniej czytałam „Nowojorczyków” Craiga Taylora... Często są to więc książki o miejscach, w których się znajduję, w których startuję. Jaką cenę ma Twoja prędkość? Potrafisz zwolnić w życiu prywatnym? Tak, choć jeśli mam do zrobienia jakiekolwiek prace domowe, jestem bardzo powolna. Fatalna! W życiu z kolei biorę sobie na głowę wiele rzeczy naraz. Do tego dwie-trzy godziny na trening każdego dnia. Jestem dobra w planowaniu, z wszystkim się wyrabiam. Czasami tylko zapominam odpocząć. A napędza Cię bardziej strach przed porażką czy raczej wizja zwycięstwa? Nie boję się porażki. Kiedyś przeczytałam, że ktoś boi się nie wykorzystać swojego potencjału. To gorsze niż porażka. Porażki w sporcie zawsze się przytrafią. Zdarzało się, że po nieudanych biegach wpadałam w dołek, ale szybko potrafię się od niego odbić i przełożyć tę sytuację ze zdwojoną siłą na sukces. Wiem, na co mnie stać. Stałaś się dziś idolką dla wielu. Co chcesz im przekazać? Że bycie kobietą jest wyjątkowe. I żebyśmy pozwalały sobie marzyć, bo potem te marzenia można spełniać. I nie zatrzymujmy się przez hejterskie komentarze. Chcę pokazywać swoją siłę, kobiecą siłę, która jest w każdej z nas. Codziennie biegam przez płotki, to przeszkody, które mnie napędzają. Każda z nas ma swoje, a czasem zapominamy, że potrafimy je przeskoczyć. Uważam, że kobiety są zdolne do wspaniałych rzeczy, udowadniamy to od wieków. Niech każdy realizuje się w tym, co kocha. Nie warto się tego bać ani wstydzić. Co jest więc Twoją największą siłą? Chęć realizowania siebie. Od dziecka czułam się, że jestem dobra w sporcie, z każdym małym sukcesem chciałam być lepsza. Patrzę na siebie wstecz i widzę małą, nieśmiałą Pię. Dzięki bieganiu i sportowi otworzyłam się, stałam pewniejsza siebie, przeszłam proces. Wychodzę regularnie ze strefy komfortu, bo wiem, że wtedy świat się otwiera i daje nowe możliwości.
Osaka, Kioto i Wystawa Światowa Expo: Przewodnik szefowej działu kultury Elle po Japonii pełnej kontrastów
Ohayo¯, czyli dzień dobry. Prosto z Japonii. Osaka i Kioto to zupełnie różne doświadczenia, bo i inna historia. Pierwsze miasto wciąga zabawą i nowoczesnością. To tu w tym roku odbywa się światowa wystawa Expo. Drugie? Uspokaja tradycją i zachwycającymi chramami.
KONIEC CZERWCA. Choć nie jest to czas, gdy sakura zwiastuje nadejście wiosny albo jesienne liście stapiają się czerwienią z bramami torii oddzielającymi profanum od sacrum w sanktuariach japońskiej religii shintō, to lato w Japonii ma wiele plusów. Mimo temperatury powietrza dochodzącej do 39 st. C przy wilgotności przekraczającej 90 proc. Japończycy chronią się pod parasolami (co warto naśladować), dostępnymi w każdej drogerii. Te na ulicach Osaki atakują przechodniów kolorami i gadżetami niczym wesołe miasteczka. Działa. Jeszcze więcej niż drogerii jest tu automatów. Mówi się nawet o 5,5 miliona maszyn, a więc jednej na 23 obywateli. Sprzedaje się w nich wszystko – od gorących i zimnych napojów, przez ciepły ramen i udon, po frytki, figurki, znaczki, maseczki, owoce morza i alkohol. Wystawa Światowa Expo, muzyka i innowacje w Pawilonie Polski Moja letnia podróż do Osaki jest związana z wizytą w Pawilonie Polski na Wystawie Światowej Expo. Mieszkam nieopodal rozrywkowej dzielnicy Namba, skąd na tereny wystawowe prowadzi prosta linia metra. Przejazd zajmuje pół godziny. Na peronach porządek, pracownicy stacji pilnują, by iść prawą lub lewą stroną korytarza w zależności od tego, dokąd zmierzasz. Wchodzący do pociągu ustawiają się w rzędach, by wypuścić tych, którzy go opuszczają. Jest też wagon dla kobiet. W silnie patriarchalnym japońskim społeczeństwie często wobec nich dochodzi do nadużyć. Z tego powodu aparaty fotograficzne w telefonach są zaopatrzone w głośne migawki, by nie można było robić zdjęć po kryjomu. Na terenach Expo Pawilon Polski, zaprojektowany przez Alicję Kubicką i Borję Martineza Gomeza, wyróżnia się na tle innych budowli. Wewnątrz pokaz rodzimych innowacji, a także ciekawa ekspozycja „Aura” autorstwa kompozytora Jerzego Rogiewicza. Łączy ona tradycyjne rzemiosło i naturalne materiały z techniką cyfrową. To ponad 100 miotełek, których włosie składa się z gałązek wierzb zebranych w okolicach Żelazowej Woli. Ta „orkiestra” dzięki AI jest czuła na ruch, a więc odwiedzający mogą współtworzyć koncert opierający się na kilku utworach Chopina. A ten w Japonii cieszy się ogromną popularnością, o czym świadczą m.in. codzienne recitale, na które bilety rozchodzą się natychmiast. Muzyczny podkład w poznawaniu miasta bardzo pomaga. Lokalną klasykę, choćby Ryu¯ ichiego Sakamoto, autora muzyki filmowej m.in. do „Małego Buddy” czy oscarowego „Ostatniego cesarza”, słuchałam, przechadzając się uliczkami Kioto. W Osace jednak lepiej brzmiał hip-hop Yukiego Chiby. Muzyki w Japonii jest w ogóle sporo i są to doświadczenia wyjątkowe – jak choćby charakterystyczne jedynie dla tego regionu – jazz kissa, kawiarenki, gdzie są odtwarzane płyty jazzowe jako punkt programu, nigdy jako tło. W Osace można to sprawdzić w Dear Lord, Bird/56 czy Top Rank. Dōtonbori, WAD, vintage i Shinkansen – Osaka i Kioto w 24 godziny Dwa ostatnie miejsca znajdują się w ekscentrycznej dzielnicy Dōtonbori, która wieczorem rozbłyskuje neonami, kusząc przechodniów, by skorzystali z lokalnego baru, głośnego klubu albo odwiedzili otwarty całą dobę sześciopiętrowy dom towarowy Don Quijote, położony nad kanałem. Jest tam wszystko – od przekąsek, przez gadżety, po beauty. Kolejnego dnia relaksuję się w WAD, minimalistycznej kawiarni i galerii, w której można napić się najlepszej matchy i zaopatrzyć w ceramikę lokalnych twórców. Stamtąd tylko rzut kamieniem do Amerikamura. To rejon Osaki pełny vintage shopów, jak Jam, w których poluje się na perełki z lat 80. i 90. A potem? Na pociąg! Do Kioto jest 60 kilometrów. Shinkansenem, koleją dużych prędkości, pokonam tę odległość w 13 minut! Kioto było stolicą Japonii aż do momentu obalenia szogunatu – 1869 roku. Nazywa się je miastem tysiąca świątyń (1600 buddyjskich i 400 shinto), więc warto zajrzeć do kilku. Choćby chramu shintō Fushimi Inari-taisha, sanktuarium kami Inari, bóstwa płodności, szczęśliwej rodziny i powodzenia. Słynie z tysiąca...
Aleksander Laskowski: „Muzyka Chopina to całe uniwersum, pełna paleta przeżyć” [WYWIAD]
Na początku miał promować dziedzictwo kompozytora. Potem stał się fenomenem popkulturowym. Dziś Konkurs Chopinowski wchodzi do świata cyfrowego, m.in. transmisjami koncertowymi na TikToku . – Bo muzyka Chopina to całe uniwersum, pełna paleta przeżyć – mówi Aleksander Laskowski, rzecznik Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina.
Masz swoje pierwsze wspomnienie związane z Konkursem Chopinowskim? ALEKSANDER LASKOWSKI: Kaseta Bunina (Stanisława Bunina, rosyjskiego pianista – przyp. red.) od babci. Chodziła na konkurs w 1985 roku. Głęboka komuna, pudełko z plastiku z dość nieładną okładką i kaseta, której słuchałem z nie najlepszego magnetofonu marki Grundig. To było wielkie przeżycie. Wystarczyło, by zakochać się w Chopinie? Nie. W dzieciństwie buntowałem się i poza muzyką, którą lubili moi rodzice, a więc Bachem, Beethovenem i w ogóle filharmonią, słuchałem też jazzu. Moja droga do Chopina była długa – jestem saksofonistą, nie grałem jego utworów. Ale takie wolne dochodzenie do naszego największego twórcy moim zdaniem nie jest nietypowe. Z jednej strony Chopin porywa w pierwszej chwili, z drugiej – to złożona muzyka. Wydaje mi się, że jako chłopak nie byłem emocjonalnie na nią gotowy. Musiałem wiele przeżyć, żeby zacząć nią oddychać. A co się wtedy czuje, gdy zaczyna się Chopinem oddychać, rozumieć go? Nie zaryzykowałbym stwierdzenia, że rozumiem Chopina, na pewno silnie odczuwam jego muzykę. Trudno ująć to syntetycznie, dlatego że muzyka Chopina to całe uniwersum, pełna paleta znaczeń, emocji, przeżyć. Głęboko zapadł mi w pamięć recital Jewgienija Kisina. Grał sonatę b-moll (czteroczęściowy utwór, którego trzecią część stanowi słynny marsz żałobny – przyp. red.). Obok mnie w filharmonii siedziała starsza pani w czarnej, koronkowej sukience jak sprzed wojny i kapeluszu z woalką. Gdy Kisin zaczął grać marsz, jej twarz stężała. Trzymała się do połowy, po czym po policzkach zaczęły jej płynąć łzy, równie piękne jak perły, które miała na szyi. Po koncercie, opuszczając salę, oparła się o moje ramię i nie wróciła już na drugą część. Scena jak z filmu, dlatego że pani wychodziła poza ramy konwencji – i strojem, i sposobem zachowania. Mogę wyobrazić sobie mnóstwo powodów, dla których płakała. Minęło od tego czasu 15 lat, a ja nadal mam ciarki. Naprawdę po tylu latach pracy z Chopinem twierdzisz, że go nie rozumiesz? Może zacznijmy od tego, czym dla Ciebie jest rozumienie Chopina? Tego właśnie nie wiem. Wydaje mi się, że istota geniuszu, czy też genialnych dzieł sztuki, polega na tym, że są one nieuchwytne. Można odnaleźć w nich pewne aspekty, które będą dla nas zrozumiałe, jednak w genialnym dziele jest coś, czego nie możemy uchwycić. A może nie ma potrzeby rozumieć Chopina? To wszystko dzieje się w przestrzeni przeżycia, odczucia, otwierania w sobie nowych obszarów wrażliwości. Im więcej muzyki się słucha, tym więcej się ich pojawia. W przypadku uczestników Konkursu Chopinowskiego też wystarczą emocje? Konkurs Chopinowski to byt złożony. Olimpiada, w której zwycięzca musi być najlepszy. A mierzalnych parametrów jest wiele, choćby realizacja tekstu, wierność stylistyczna. Te wzorce są skodyfikowane. Obecnie poziom pianistów na świecie jest tak wysoki, że tych doskonale realizujących tekst i grających stylowo jest wielu. Żeby stanąć na podium konkursu albo w ogóle się do niego zakwalifikować, trzeba mieć coś więcej – duchową przewagę, charyzmę, element metafizyczny, który pozwala dotknąć tego, co niewyrażalne. Dopiero w przypadku połączenia techniki, wiedzy, stylu, opanowania instrumentu, umiejętności komunikowania z salą, sposobu bycia na estradzie z tym, co metafizyczne i niewypowiadalne, możemy mówić o genialnym wykonaniu. Zwycięzcy konkursu mają to wszystko? Bruce Liu, laureat XVIII edycji, dziś jest popkulturową gwiazdą. To fenomen młodości, lekkości, biegłości i wrażliwości, a jednocześnie, podobnie jak w przypadku Jakuba Józefa Orlińskiego, umiejętności odnalezienia się w repertuarze sprzed wieków w realiach współczesnego świata i uczynienia z tej muzyki – która powstała w innym kontekście, realiach społecznych, paradygmacie – atrakcyjnego dyskursu, nawet w mediach społecznościowych, co przekłada się na pełne sale i fascynację artystą. To dobra wiadomość dla konkursu, bo coraz więcej ludzi się nami interesuje i ogląda nasze transmisje. Duża w tym zasługa samego konkursu, bo to Wy dziś tworzycie gwiazdy pop. Z ostatnim polskim zwycięzcą, Rafałem Blechaczem, w 2005 roku zadziało się to samo – wybuchła blechaczomania. To wyjątkowe wydarzenie w skali świata. Pamiętam chwilę, gdy ogłoszono zwycięstwo Rafała, bo był to pierwszy konkurs, przy którym pracowałem. Następnego dnia we wszystkich gazetach można było znaleźć informacje o Blechaczu. Ważne było oczywiście to, że po długiej przerwie wygrał Polak – po Krystianie Zimermanie (1975), Adamie Harasiewiczu (1955), a wcześniej Halinie Czerny-Stefańskiej (1949). Była to sensacja, na której powtórkę czekamy. Ale siła tkwi w sposobie myślenia całego zespołu Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina, w tym kolegów, którzy mówią językiem mediów społecznościowych, wiedzą, w jaki sposób docierać do nowej publiczności. Ludzie z zewnątrz postrzegają tę imprezę jako jednorodną: są fortepian, jury, bohaterowie i publiczność. Ale za sukcesem konkursu kryją się zmiany repertuaru, działania edukacyjne i promocyjne, obecność w różnych mediach: od YouTube’a po TikToka i tytuły drukowane. A to wszystko dla dobra muzyki i młodych artystów. Jak długo trzeba ćwiczyć repertuar Chopina, by dostać się do konkursu? Zależy od predyspozycji i talentu. Nie przesadzę, jeśli powiem, że większość uczestników muzyce poświęca życie. Kiedy zatem mówi się o muzyku, że jest chopinistą? Gdy wspaniale gra Chopina. Jesteśmy krajem, który ukuł to pojęcie. W tej chwili udało się je wyeksportować w świat. A mówiąc poważnie, to kwestia decyzji artysty – czy chce być identyfikowany jako ktoś, kto dużo i dobrze gra Chopina. Wiąże się to też z tym, że w muzyce poważnej interpretacje dzieł często są oparte nie tylko na zapisie nutowym, lecz także znajomości biografii, korespondencji, na medytowaniu nad pięknem parku w Żelazowej Woli. Często, gdy przyjeżdżają tam chopiniści ze świata, proszą, by zostawić ich na chwilę pod obeliskiem, żeby mogli poszukać duchowej łączności ze światem Chopina. Wybitnym znawcą Chopina jest tegoroczny przewodniczący jury, Garrick Ohlsson, zwycięzca z 1970 roku. Konkurs jest ciężkim zadaniem dla jurorów. Poczynając od kwestii kondycyjnych – bo to pełne skupienie przez wiele godzin każdego dnia, przez powtarzalność – bo często słuchają tych samych utworów, kończąc na gigantycznej odpowiedzialności. Dlatego w jury zasiadają ludzie, którzy całą tę muzykę znają na wylot, słyszeli mnóstwo wykonań, mają doświadczenie w jurorowaniu, co też jest niełatwą sztuką. Naukowe opracowania mówią m.in. o tym, że średni pianista, który zagra po marnym, wydaje się znakomity. A bardzo dobry grający po genialnym może wydać się średni. Jurorzy muszą wyskalować ocenę. Mówi się, że jury Konkursu Chopinowskiego raczej się nie myli. I nie chodzi tylko o zwycięzców, bo nie tylko oni zaznaczyli swoją obecność w historii wykonawstwa pianistycznego w XX i XXI wieku. Ale te decyzje często są uznawane za kontrowersyjne – legendarny Ivo Pogorelić nie dostał się do finału, przez co Martha Argerich opuściła obrady jury. To rzeczywiście odrębna historia, bo nałożyły się na nią napięcie polityczne i indywidualny styl artysty, który podczas konkursu w interpretacjach bardzo silnie eksponował swoją osobowość. A tu wierność duchowi kompozytora jest wartością nadrzędną. Kontrowersje biorą się stąd, że publiczność ma swoich ulubieńców i lubi nie zgadzać się z jury. I znów jaskrawy przykład – 1937 rok i występująca w kimonie, grająca świetnie Japonka Chieko Hara. Zrobiła furorę w Warszawie! Na tym polega atrakcyjność konkursu, wszyscy kochamy to napięcie, oczekiwanie, kto przejdzie dalej, możliwość obserwowania tak różnych talentów. Wszystko to owocuje pięknymi sporami natury estetycznej. Ilekroć odczytujemy listę tych, którzy przeszli dalej, serce mi krwawi, bo wiem, jak cierpią ci, którzy dalej nie mogą grać. Dlatego zawsze podkreślam, że sam fakt dostania się do konkursu oznacza, że ta osoba jest pierwszorzędnym artystą. W tym roku była rekordowa liczba zgłoszeń. A trzeba wysłać nagranie i rekomendację od profesora. Większość pianistów, którzy osiągnęli dobry, profesjonalny poziom w swoim pokoleniu, próbuje szczęścia w konkursie. A jak pomocne są w pianistyce, a także przy organizacji konkursu nowe technologie? Kiedyś podczas konkursu można było obserwować radiowe mikrofony i kamery telewizji. Kronikę wydawano na płytach długogrających, potem na kompaktach. Dziś żyjemy w świecie cyfrowym i nadążamy z jakością obrazu i dźwięku. W tym roku wykorzystujemy nowości: dźwięk binauralny (słuchacz ma wrażenie bycia w miejscu nagrania – przyp. red.) i obecność transmisji konkursowej na YouTubie i TikToku. I to jest sensacyjne, to nowa publiczność, w medium kontrowersyjnym z punktu widzenia muzyki poważnej. Na dodatek transmisja odbywa się w pionie, w którym nie mieści się cały fortepian. Jako instytut jesteście obecni w mediach społecznościowych od długiego czasu. W mediach nowoczesnych i tradycyjnych. Dużo robimy, by mieć dobry, bezpośredni kontakt z naszym odbiorcą. Szukamy nowych sposobów opowiadania o muzyce. Muzycy klasyczni też idą z duchem czasu, a ciężkie księgi z nutami coraz częściej zamieniają na tablety. Uczestnicy konkursu grają zawsze z pamięci, ale wejście na sale koncertowe tabletów czy czytników nut z pedałem pozwalającym zmieniać strony jest wspaniałe, bo odciąża walizki artystów. Nowe technologie bywają błogosławieństwem. Choć czasem też przekleństwem, gdy słuchacze zapominają wyciszyć sygnał telefonów na koncertach. Zawsze komuś dzwoni… Za dwa lata stulecie Konkursu Chopinowskiego. Zgadza się, pierwszy konkurs odbył się w 1927 roku, choć był planowany na 1926, ale doszło do przewrotu majowego i pojawiły się problemy budżetowe. Czwarta edycja była planowana na 1942 rok nie wydarzyła się z powodu wojny. Pierwsza powojenna odbyła się w 1949, a kolejna dopiero po sześciu latach, w 1955 roku. Bo nie odbudowano Filharmonii Narodowej na czas. Od tej pory konkurs jest już regularnie. Mamy nadzieję, że 2027 rok będzie globalnym świętem chopinowskim, pełnym muzyki granej na tradycyjnych instrumentach, a także nowinek technologicznych pozwalających dotrzeć do miłośników Chopina rozproszonych po całym świecie. Ale zanim – w tegorocznym konkursie bierze udział aż 29 uczestników z Chin i po 13 z Japonii i Polski… Wspaniałe, że nasze działania, m.in. na chińskiej platformie Weibo, przynoszą rezultaty i zainteresowanie Chopinem wciąż rośnie. Młodzi ludzie w Azji są bardzo pracowici, co ułatwia im start w konkursach. Przyjęło się też uważać, co jest wobec artystów pochodzących z tego kontynentu krzywdzące, że prezentują idealnie wyważoną grę, ale bez większych emocji. Artyści są bardzo różni. Bruce Liu wedle paszportu jest Kanadyjczykiem, urodził się w Paryżu, a jego rodzice są Chińczykami. Bruce z mamą rozmawia po mandaryńsku. A o co tak naprawdę dzisiaj chodzi w Konkursie Chopinowskim? O szkiełko czy oko? Czym obecnie jest to wydarzenie? Globalnym świętem muzyki i młodości. Biorą w nim udział młodzi ludzie i tacy ich też podglądają. W ten niezwykły sposób muzyka sprzed niemal 200 lat nagle staje się językiem, którym rozmawiają ci urodzeni w XXI wieku. Odpowiadając bardziej wprost na twoje Mickiewiczowskie pytanie, wiedza odgrywa tu ważną rolę, ale tak naprawdę dominują emocje. Widać je jak na dłoni w nagrodzonym Emmy dokumencie Jakuba Piątka „Pianoforte”. Który ma swoją kontynuację w formie serialu. Fakt, że konkurs można śledzić na tyle sposobów – oglądać na YouTubie, słuchać transmisji czy zaglądać za kulisy jak we wspomnianym dokumencie – sprawia, że staje się on ludziom bliski. Pamiętajmy, że dla wielu nadal istnieją niewidzialne bariery niepozwalające przekroczyć progu filharmonii czy nawet dopuścić myśli, że można słuchać muzyki poważnej. Konkurs zbliża do tego ludzi w sposób niezauważalny. A Ty jako rzecznik instytutu odbierasz te emocje? Przeżywasz razem z uczestnikami? Przeżywam, ale nie pokazuję, jak bardzo, bo cały czas jestem w pracy. Odbieram muzykę emocjonalnie, więc szybko znajduję swoich faworytów. Jednak jako osoba wypowiadająca się w imieniu organizatora, muszę zachować obiektywizm. Chowam więc emocje, zostawiam je na długie miesiące po konkursie. Włoska pianistka Michelle Candotti mówi w filmie „Pianoforte”, że gdyby wygrała konkurs, musiałaby zapewne wszystkie pieniądze z nagrody wydać na terapię. Takie to są przeżycia. Jeśli państwo chcą sami ich doświadczyć, proszę włączyć transmisję finału i zaczekać na owacje. Sala eksploduje. To fajerwerki, ale bez sztucznych ogni – lecz w ludzkich emocjach właśnie.
Eryk Kulm: „Jestem świadomy tego, że nigdy w życiu nie zbuduję zdrowej, wartościowej relacji, jeśli nie ukocham swojej samotności.” [WYWIAD]
„Nikt tego jeszcze nie zrobił” – miał powiedzieć Erykowi reżyser Michał Kwieciński. A jeśli ktoś stawia w aktorstwie sprawę w ten sposób, Kulm się nie waha. – Nie musiał mnie więcej przekonywać – stwierdza. Tak zaczęły się miesiące ćwiczeń z fortepianem, okupione fizycznym zmęczeniem i ogromnym stresem.
Aktorzy grający pianistów albo innych muzyków klasycznych na planach filmowych dostają profesjonalne wsparcie. Dłonie Adriena Brody’ego w „Pianiście” Polańskiego w zbliżeniu na fortepian należały tak naprawdę do jednego z najwybitniejszych współczesnych pianistów, Janusza Olejniczaka. To on zresztą powiedział Erykowi, słysząc jego próby, że ma talent. Gdy rozmawialiśmy dokładnie rok temu, Kulm wchodził na plan, by wcielić się w najsłynniejszego polskiego kompozytora. Będzie więc o Chopinie, człowieku z krwi i nerwów, nie tylko z marmuru. Bo zakładanie masek albo przyprawianie gęb, jakby powiedział Gombrowicz, Kulma nie interesuje. Ani w pracy. Ani w życiu. Przypomnę Ci, jak skończyliśmy naszą ostatnią rozmowę rok temu. Polecałeś książkę „Odwaga bycia nielubianym”. Co stało się z tą odwagą 12 miesięcy później? ERYK KULM: Ja chyba w ogóle nie mam w sobie jakiejś wielkiej odwagi. Mam za to chęć nie żyć w strachu. Ważniejsze jest dla mnie ułożenie się z sobą nawet kosztem akceptacji u innych ludzi niż ciągły niepokój, czy robię wszystko wystarczająco. Więcej energii tracę na domyślaniu się, jak zaspokoić potrzeby innych niż na skupianiu się na sobie i lubieniu tego, co czuję. A jednak takie myślenie jest formą odwagi. Dla mnie to raczej zobowiązanie wobec siebie. To nie dowód na odwagę, po prostu nie umiem już inaczej. Nie chce mi się udawać. Skoro z uwagą przyglądasz się własnym potrzebom, to czemu jeszcze? Drugiemu człowiekowi. Interesuje mnie to, co się z nim dzieje, co mówi. Miałem w swoim życiu okres,kiedy czułem się niewygodnie w towarzystwie innych. Ludzie często przekraczają granice empatii. W moim towarzystwie zdarzało się, że ktoś chciał pokazać swoją siłę, ważność, bo nagle z niewiadomych przyczyn czuł się zagrożony – a to nigdy nie było moją intencją. Długo to trawiłem, aż zrozumiałem, że wszyscy jesteśmy tacy sami. Dosłownie – tacy sami. Moim zdaniem nie ma na świecie jednej tak naprawdę pewnej siebie osoby. Pewność siebie to tylko i wyłącznie bariera między tobą a światem, wytworzona na potrzeby własnego bezpieczeństwa. Dlatego każda pewna siebie osoba, gdy siadasz przy niej i rozmawiasz, zaczyna płakać. Poza tym mam dziś krótszy lont na small talk. Nigdy nie był przesadnie długi, ale wyraźnie się skrócił… Dla mnie spotkanie z drugim człowiekiem ma być od serca albo dla śmiechu. Poszukiwanie sensu przychodzi z wiekiem. Kiedyś zdawało mi się, że jak się dorasta, to zaczyna się doceniać czas, ponieważ czujesz, że on mija. Teraz myślę, że gdy ciągle słyszysz to samo, zaczyna cię to po prostu nużyć. Przeprowadziłem w życiu z 2000 small talków. Za dobrze je już znam. Skoro o czasie, w „Odwadze bycia nielubianym” filozof tłumaczy pewne niebezpieczeństwo – odkładania życia na później, gdy z jakichś przyczyn decydujemy, że zrobimy coś, gdy nadejdzie właściwy czas. Załatwiasz swoje sprawy od razu czy raczej czekasz na odpowiedni moment? Odkładam mniej, niż mi się wydaje. Za to żałuję wielu rzeczy, których nie zrobiłem. Teraz nadrabiam, choćby podróżowanie. Staram się więc robić, jak najwięcej potrafię – składają się na to drobnostki. Kilka lat temu układałem sobie w głowie wielkie marzenia i myślałem: „To kiedyś”. Dzisiaj myślę: „Albo teraz, albo nie ma co o tym rozmyślać”. Dlatego zacząłem skupiać się na projektach okołoartystycznych, pozaaktorskich. Coś, czego zawsze chciałem spróbować. Bałem się dotąd w życiu konfrontacji, dlatego uciekałem od brania odpowiedzialności za swoje wybory. Intuicja mnie pcha i jeśli mówi, że to odpowiedni czas, by coś zrobić, słucham jej. Jest to często niezgrabne, ale trudne rzeczy takie bywają. A to był odpowiedni czas na zagranie Chopina? Chyba był, bo to się wydarzyło. Właściwie to ostatni moment, bo grałem i 25-, i 39-latka. Wolałbym tylko mieć więcej czasu na przygotowanie, żeby czuć więcej luzu w rękach. Bo w filmie „Chopin, Chopin!” sam grasz na fortepianie, co zwykle aktorom wchodzącym w role muzyków się nie zdarza. Intensywne przygotowania do gry na fortepianie zacząłem 12 stycznia, potem wylądowałem sam we Francji, wróciłem z niej na początku maja, a zdjęcia zaczynaliśmy w lipcu. Ale gdybym miał na to wszystko rok… Albo chociaż dwa miesiące dłużej, nie musiałbym ćwiczyć tyle w trakcie zdjęć. To było trudne. Kończyłem plan i siadałem do fortepianu. Michał (Kwieciński, reżyser – przyp. red.) na samym początku powiedział, że chciałby, żebym to ja grał utwory Chopina. Kupił mnie tym, że jeszcze nikt dotąd tego nie robił, a ja, gdy słyszę coś takiego, wchodzę w projekt od razu. Po czasie przyszedł moment, kiedy już tylko Michał wierzył, że mi się uda. Aż doszło do spotkania z Januszem Olejniczakiem, przed którym miałem zagrać utwory tak, jak umiem. Zagrałem dwa, a potem scherzo h-moll – prawdziwe piekło! Chopin był wykorzystywany w historii często propagandowo. Zbudowano mu pomnik, przez który trudno było usłyszeć to, co miał do przekazania. Co zrobiłeś, by Chopin nie pozostał figurą z brązu, ale żeby w końcu składał się z krwi i nerwów? Nie zastanawiałem się nad grą w trakcie grania, budowałem tę postać kompleksowo. Nad rolą, podobnie jak przy „Filipie”, pracowałem z Anią Skorupą, coachką aktorstwa. Naprawdę budowaliśmy tę rolę. Byłem na nią wrażliwy, otwarty, szybko szło. Mówimy o Chopinie, którego od małego czuję i przy którego muzyce zawsze płaczę, kiedy ją słyszę, więc łatwiej było mi w to wejść. Aktorstwo to szamanizm w czystej postaci. Stajesz się naczyniem, przez które przemawia energia granej przez ciebie postaci. A energia Chopina jest wyczuwalna. Zmienił mi się tembr głosu, wszystko. Ania zadała mi, będącemu w postaci Chopina, pytanie, dlaczego zacząłem grać. Nagle przed oczami stanęła mi cała scena – dom Fryderyka, jego mama, siostry. Tak to jest – jak ten moment chwyta, musisz działać. W filmie zobaczysz jedną ze scen, które rozklejają. Uderza tu połączenie patriotyzmu, Chopina, jego wyjazdu do Francji, odwagi, tego, że dał radę. Był sam i sam na to wszystko zapracował. To porusza. Są momenty w filmie, z którymi emocjonalnie nie potrafimy wygrać. Mocno oddziałuje też filmowe opowiadanie o emocjach czystym, prostym językiem. Oczywiście, bo chodzi o człowieka. Człowieka – nie pomnik czy nieuchwytne wyobrażenie. Michała interesuje wnętrze, to, co dzieje się w środku. Naciskał więc, żeby były bliskie plany, by zaglądać w Chopina, próbować dowiedzieć się, jak reagował na rzeczywistość, złapać go. Ważny jest tu dźwięk, oddech. Cały czas jesteśmy z pianistą blisko. I mimo rozmachu scenograficznego podoba mi się ten rodzaj nonszalancji w zbliżeniach. A Ty naprawdę dalej płaczesz, jak słyszysz muzykę Chopina? Nie masz jej już trochę dość? Nie, kiedy jestem w Warszawie, ćwiczę na fortepianie praktycznie codziennie. Dla mnie muzyka jest najwyższą formą sztuki. Nic nigdy nie wejdzie mi tak pod serce jak ona. Mam wielką potrzebę tworzyć. W muzyce jest coś czystego. Albo działa, albo nie. W aktorstwie z kolei czasem można tę prawdę zgubić. Każdy tłumaczy swój film na własny sposób. Muzyka jest za to bezpośrednia. A jeśli dojdzie kobiecy wokal… Zresztą Chopin uważał, że jest on najpiękniejszym instrumentem. Stąd charakterystyczna dla niego śpiewność fortepianu. Ale mówisz o prawdzie muzyki. Istnieje przecież też prawda ekranu. Oczywiście. I kiedy jej nie ma, projekt traci rozpęd. Od razu tę prawdę rozpoznajesz. Tylko w filmie musi się na to złożyć bardzo wiele elementów, żeby wyszło. A żeby się pojawiły, musisz zapłacić. By zapłacić, musisz mieć pieniądze. Żeby je mieć, widz musi iść do kina. Długa droga. Jednak film jest wspaniałą formą sztuki. Istnieje obraz, a także muzyka, która go podbija. Jedno działa na drugie. Filmami możesz zmieniać świat, ludzi. Wzruszasz się częściej przy muzyce czy filmach? Ostatnio przy muzyce, bo oglądam mniej filmów. Zostaje w Tobie coś z postaci, które grasz, czy po zejściu z planu odcinasz je grubą kreską? Różnie. Ciężkie role zostają długo. Rzadko są to miłe historie, zwykle graniczne. Więc żeby znaleźć w nich prawdę, musisz pewne rzeczy przeżyć. Przy Chopinie wszedłem w chorobę i śmierć. Długo „przytulałem” więc samotność, pewien rodzaj niezrozumienia. Przez trzy i pół miesiąca we Francji, zamknięty w domku w górach, byłem w zasadzie zupełnie sam. Pięknie, ale samotnie. Ćwiczyłem sześć godzin dziennie, uczyłem się francuskiego i czytałem o Chopinie. Po powrocie nadal był fortepian, obcowałem z bezsilnością, tym, że nie potrafię grać lepiej. Frustrowało mnie to. A frustracja towarzyszyła podobno Chopinowi w trakcie komponowania. Potrafił siedzieć dwa miesiące nad nutą, której szukał. Więc w sumie przez rok nie byłem do końca sobą. Po takim czasie naprawdę długo wychodzi się z roli. Dochodzi do tego język – w 80 proc. scen grasz po francusku. Ale emocje odczuwam tak samo intensywnie, niezależnie od tego, w jakim języku je wyrażam. Czy był to niemiecki w „Filipie”, czy francuski w „Chopin, Chopin!”. Jeśli wiesz, co chcesz powiedzieć, co przekazać, język, w którym to zrobisz, jest nieistotny. O ile, oczywiście, dobrze się wszystkiego nauczysz. To był bardzo ciężki rok. Graniczny. Rzuciliśmy się na coś, zdawać by się mogło, niemożliwego. Ale przecież nie ma rzeczy niemożliwych. Porozmawiajmy więc o kostiumie, bo i te wyróżniają ten obraz, ale i samego artystę. W kontekście społecznym ubranie może stanowić degradację lub awans. Zawsze stanowi wypowiedź. Co daje Tobie? Przez większość życia cierpiałem na brak poczucia własnej wartości. Zakładałem wtedy maskę – na płaszczyźnie zawodowej, prywatnej, nawet romantycznej. To nie było kłamstwo, ale nie chciałem brać na siebie żadnej odpowiedzialności. Udawałem, że jest fajnie, bo nie dostrzegałem życia w pełni jego kolorów. Więc ukochałem sobie kiedyś czerń i takie rzeczy wkładałem. Od jakiegoś czasu się to zmieniło. Wiele sytuacji potrafi mnie rozbawić, inaczej reaguję. Zrozumiałem, że życie jest swego rodzaju żartem. Zdałem sobie sprawę, że ta moja dziwność, którą ludzie często krytykowali, to cały ja – jestem taki, żeby się sam z sobą nie nudzić. Odkąd to zrozumiałem, zacząłem wkładać różne śmieszne, kolorowe rzeczy. Skoro uważam, że żyjemy w symulacji – przy czym polecam książkę Thomasa Campbella „My Big TOE” – nie mogę się przejmować każdym drobiazgiem. Faktem jest, że jako ludzie bywamy małostkowi, zawistni, egoistyczni… I że to nie jest złe, bo rodzi się ze strachu. Kierując się strachem, czujesz się wyizolowany. A gdy kierujesz się miłością, stajesz się jednością. Mamy w sobie te dwa faktory. Trzeba je zrozumieć i zaakceptować.
Małgorzata Kożuchowska: „W tym zawodzie często wychodzi się z założenia, że albo robisz sztukę, albo dbasz o to, jak wyglądasz – a to już celebryctwo” [WYWIAD]
Aktorzyca. Wystarczy, że wyjdzie na deski teatru narodowego. Entertainerka. Bywa, że w serialu. Kobieta, która przepracowała każdą jedną emocję, ale proces, jak podkreśla, jeszcze się nie skończył. Małgorzata Kożuchowska wie, czego chce, i już się tej myśli nie boi.
MAJA CHITRO: „Dusza człowieka odbija się w oczach” – powiedziałaś kiedyś w wywiadzie. Bułhakow pisał w „Mistrzu i Małgorzacie”: „Zrozumcie, że język może ukryć prawdę, ale oczy nigdy. (…) Niestety, spłoszona pytaniem prawda na okamgnienie skacze z dna duszy w oczy i już wszystko stracone”. Czego Ty szukasz w oczach? MAŁGORZATA KOŻUCHOWSKA: W tym, co napisał Bułhakow, jest wiele prawdy. Oczami najtrudniej oszukać. Ludzie, którzy nie mają nic do ukrycia, patrzą w nie prosto. Jeśli kogoś nie znam albo jestem w niekomfortowej sytuacji, uciekam wzrokiem. Potrzebuję znaleźć bezpieczny punkt, na którym mogę skupić myśli. Jeśli czuję się dobrze albo jestem ciekawa drugiej osoby, wręcz zaglądam w oczy. Potrafią zachwycić kolorem, mądrością, uważnością, głębią. Nauczyłam się głośno wyrażać swój zachwyt i prawić komplementy. Dziś mojej fizjoterapeutce powiedziałam, że ma piękne, niebieskie oczy. Mówienie ludziom dobrych rzeczy jest ważne. Jak na to reagują? Cieszą się. A nie peszą? Nie. Bywają zaskoczeni, ale jest im miło. Taki uśmiech widać w oczach. Był czas, kiedy słyszałam, że dużo się uśmiecham, ale moje oczy się nie śmieją. Przeżywałam wtedy trudny moment w życiu. Wydaje mi się, że jeśli chcesz dowiedzieć się czegoś o człowieku, warto spojrzeć mu oczy. Ta zasada dotyczy też mojego zawodu – kamera lubi zaglądać w oczy. I jest bezwzględna. Jako aktorka musiałam się tego nauczyć. Wytrzymać to patrzenie. Traktować kamerę jak sprzymierzeńca. Zaufać tak, żeby widz mógł mi spojrzeć w te oczy i wyczytać wszystko, co chcę, żeby z nich wyczytał. Kiedyś zauważyłam, że gdy się stresuję albo mam w sobie dużą emocję, nieświadomie intensywnie mrugam. Nie lubiłam tego na ekranie. Zaczęłam nad tym pracować. W teatrze tego nie widać. Bo nie mam kamery pół metra od twarzy. Nie ma zbliżeń, ale są energia, zapach, wibracje. Wszystko się z sobą miesza w jednym czasie. To jest magia. Ale w tej ciemności rodzi się voyeuryzm. Dziesiątki par oczu są wpatrzone w Ciebie. Mimo to potrafię zbudować w tej przestrzeni rodzaj pewnego wyizolowania. Opowiadam historię swojej postaci w chronologicznym porządku, emocje pracują ze sceny na scenę, to pomaga. W filmie czy w serialu jako aktorzy jesteśmy tego pozbawieni. Choć przecież na planie patrzy na mnie wiele par oczu członków ekipy. Nie jestem typem osoby „hop do przodu”. Mam ograniczenia, lęki. Wiem, że przy każdym projekcie muszę oswoić ekipę – to odbiorca, w którego oczach podlegam ocenie po raz pierwszy. Kiedyś myślałam, że najlepiej będzie się przymilać, by zostać zaakceptowaną. Z czasem, zdobywając doświadczenie, zrozumiałam, że to nie była dobra strategia. Ekipa to zawsze sprzymierzeniec. Potrzebuję czuć, że jesteśmy za sobą. Lubię pracę zespołową. I nauczyłam się już, że na szacunek ekipy zasłużysz pracą, uczciwością, zaangażowaniem. Gdy mam wymagającą rolę, budzę się z nią, myślę o niej, a jadąc na plan, słucham muzyki, nastrajam się. To proces. Nie mogę rozpraszać tej energii, muszę ją kumulować. Odpalam ją w odpowiednim momencie. Powiedziałaś, że budzisz się z energią postaci, wyjeżdżasz z nią z domu… No i jestem wtedy trudnym partnerem. Tak jest też przed spektaklami. Jeśli wieczorem gram w teatrze, od rana kumuluję energię na wieczór. Dlatego w umowie dotyczącej serialu „Aniela” zawarłam adnotację, że nie ma mnie na planie w dni, kiedy gram w teatrze. Kiedyś bym tego nie zrobiła. Grałam cały dzień w serialu, a wieczorem siadałam w garderobie, żeby za chwilę wyjść na scenę. Dziś mam większą świadomość, dbam o swoje zdrowie, w tym psychiczne. Kiedy przyszedł moment, gdy zrozumiałaś, że musisz o siebie zadbać? Chyba po filmie „Senność” w reż. Magdaleny Piekorz. Chwilę wcześniej dostała nagrodę w Gdyni za „Pręgi”, a ja byłam już aktorką, do której przylgnęły łatki „komercyjna”, „gwiazda”. Pojawiło się wyobrażenie na mój temat, co było stresujące. Czułam dystans na planie. Przez pierwsze dni było ciężko. Nie budzi się w Tobie niezgoda na tak wykreowany przez media wizerunek? Od dwóch lat jestem w procesie zmian, bo doszłam do ściany. Poczułam ciężar, który wywołał u mnie ucieczkę, zaczęłam się chować. Myślałam: „Przecież to nie jestem ja” – jestem otwarta, ciekawa świata, lubię ludzi, a nagle ciągle muszę trzymać gardę, z czymś walczyć, coś udowadniać. Nie chcę tak. Wróciłam do macierzy, by powiedzieć: „Masz prawo się na to nie zgadzać, masz prawo być sobą”. Niespełnianie wszystkich oczekiwań wokół nie jest gwiazdorzeniem, ale pilnowaniem własnych granic. A ja mam 54 lata, najwyższy czas. Zaczęłam chodzić na terapię i dopiero psychoterapeutka uświadomiła mi, ile wytrzymywałam przez te lata, słuchając: za chuda, za gruba, krzywy uśmiech, nie taka mina, zbyt wymagająca, powiedziała coś, czego nie chcieliśmy słyszeć, ubrała nie takie buty, a w zasadzie to nie powinno jej tu być. Jak bezwzględnie oceniający jest show-biznes. Nie da się tego dźwigać. Trzeba się odkopać. A myślisz, że gdybyś była w tym fachu mężczyzną, a nie kobietą, to byłoby prościej? Myślę, że wiele ocen, które dotykają nas, kobiety, facetów kompletnie nie dotyczy. Trochę niesprawiedliwe. Turbo niesprawiedliwe! Ile razy słyszałaś: „Jak on się brzydko starzeje”, „Co on na siebie włożył?”, „Dlaczego jeszcze nie ma dziecka?”, „Co za ojciec, zamiast siedzieć w domu i opiekować się dzieckiem, wyciera się po ściankach”? À propos, jakiś czas temu zaproszono mnie do rozmowy na temat nierówności w wysokości zarobków kobiet i mężczyzn w naszej branży. Kiedy zaczynałam pracę, było oczywiste, że mężczyźni mają wyższe stawki od kobiet. Dziwiło mnie to, ale uznałam, że tak ma być, a ja, młodziutka aktorka, tego nie zmienię. Ale po latach zadałam sobie pytanie: dlaczego nikt z tym nic nie robi, skoro wszyscy uważamy to za niesprawiedliwe? Rozumiem hierarchię, doświadczenie, dorobek – pewne stałe, ale nie dotyczą płci. Zapomina się, że aktorki zawsze są pierwsze w charakteryzacji i ostatnie z niej wychodzą. Przełomem u mnie był serial „Rodzinka.pl” 15 lat temu, gdy Tomek Karolak powiedział, że uważa, że powinniśmy mieć równe stawki. W trakcie zdjęć urodziłam dziecko. Wróciłam do pracy, gdy mój syn miał trzy miesiące. Nie dlatego, że chciałam, tylko dlatego, że czułam presję. Jak sobie z nią radziłaś? Myślałam o innych. Może to kwestia wychowania – kiedy dorastałam, panowało głęboko zakorzenione poczucie obowiązku, odpowiedzialności. Potem, gdy studiowałam, mówiono „aktor-traktor”. Grało się z gorączką, w chorobie, bo przecież odwołanie spektaklu to problem i koszta. Przez lata, na szczęście, to się zmieniło. Zmieniło się też w mojej głowie. Dzisiaj nie wróciłabym na plan z trzymiesięcznym dzieckiem. I nie przyszłabym z infekcją. W ten sposób nie ratujesz spektaklu, zarażasz innych. Jednak w DNA aktora leży też poświęcenie. W życiu też się poświęcasz? Nie myślę tak o tym. Jeśli prywatnie coś robię dla innych, to dlatego, że chcę. Bywam trudna dla najbliższych w komunikacji, gdy mam plan lub spektakle. Ale nie jestem też skoncentrowana wyłącznie na swoim dobrostanie i czubku własnego nosa. Tego wszystkiego musiałam się jednak nauczyć, nadal jestem w procesie, by uwierzyć, że mogę i powinnam dbać o swoje granice. Nie jest możliwe, żeby jeden człowiek spełnił wszystkie oczekiwania. A ja chciałabym odpowiedzieć na każdą prośbę, marzenie… Masz prawo nie mieć siły na dzielenie się sobą. W którymś momencie dopadł mnie kryzys związany z wieloma sprawami: wiekiem, poczuciem własnej wartości, a także przemęczeniem, przebodźcowaniem zawodowym, rozgoryczeniem. Zastanawiałam się, co może mnie jeszcze wartościowego spotkać w tym zawodzie. Pewne propozycje już do mnie nie przychodziły. Słyszałam od koleżanek, że idą na casting do ciekawego projektu, a mnie nie dawano nawet szansy zdjęć próbnych. W chwili melancholii pomyślałam, że nie mam siły wciąż dawać. Że potrzebuję też dostać. Wtedy przeczytałam: „Aby dawać, trzeba zadbać o to, by mieć z czego”. A więc zadbać o siebie. Myślałam, że nakręcam się pracą, że mam niekończące się pokłady energii. W końcu okazało się, że i one się wyczerpują. W końcu, czyli kiedy? Całkiem niedawno. Długo czekałaś. Widocznie jednak sporo miałam tej energii. Wychodzę z założenia, że jak coś z siebie dajesz, to do ciebie wraca. Dbanie o siebie polega też na tym, żeby nauczyć się cieszyć się z tego, co się udało, świętować małe i duże sukcesy. Rozmawiałam o tym niedawno z Pawłem Demirskim (dramatopisarzem, scenarzystą i reżyserem – przyp. red.). Zapytałam, czy cieszy się sukcesem „Anieli”. Odpowiedział, że czuje ulgę. Podobnie jak ja. Ale wiedziałam już, że to uczucie to za mało, bo powinniśmy świętować. Że muszę sobie powiedzieć: „Zrobiłaś kawał dobrej roboty, dałaś radę”. Z tym że nie spodziewałam się tak entuzjastycznego odzewu. W dniu premiery serialu grałam wieczorem „Fausta”, gdy nagle zaczęły spływać pierwsze recenzje. Okazały się dobre, bardzo dobre. Serial wzbudził poruszenie. Czytałam i nie mogłam uwierzyć. Nie byłam na to przygotowana. Płakałam, bo mnie to ucieszyło i zaskoczyło jednocześnie. Doskonale pamiętam, w jakim byłam miejscu w życiu, robiąc ten projekt. Dużo mnie kosztował… Ale przecież Ty masz status aktorzycy. A jednak dostawałam przez lata po głowie. Wielokrotnie obrywałam, że pojawiam się na ściankach, że dbam o to, jak wyglądam, że moda jest dla mnie ważna. Często przez to deprecjonowano moje osiągnięcia aktorskie. W tym zawodzie często wychodzi się z założenia, że albo robisz sztukę, albo dbasz o to, jak wyglądasz – a to już celebryctwo. Byłam w szóstej klasie szkoły podstawowej, gdy zdecydowałam, że zostanę aktorką. Podziwiałam Grace Kelly, Audrey Hepburn, a później Julię Roberts, Nicole Kidman, Cate Blanchett – aktorki z mojego pokolenia. Grają nieprawdopodobnie, a potem wychodzą na czerwony dywan i są nie do poznania, wyznaczają trendy i nikt nie robi im z tego powodu wyrzutów. Jestem artystką i w jednym, i w drugim przypadku. Strojem opowiadam jakąś historię. Pomagali mi w tym projektanci, m.in. Dawid Woliński, Maciek Zień, Gosia Baczyńska, z którą rozumiem się bez słów. Dlatego w pewnym momencie musiała pojawić się podniesiona garda. Nie bierze się ona znikąd. I co robisz teraz, żeby dać sobie oddech? Chodzę na koncerty, do teatru, na wystawy, spotykam się, podróżuję. Organizuję sobie na to czas, to przyjemne i ważne dla samorozwoju. Niestety, nie zdążyłam do Londynu na „Mewę” Czechowa z Cate Blanchett. Za to poleciałam do Nowego Jorku na „Wanię” z Andrew Scottem. Oglądałam też „Otella” z Jakiem Gyllenhaalem i Denzelem Washingtonem. I nieprawdopodobny „Portret Doriana Graya” z Sarah Snook. Patrzyłam z totalnym podziwem! Skala trudności zagrania tego jest niesamowita. Jaką jesteś w takim razie widzką w teatrze? Życzliwą. Kieruję się zasadą Mai Komorowskiej. Byłam jeszcze studentką, gdy spotkałam ją na jednej z teatralnych premier. W tłumie złapała mnie za rękę i powiedziała: „Małgosieńka, dobrze, że jesteś. Tak bym chciała, żeby mi się podobało, bo potem – nie wiadomo, co powiedzieć”. No właśnie – niełatwo powiedzieć, że się nie podoba. Zawsze szukam czegoś, co jednak wywarło na mnie wrażenie. Widzę pracę, wysiłek i uważam, że jest to warte docenienia. Zawsze. Sztuka to nie matematyka. Czasami nie wiadomo, dlaczego coś nie wyszło, choć zgadzał się każdy element. A Ty lubisz, kiedy po spektaklu podchodzą do Ciebie widzowie? Bardzo! Takie spotkanie jest wspaniałe. My, aktorzy, potrzebujemy usłyszeć, że było dobrze. Albo przeczytać – choćby na Instagramie. Zawsze udostępniam relacje i za nie dziękuję. Taki kontakt daje poczucie sensu wykonywanej pracy – że dobrze wyszło, że mój wysiłek, stres, adrenalina się opłacały. I jeśli sama mogę to powiedzieć kolegom po fachu, jestem szczęśliwa. Znamy się, rozumiemy swoje ograniczenia i mocne strony. Więc jeśli tylko mogę, oglądam na scenie kolegów i im dziękuję. Oglądasz na scenie również pokolenie swoich nauczycieli. A skoro zaczęłyśmy od cytatu z „Mistrza i Małgorzaty” – kim są dziś Twoi mistrzowie i mistrzynie? Na pewno są nimi profesorowie – pierwszy kontakt z zawodem. Moimi opiekunami byli Wiesław Komasa i Maja Komorowska. Przyjaźnimy się z Wiesiem, rozmawiamy. Przychodzi na moje spektakle, po nich dzwoni i mówi, co go zaskoczyło, co się podobało, co nowego zobaczył. Taka szczerość jest niezwykle cenna. Ale mistrzyniami są też dla mnie koleżanki z mojego pokolenia, moje rówieśniczki. Gdy byłam bardzo młoda, zdarzało mi się być zazdrosną o rolę. Teraz tej zazdrości nie mam. Czasami myślę, że świetnie byłoby mieć możliwość pracy nad jakimś projektem albo z jakąś ekipą, ale godzę się z tym, widać nie było to dla mnie. Nie przeżywam, nie analizuję. Umiem się zachwycić, docenić. Bo, widać, akurat do tego projektu czegoś mi brakowało. Nie miałam tego, co ma druga aktorka. Czego na przykład? Choćby tego, że ktoś się tak pięknie albo ciekawie fotografuje. Warunki fizyczne determinują wybory. Patrzę na Joasię Kulig – jakie ona ma regularne rysy, usta! Gdy oglądałam „Zimną wojnę”, pomyślałam: „Zjawiskowa!”. Ma w sobie olbrzymią naturalność. Albo Marianna Zydek. Wspaniała. Ile jej twarz daje możliwości! I Tilda Swinton – uroda nie z tej ziemi, którą kamera kocha. Agata Buzek, a z młodszego pokolenia Maja Pankiewicz. Obserwujesz młode pokolenie? Tak, bo młode aktorki są zupełnie inne. To niezwykle cenne, że mamy możliwość pracy z sobą, wymiany międzypokoleniowej. W „Fauście” (w Teatrze Narodowym, reż. Wojciech Faruga – przyp. red.) pracowałam np. z Hanną Wojtóściszyn, bardzo zdolną aktorką tuż po szkole. W takich sytuacjach pamiętam, by skrócić dystans, który pojawia się na początku. A gdy proszą Cię o radę? To chętnie, ale nie wchodzę w proces, który odbywa się między aktorką a reżyserem. Jeśli wymieniamy uwagi, to po spektaklach, gdy wszyscy jesteśmy już osadzeni w swoich postaciach. Pytamy się wtedy siebie po zagranej scenie: „I jak dzisiaj?”. Okazuje się, że nasze odczucia są wspólne, że raz było dziwnie, innym razem odlot. Na scenie musimy być partnerami. Od początku traktowali mnie tak Maja Komorowska, Wiesław Komasa, Jan Englert, Jadwiga Jankowska-Cieślak, Ewa Wiśniewska, Jan Frycz. Różnica pokoleniowa wynikająca z wieku i doświadczenia będzie zawsze, podobnie jak związany z tym szacunek. Ale najistotniejsze jest uznawanie kolegów za sprzymierzeńców, partnerów, bo wtedy kwitniesz, pozbawiasz się lęków, stresu, wstydów, barier. To jest zadanie moje i nasze – doświadczonych, by młodych wprowadzać, robić im miejsce. Nigdy nie czułam paraliżu spowodowanego obcowaniem z największymi aktorami właśnie dzięki ich otwartości. Poczułam i zrozumiałam wtedy, że wielkie osobowości nie potrzebują siebie nadbudowywać. Ale są też mistrzowie, którzy upadają. Sporo mówi się od jakiegoś czasu o przemocy w szkołach aktorskich, teatralnych, na planach. Pomniki pękają. Kultura wykluczenia szaleje. To trudne rzeczy do oceny z zewnątrz. Wiem, że to, co powiem, może brzmieć kontrowersyjnie, ale jest pewien rodzaj geniuszu, który w moich oczach więcej usprawiedliwia, są osobowości, którym można wybaczyć pewną szorstkość w obyciu, jakiś rodzaj wsobności, utrudnioną komunikację. Sama tego doświadczyłam. Jednak nigdy nie można pozwalać na przekroczenie granic – sztuka nie może się odbywać czyimś kosztem, a zachowanie powtarzać z premedytacją. Dlatego zawsze się przeciw temu buntowałam. Nigdy nie zrozumiem, jak dla efektu artystycznego można kogoś wykorzystać, naruszyć cudzą strefę bezpieczeństwa. Oczywiście artyści czasami umawiają się na coś ryzykownego, ale do tego jest potrzebna obopólna zgoda. Mamy przecież skłonność do pewnych przekroczeń – jesteśmy ryzykantami. Jednak w tym zawodzie istnieje też jedna ważna zasada – odpowiedzialność za drugiego człowieka. Nie można rozchwiać kogoś emocjonalnie i zostawić go z tym. Na szczęście zmieniają się czasy, umowy są obwarowane bardzo konkretnymi regulaminami, na planach pojawiają się koordynatorzy intymności i psychologowie, wiele zapisów cię chroni, sporo spraw się omawia. Nie jesteś już zdana wyłącznie na siebie, nie stresuje cię, że może wydarzyć się wszystko, bo usłyszysz, że jesteś aktorką i masz robić, co ci każą. A jeśli nie chcesz, nie nadajesz się do tego zawodu. Ja naprawdę obserwowałam różne dramaty ludzi, którzy po granicznych doświadczeniach zbierali się latami. Aktorstwo to nie tylko rzemiosło i czysty profesjonalizm. Trzeba pamiętać – na początku i na końcu zawsze jest człowiek. Często o tym zapominamy, bo osoby publiczne lubimy zawłaszczać. Jan Englert, gdy jako rektor przyjmował nas do szkoły, mówił: „Musicie mieć duszę motyla i skórę hipopotama”. Nie wiedziałam, o co mu chodzi. Aż zrozumiałam, że od początku powinniśmy budować pancerz. To nie jest łatwe, bo jednocześnie trzeba pielęgnować w sobie wrażliwość. A skoro będę na wszystko odporna, to czym mam grać? Długo zadawałam sobie to pytanie. Gdy wychodzę na scenę, czy staję przed kamerą, płaczę swoimi łzami. To moje rozedrganie, moje emocje generowane na bazie własnych doświadczeń. Spalam się, bo chcę, by było to prawdziwe, nieodegrane, choć opowiadam historie fikcyjnych postaci, których nie przeżyłam. Ale pod spodem to zawsze będzie moja historia. Podobnie jest z muzyką. Nie da się nikogo oszukać – albo masz dreszcze, albo nie. I nie potrafisz powiedzieć, dlaczego się pojawiają. To jest piękne. Tak samo ja nigdy w aktorstwie nie oszukuję. Jaka muzyka tak na Ciebie działa? Był taki piękny film „Piosenki o miłości” z Tomkiem Włosokiem i Justyną Święs. Ścieżka dźwiękowa to moja zdarta płyta. Był czas, że słuchałam tego non stop. Lubię Kaśkę Sochacką i Dawida Podsiadłę, Darię Zawiałow, Ralpha Kamińskiego. Ich muzyka pomaga mi w pracy. Oglądałam film dokumentalny o Sanah – niesamowita dziewczyna, zdolna, z wielką łatwością do pisania melodii. Kaśka Nosowska powiedziała kiedyś, że jej największy podziw budzą ci, którzy potrafią pisać piosenki. I ona ma ten talent. Do przeżywania lubię słuchać Billie Eilish. W tym głosie jest cała prawda o niej. A jaka jest Twoja prawda? Co w najbliższym czasie chciałabyś wypowiedzieć, a może wykrzyczeć na scenie? Chyba to, że jestem wystarczająco dobra, żeby nie musieć przeglądać się w cudzych oczach i szukać w nich akceptacji. I żeby żadna kobieta nigdy tego nie robiła. Żeby nie szukała poczucia swojej ważności i wartości w innych. Nie wolno marnować czasu na takie szukanie. Trzeba cieszyć się życiem, realizować plany, marzenia, ambicje niezależnie od tego, czy się to komuś podoba, czy nie.
„Dom dobry”, w którym nikt nie powinien zamieszkać. Recenzja filmu Wojciecha Smarzowskiego w ramach 50. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych
„Dom dobry” Wojciecha Smarzowskiego jest autopsją przemocy. Tak dosłowną, że fizycznie bolesną dla widza.
Mamy problem. Nie istnieją w naszym kraju dane mówiące o konkretnych liczbach dotyczących kobiet zamordowanych przez partnerów. Kilka tygodni temu zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Adam Krzywoń zwrócił się z prośbą o wyjaśnienie i przekazanie opracowania sprawozdania z realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie za 2023 rok. Jak do tego doszło, że mogło zabraknąć danych za ostatnie dwa lata? Statystyki z wcześniejszych – te policyjne i te organizacji pozarządowych – mocno się różnią. Policja informuje o ok. 90 tys. ofiar przemocy domowej rocznie. Organizacje mówią nawet o 800 tys. Ile z nich traci życie? Tego nie wiemy, choć nieoficjalnie mówi się, że ok. 100 kobiet rocznie zostaje zamordowanych przez partnerów. Oznacza to, że co 3-4 dni jedna kobieta w kraju nad Wisłą traci życie z rąk bliskiej osoby. Podobnie jak we Włoszech i dwa razy więcej niż w Hiszpanii. Lecz w tych krajach rządy zajmują się problemem. W Polsce pomocy brak. „Lecz tę, którąś w życiu znienawidził w śmierci ukochasz”, pisał w „Opowieściach miłosnych, śmiertelnych i tajemniczych” Edgar Allan Poe. Zresztą jeden z innych jego cytatów pojawia się w filmie „Dom dobry” Wojciecha Smarzowskiego, będącego autopsją przemocy. Tak dosłowną, że fizycznie bolesną dla widza. Oto Gosia (Agata Turkot), młoda dziewczyna, całkiem zaradna nauczycielka angielskiego, aktualnie mieszka z nieszczęśliwą matką (Agata Kulesza), hipochondryczką i alkoholiczką, która wyrzuca córce, że przez zajście w ciążę z córką zrujnowała sobie życie. Jest jeszcze siostra Gosi, Magda (Maria Sobocińska), niezadowolona z męża, zawsze popadająca w jakieś kłopoty. Oto on – Grzesiek (Tomasz Schuchardt) – wybawiciel Gosi. Jest starszy, politycznie umocowany w regionalnych władzach w jednym z mniejszych miast. Poznają się w internecie, rozmowa się klei, rozwija, intelektualnie i emocjonalnie. Wkrótce się spotykają. Iskrzy. Grzesiek jest starszy, dojrzały, po przejściach. A Gosia? Zakochana. Smarzowski prowadzi pierwszą część filmu pokazując pocztówki ze szczęśliwej, pierwszej fazy związku zakochanych. Potem z podróży. Zaręczyn. Choć w pewnym momencie, najpierw nieśmiało, pojawiają się przeczące chronologii przebłyski. Wkrótce będzie ich coraz więcej. Dezorientują widza, podobnie jak zdezorientowana jest bohaterka. Zaburzenie chronologii to interesujący zabieg formalny zastosowany przez twórcę „Wesela”, „Kleru” czy „Pod Mocnym Aniołem”, by uniknąć tonu linearnej spowiedzi i prostej psychologizacji. Nagle z przyjemnej opowieści o zakochanych (choć znając dorobek Smarzowskiego czeka się w napięciu, kiedy zostanie odpalona bomba), wpadamy w alternatywne, pełne przemocy retrospekcje. Zaczynamy wątpić w to, co jest prawdą, a co wymysłem głównej bohaterki. Ale co z tego, skoro z każdą kolejną minutą widz zaczyna tonąć w wirze przemocy? Ta jest brutalna – od wielokrotnych gwałtów po długie ujęcia katowania. Nie tylko Gosi. Obrywa się jednej z kobiet z meliny. Tu też nie wystarczy jedno uderzenie. Obrywa się innym, które Gośka poznaje w ośrodku. Szybko zaczynam się zastanawiać czy to aby nie upajanie się agresją wyłącznie dla upajania? Bo przemoc z kolejnymi minutami staje się tu dla odbiorcy nie do wytrzymania, wywołując fizyczny dyskomfort. Czy jest to potrzebne? Z jednej strony owszem – stawia widza w pozycji niewidzialnych, wykluczonych systemowo ofiar (brak reakcji policji, umocowania polityczne, niereagowanie na zgłoszenia). Mówimy o kraju w centrum Europy, w którym w latach 2020-2021 Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowywało projekt wypowiedzenia Konwencji Stambulskiej – jej głównymi celami są prowadzenie działań edukacyjnych i uczenie równości kobiet i mężczyzn mających zapobiegać przemocy, ochrona ofiar – a więc zagwarantowanie, że będą one traktowane z szacunkiem i nie zostaną wtórnie skrzywdzone przez wymiar sprawiedliwości czy zobowiązanie państwa do skutecznych procedur wobec sprawców przemocy – tej fizycznej, psychicznej, seksualnej czy ekonomicznej. Forma Agaty Turkot w filmie jest zadziwiająca – wszystko maluje się na jej twarzy. Jednak ciężar emocjonalny, który musiała nieść ze sobą aktorka jest dla mnie niewyobrażalny. Turkot prowadzi postać z dużą świadomością, bez niepotrzebnej ucieczki w nadekspresję, precyzyjnie i dojrzale. Tomasz Schuchardt natomiast staje się złem wcielonym. Wierzę mu do tego stopnia, że trudno mi po filmie na niego spojrzeć. To jedna z najmocniejszych ról męskich tego festiwalu i to uplasowana w pierwszej trójce. Schuchardt jest aktorem o niezwykle szerokiej skali – potrafi być subtelny i intymny, ale gdy trzeba budzi czyste przerażenie. W „Domu dobrym” pokazuje pełnię swojego warsztatu – to zdecydowanie jeden z najbardziej wyrazistych artystów swojego pokolenia. Tu jego kreacja nie opiera się na prostych środkach ekspresji, ale budowaniu napięcia gestem, pauzą, sposobem wypowiadania kwestii. Tym samym staje się nośnikiem szerokiej refleksji nad źródłami przemocy i mechanizmami zła. Nawet, gdy jego bohater przeprasza, śle serca i mówi kocham. Niestety, giną w tym wszystkim postaci drugoplanowe – te wpisują się w kliszę, są jednowymiarowe, płaskie, przewidywalne. Trochę jak sama opowieść. Mam świadomość tego, że o nadużyciu siły nie należy opowiadać wyłącznie subtelnie. Lecz przekroczenie granic prowadzi do efekciarstwa, które w pewnym momencie przestaje wnikać w istotę zła i przemocy, osuwa się w inscenizacyjne kalki, spłaszcza do serii brutalnych obrazów wywołujących nic więcej, jedynie wstrząs. Osłabia to chęć zadziałania, niezgody. Powoduje paradoksalnie to, czego chcielibyśmy wszyscy, z reżyserem na czele, uniknąć – odwrócenia wzroku od problemu. Ile można bowiem przyglądać się ilustracji, która jest karykaturą żywego doświadczenia, z którym widz powinien się konfrontować? Mimo wszystko jest to ważny film. Byłby ważniejszy zachowując umiar. View oEmbed on the source website
„LARP. Miłość, trolle i inne questy”, czyli jazda bez trzymanki, która może się nie kończyć [RECENZJA]
Dziwny tytuł, pomyślałam. Niekoniecznie intrygujący, gdyż nie jestem szczególną fanką gamingu ani LARPA. Ten ostatni to skrót od live action role-playing, a więc gry fabularnej, ale na żywo. Uczestnicy wcielają się w postacie i odgrywają opowieść, której autorami są albo sami, albo konkretny scenarzysta. Inspiracją może być chociażby literatura fantastyczna. Dałam jednak szansę trollom i questom, a tak szczerze? Prawdopodobnie przekonała mnie tytułowa miłość.
Kordian Kądziela to reżyser tzw. młodego pokolenia, ale już z sukcesami. W ubiegłym roku, razem z Jakubem Rużyłło i Maciejem Buchwaldem odebrał Orła za najlepszy filmowy serial fabularny – „1670”. Nic więc dziwnego, że część jego obsady widzimy w „LARP-pie”. W roli głównej Filip Zaręba (znany z roli Stanisława Adamczewskiego, syna Jana Pawła) czy Martyna Byczkowska. Jest i Bartłomiej Topa. Oprócz nich Andrzej Konopka i Edyta Olszówka. I ten dobór postaci okazuje się być strzałem w dziesiątkę. Kądziela zabiera widza w świat 17-latków i ich problemów. Kiedy? Trochę poza czasem, a jednak gdzieś obecnie. W szkole, jak to bywa, tworzą się grupki. Są normalsi, są miłośnicy LARP-ów, ale i „fajne” dzieciaki skupione wokół syna lokalnego biznesmena, który kręci najprawdopodobniej ciemne interesy. Mogłyby to być więc lata 90. Ale nie wiadomo. Czy to ważne? W obliczu pasji, przemocy, ale i pierwszej miłości, ta kwestia jest najmniej istotna. Z drugiej strony to też świat dorosłych – nie za bardzo rozumiejących dzieciaki, żyjących jak umieją, jak mogą, próbując radzić sobie z trudną rzeczywistością. Sergiusz Raban (fantastyczny na ekranie Filip Zaręba) jest fajnym chłopakiem, ale i ofiarą Gonza. Każdego dnia w szkole i po niej, obrywa żarciem – a to burgerem, a to hot dogiem skutecznie rozbryzgującym się na jego twarzy. Czy coś z tym robi? Niekoniecznie. Jest zbyt miły. Ma swój świat, którego nie rozumie ani ojciec policjant (fenomenalny Andrzej Konopka), ani brat, też policjant (Michał Balicki). Sergiusz, na którego wszyscy wołają Serek, przegrywem jednak nie jest, a na pewno nie donosicielem, a więc wszystkie występki bierze na siebie. Szczególnie wtedy, gdy w szkole pojawia się nowa dziewczyna, Helena (Martyna Byczkowska), w której się zakochuje. View oEmbed on the source website I niby dostajemy prostą historię o dojrzewaniu i młodzieńczych wyborach, niezrozumieniu przez najbliższych i świat, zagubieniu w rzeczywistości i wśród dorosłych, to jednak Kądziela funduje nam pełną bardzo dobrego humoru, inteligentną komedię, która rozbawi, ale też rozczuli. Humor ten jest dla twórcy charakterystyczny, znany, ale nie powtarzalny. Ożywczy – takiej formy w polskiej komedii przez lata brakowało. I dobrze, że w końcu się jej oczekaliśmy. Role rozpisane są wzorowo, a Zaręba wyrasta na nową, młodą gwiazdę filmu. Ma ku temu warunki – talent, pracowitość, otwartość. To nazwisko trzeba zapamiętać. Potrafi tchnąć w postać ambiwalentne emocje, pokazać prawdę, nawet w celowo przerysowanej personie. To duża siła i obiecujący omen. Konopka to już klasa sama w sobie, a miotający się między złym a dobrym policjantem odgrywany przez niego ojciec stanowi studium prawdziwego aktorstwa. Podobnie jak krótka obecność na ekranie Bartłomieja Topy jako Louisa Lacroix – lokalnej gwiazdy, pisarza, który wyrwał się z tej niewielkiej miejscowości i robi międzynarodową karierę na książkach fantasy. To zachłyśnięty popularnością człowiek-kompleks, absolutnie zabawny, z uwypuklonymi poza granice celebryckimi przywarami. „LARP” utkany jest na czymś znajomym (problemy dojrzewania), lecz w zupełnie nowej konwencji, z dopracowaną scenografią Agaty Lepackiej i Ewy Soleckiej – to istotne, bo ona gra tu równorzędną aktorom rolę. Jeśli kino dla młodych, ale inteligentne i zabawne, to Kądziela ma na to przepis idealny, którego powinien bronić jak Coca-Cola własnej receptury. Swój charakterystyczny znak towarowy już ma. My stawiamy pieczęć jakości.
„Trzymać się nadziei warto, by w strugach wciąż padającego deszczu nie utonąć”. Recenzja filmu „Brat” w ramach 50. FPFF
Być może chodziło o niespodziewanie bolesne zderzenie z kapitalistycznym Zachodem? Lata 90., gdy wiatr zmian nie dla wszystkich okazał się pomyślny. Tym samym do polskiego kina, wraz z początkiem XXI wieku, wkradły się mrok, smutek i szarość. Film stał się zwierciadłem tej codzienności, niepokoju. Również moralnego, lecz mniej dostojnego niż nauczyła nas tego formacja artystyczna polskiej kinematografii z przełomu lat 70. i 80.
Szarości i zobojętnieniu szczególny wyraz dał wielokrotnie nagradzany „Plac Zbawiciela” Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauzego. Wkrótce miał stać się abecadłem rodzimego kina i należało przygotować się na falę podobnych obrazów. Do tego stopnia, że niedługo dobry film polski zaczęto utożsamiać z nieszczęściem. Wrześniowa Gdynia jest jasna. Słońce jeszcze udaje lato. Wchodzę do festiwalowej sali kinowej i pierwsze, co widzę to marazm, cień i ulewa. „Polskie kino” – krąży mi po głowie, choć od dawna przecież tak nie myślę. Karcę więc siebie. Choć „Brat” w reżyserii Macieja Sobieszczańskiego rzeczywiście wraca do abecadła, wciągając widza w świetnie skonstruowany scenariusz i bardzo sprawne poprowadzenie opowieści. Blok z wielkiej płyty, niewielkie mieszkanie, a w nim matka i dwóch synów – nastolatek i kilkulatek. Ojciec w więzieniu. Przewinień nazbierało mu się wystarczająco, by nie skracano wyroku. Figura nieobecnego ojca jest tu bardzo silna i zaznaczona od pierwszych minut. Starszy z braci – Dawid (fenomenalny w tej roli Filip Wiłkomirski) – znalazł sposób na kontakt z tatą, ustawiając się na klatce schodowej jednego z bloków stojących nieopodal zakładu. Jeśli głośniej krzyknie, do jednego z okien dotrze jego donośny głos. Poza tym trenuje judo, leje rówieśników, którzy zajdą mu za skórę, ale niekontrolowaną, nastoletnią agresję zdarza mu się kierować też w stronę matki. Choć potrafi być wobec niej również opiekuńczy. Młodszy – Michał (równie fantastyczny Tytus Szymczuk) – sprawia same problemy. Przede wszystkim kradnie, za co obrywa mu się srogo od matki. Ale też tęskni i trudno mu wyrazić to dziecięcymi emocjami. Na szczęście zawsze stoi przy nim Dawid, a jego chwilowy brak prowadzi do tragedii. Chłopcy – de facto amatorzy – są w swoich rolach zaskakujący, dobrzy! Prawdziwi i uczciwi. Podobnie jak matka grana przez Agnieszkę Grochowską, umęczona pielęgniarka. Kocha swoje dzieci, ale próbując znaleźć właściwą ścieżkę w labiryncie życia, gubi się w uczuciach i reakcjach, raz boleśnie karząc, innym razem tuląc swoje dzieci. Pozwala sobie jednak na bliskość (tu mocna rola Juliana Świeżewskiego, grającego trenera Dawida), co daje pewną nadzieję na lepsze czasy. A trzymać się nadziei warto, by w strugach wciąż padającego deszczu nie utonąć. Oferuje nam Sobieszczański kino bardzo polskie, szare, ale pełne odcieni, które rozszyfrowuje się jeden po drugim. To film o dysfunkcyjnej rodzinie, o Polsce, ale dla mnie, przede wszystkim, o relacji chłopców – poruszającej, dobrej, odpowiedzialnej, agresywnej, dojrzałej – choć czasami też nie. Na śmierć i życie. W dosłownym tego rozumieniu. „Brat” nie operuje kliszami, do których się przyzwyczailiśmy, a jednak zdarza się deja vu – czuję jakbym oglądała „Plac Zbawiciela 2.0”. Czy wiem, co mnie czeka? Tak. Ale mimo to oglądam i nie żałuję. Czy spełnia się zły sen zwany zgrzebną rzeczywistością? Może tak? Może nie? To jest solidnie zrobione kino, z naprawdę znakomitymi rolami świetnych aktorów i młodych adeptów. Z przemyślanym scenariuszem i dobrą realizacją. Jednak jedno pytanie wciąż nie daje mi spokoju: po co ten film powstał? Przecież nie jako ostrzeżenie. Nie jako umoralniacz. Nie jako drogowskaz. A więc po co?
Chopin. Chopin! Cały pachnie fiołkami. Recenzja filmu w ramach 50. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych
Artysta, którego, zdawałoby się, znamy wszyscy. A jednak... Nowy film poświęcony Chopinowi nie tylko obnaża narosły wokół kompozytora mit, ale w dynamiczny sposób tłumaczy jego fenomen z zaskakującej strony.
Chopin taki podobno był. Świadczą o tym zapiski najbliższych, zachowane listy. Fircyk, kawalarz, niezły aktor. Rozrabiaka. Suchotnik, a i owszem, ale z tym utrwalonym obrazem dojrzałego mężczyzny zasłuchanego we wspomnieniu szelestu witek wierzb z okolic Żelazowej Woli niewiele miał wspólnego. W powszechnej świadomości pozostał jednak jako wiecznie zasmucony kompozytor, a w rzeczywistości z życia czerpał, ile mógł. Ale skąd moglibyśmy o tym wiedzieć? Wychodzę z założenia, że do konsumowania kultury trzeba się przygotować. Idąc do galerii sztuki współczesnej warto zapoznać się wcześniej z wystawianym autorem i filozofią jego pracy, by poczuć kontekst, mieć osobistą satysfakcję z łączenia kropek. Podobnie jest z muzyką klasyczną – kunszt i ikoniczność kontrowersyjnego pianisty Ivo Pogorelića poczujemy na koncercie słuchając jego interpretacji różniących się zupełnie od pierwotnych zapisów nutowych. Ale żeby to dostrzec, musimy przejść przez lekturę. Żeby zatopić się w mandze, dobrze wiedzieć, że jej korzenie tkwią w japońskiej tradycji emaki-mono – średniowiecznych zwojów, które łączyły obraz i tekst w opowieść rozwijaną wzdłuż papieru i drzeworytach ukiyo-e Hokusaia – tego od słynnej „Wielkiej fali w Kanagawie”. Podobnie jest z filmem Michała Kwiecińskiego „Chopin, Chopin!”. Warto zobaczyć go zaopatrując się w choć podstawowe informacje o kompozytorze – wówczas posmakuje się wszystkich emocji zamkniętych w ponad dwugodzinnym obrazie. I w pełni doceni dynamiczny, unowocześniający historię montaż. Bo ten nie jest przypadkowy. By móc zbudować psychologiczny portret Chopina, reżyser studiował monografię autorstwa Ferdynanda Hoesicka, czytał listy uczennicy muzyka – Friederike Müller, która z najdrobniejszymi szczegółami opisywała swoim ciotkom każde jedno spotkanie z pianistą. Tym samym we współpracy ze scenarzystą Bartoszem Janiszewskim zbudowali wielowarstwową podstawę, wchodząc głębiej w postać muzyka niż ktokolwiek inny dotąd w kinie. A obrazów chopinowskich przecież w filmie nie braknie – wcielali się w niego Janusz Olejniczak (w „Błękitnej nucie” Żuławskiego), Piotr Adamczyk (w „Chopin: Pragnienie miłości” Antczaka), a nawet Hugh Grant (w „Improwizacji” Lapine’a). Ale nie jest to intymna historia wybitnego artysty. To estetyczny rozmach, którego w polskim kinie dawno nie było – a z pewnością nie w tak doskonałej wizualnie realizacji. Tu wielka zasługa jednych z najlepszych w swoim fachu. Dopieszczona do granic scenografia autorstwa Katarzyny Sobańskiej i Marcela Sławińskiego to poziom światowy. Każdy detal, każdy dekor, każda przestrzeń opiera się na dokładnej wiedzy historycznej i rozeznaniu w projektach XIX-wiecznej Francji (Paryż, który zaczęto przebudowywać trzy lata po śmierci Chopina, gra w filmie Bordeaux, niemal niezmienione od lat 40. XIX stulecia), ale i upodobań Fryca, który kochał styl mieszczański. Jego wymagania dotyczące mieszkań były bardzo dokładne, o czym możemy się przekonać czytając listy, które wymieniał ze swoim przyjacielem Julianem Fontaną (w filmie bardzo dobry Kamil Szeptycki). To jemu zlecał robienie zakupów, choćby tapet. W jednej z korespondencji kazał mu na przykład nabyć „rączkę ze słoniowej kości do drapania sobie głowy”. I absolutnie nie był dandysem – przeciwnie, dandysami pogardzał, odmawiając kupowania żółtych rękawiczek, które stały się ich znakiem rozpoznawczym. O to zadbały kostiumografki Magdalena Biedrzycka i Justyna Stolarz, które zjechały pół Europy, by dobrać odpowiednie kostiumy, zgodne z duchem epoki. Jedna z najpiękniejszych scen, pulsująca elektroniczną muzyką, to ta, gdy Chopin w towarzystwie kompozytora Ferenca Liszta (bardzo świeży w portretowaniu postaci Victor Meutelet) i polskich przyjaciół, wspomnianego Fontany i Jana Matuszyńskiego, wchodzi do galerii. Scena wskazuje na zamiłowanie Chopina do szastania pieniędzmi (co zarzucał mu przez całe życie ojciec), ale przede wszystkim jest konkretną informacją: żyj, póki możesz. Jest również jednym z przykładów kunsztu wybitnego operatora Michała Sobocińskiego. Oko Sobocińskiego to jeden z filarów filmu. Fantastyczne prowadzenie kamery, wyczucie światłocieni, malarskich kadrów, nieoszukiwanego mroku XIX-wiecznego Paryża sprawiają, że „Chopin, Chopin!” staje się pod tym względem wysmakowanym majstersztykiem. Sobociński to klasa, co warto podkreślać i czym warto się chwalić. Ani jednej fałszywej nuty. Dokładnie tak, jak w kompozycjach Fryderyka, nie ma w grze Eryka Kulma. To aktor niesłychanie świadomy. Uzbrojony w przytłaczające pokłady wrażliwości, którą a to puszcza, a to wstrzymuje. Jego Fryc jest męski, ale delikatny. Moralny, ale cwany i wykorzystujący najbliższych. Pogubiony i wiedzący dobrze, co jeszcze może. Rozdarty między śmierć i muzykę. W końcu, co niezwykle istotne w kontekście pracy, jaką włożył w rolę, jego Chopin gra. Gra na fortepianie, dzięki czemu możliwe były długie ujęcia Sobocińskiego z ukazaniem pełnej postaci. Kulm cały pachnie fiołkami. Podobnie jak pachniał Chopin. To jego ukochane kwiaty, na co w filmie Kwieciński zwraca uwagę wielokrotnie, pokazując naturę mistrza, ale i jej rozedrganie za pomocą tak prostego środka wyrazu, jakim jest kwiat. Jednak prawdopodobnie to nie tylko aromat tak zachęcał Fryca do przystrajania mieszkania fiołkami. Te, w medycynie tradycyjnej, były podstawą środków łagodzących podrażnienia dróg oddechowych. A o chorobie przecież tak bardzo traktuje film. To ona dominowała ostatnich 15 lat życia Chopina. „Chopin, Chopin!” jest filmem, który sprawnie rozpościera nić między przeszłością a teraźniejszością, dlatego jest tak współczesny w wyrazie. Nie strąca jednak ikony z pomnika, czego się obawiano. Analizuje za to jego fenomen. A nad nim głowiło się wielu. Muzykolodzy wskazują na muzykę – wciąż świeżą, z którą mierzą się kolejne pokolenia pianistów. Genialną! Kwieciński pokazuje natomiast twarz, o której zapominamy – 30-latka, który z życia chce wycisnąć tyle, ile się da. Póki się da. Póki można. Jako widzka zadaję sobie pytanie: czy w naszych pragnieniach i zachwytach różnimy się od siebie – my, 30-latki XXI wieku od tych żyjących w wieku XIX? Okazuje się, że niekoniecznie. Najprostszy przykład: na widok Liszta kobiety mdlały zupełnie tak, jak robiły to potem na widok Beatlesów, a dziś gwiazd K-popu. Ten koncertował w całej Europie, a trasy rozpisywał na wiele tygodni. Korzystał też z okazji, śląc najwytrwalszym fankom pukle swoich długich włosów. Dziś moglibyśmy nazwać to osobistym merchem. Za Chopinem również ustawiał się wianuszek kobiet, ale to inny typ człowieka. Skromniejszy w obyciu, choć artystycznie bardziej dumny, a wśród przyjaciół – pierwszy rozrabiaka. Inne nawiązania? Epidemia cholery, która w trakcie pobytu Chopina w Paryżu uderzyła w miasto dwukrotnie. „Jeśli chcesz przeżyć, załóż maskę”, krzyczy w stronę Chopina tzw. croque-mort, jak nazywano w tym czasie człowieka przewożącego zmarłych na zarazę na niewielkim wozie na cmentarz. Ten zwrot znamy niestety zbyt dobrze. Naprawdę mierzymy się z podobnymi tematami, co nasi przodkowie. Dotyczą nas niezależnie od czasu i momentu historii. Choć nie wszystkie fakty w filmie „Chopin, Chopin!” zgodne są z rzeczywistością (np. Majorka, na którą filmowy Chopin podróżuje wyłącznie z Sand, tak naprawdę była wyprawą rodzinną, z dziećmi pisarki – Solange i Maurycym), nagięcie ich do wizji reżysera pomaga filmowi ograniczyć mnogość bodźców i postaci – bo tych już więcej obraz by nie zniósł. Widz niezapoznany z historią Chopina może się czasami pogubić w labiryncie zdarzeń. Zdawałoby się, czasem nieuporządkowanych. Ale podoba mi się ta zabawa konwencją – tą strukturalną, ale też formalną – tu, choćby przy pierwszej improwizacji odbywającej się w mieszkaniu Chopina, usłyszymy fragment Koncertu fortepianowego e-moll. Albo stado wieprzy – które z historycznej prawdy (podróż z Majorki na kontynent rzeczywiście Chopin odbył na statku, na którym przewożono wieprze) zamieniają się w chopinowskie mary. I jeszcze muzyka – połączenie klasyki z elektroniką jest zabiegiem wielce filmowi potrzebnym. Na uwagę zasługują jeszcze dwie role: Mai Ostaszewskiej, grającej matkę Fryca – choć krótka jest pełna napięcia i Przemysława Kowalskiego – całego ubranego w emocje jako niemy brat cudownego dziecka, Carla Filtscha, ucznia Fryderyka. Nierówno za to ustawiają się dialogi. Raz niezwykle trafne, innym razem zbyt dosłowne. Przekonuje mnie wizja Kwiecińskiego. Jest odważna. Zrobiona z rozmachem. Poszarpana, owszem – lecz to nadaje dynamiki obrazowi, który zmieścił tu całego Fryderyka Chopina – muzyka, kompozytora, syna. A przede wszystkim człowieka.