Ricky Martin: „Scena to moje miejsce. Chyba kiedyś po prostu na niej umrę” [WYWIAD]
Ricky Martin od początku swojej kariery w zdominowanej przez rynek USA muzyce pop przecierał szlaki artystom z regionu Karaibów, Ameryki Środkowej i Południowej. To zaangażowanie, również na poziomie społeczno-politycznym, się opłaciło. Dziś język hiszpański króluje na szczytach list przebojów. A Martin rusza w trasę. 2 lipca zagra w Krakowie. Rozmawiamy, gdy przebywa akurat w Cannes. Ciągle się śmieje. – Mam taki cel, by ludzie na moich koncertach zapomnieli o troskach. Da się zrobić…
Ricky? – mówię do słuchawki. Nie, żebym nie rozpoznała głosu Martina, którego piosenki nuciłam jako nastolatka. Nie dało się inaczej, bo hity „Livin’ la Vida Loca”, „María” czy „La Copa de la Vida” (hymn mundialu 1998) podbiły międzynarodowe listy przebojów i znał je każdy, kto choć trochę interesował się muzyką popularną. Dwadzieścia siedem lat później mimo zaawansowanych technologii telefon między Warszawą a Cannes jakby na złość zrywa połączenie. Raz, drugi, piąty. – Ricky, jesteś tam? – próbuję po raz kolejny. – Tak! – dobiega w końcu jego głos. – Właśnie mówiłem dzieciom, że dawno nie cieszyłem się tak na wywiad. Dziękuję, że znalazłaś dla mnie czas – dodaje. – Nie, to ja dziękuję – wymieniam uprzejmość, tak naprawdę plącząc się zaskoczona. Całkiem niepotrzebnie, bo odkąd pamiętam, wieść niesie, że Ricky Martin to jedna z najsympa­tyczniejszych i najczulszych gwiazd światowego show--biznesu, a hasło o traktowaniu ludzi z szacunkiem wcielał w życie, zanim Harry Styles, który owo rozsławił, się urodził. Martin przyszedł na świat w San Juan w 1971 roku, a na scenie, już profesjonalnie, stanął jako nastolatek z zespołem Menudo. W latach 90. jego płyty osiągały milionową sprzedaż. Najwięcej? Dwadzieścia milionów egzemplarzy pierwszego anglojęzycznego krążka „Ricky Martin” z 1999 roku. Ale wcześniejsze, hiszpańskojęzyczne, osiągały równie imponujące wyniki (dziewięć milionów). Oprócz muzyki artysta mocno angażuje się w działalność charytatywną i akcje społeczne. W przerwie Halftime Show podczas tegorocznego finałowego meczu ligi NFL Super Bowl, któremu przewodził Bad Bunny, Martin zaśpiewał protest song „Lo Que Le Pasó a Hawaii”, opowiadający o kolonizacji, gentry­fikacji oraz strachu przed utratą tożsamości. Absolutnie wzruszający występ jest do obejrzenia na YouTube. A potem? Ricky wyruszył w ogólnoświatową trasę koncertową. Jako że w dniu rozmowy przebywa akurat na południu Francji, pytam, co tam robi. – Jestem na prywatnym evencie, ale na krótko. Za chwilę wracam do Los Angeles, do dzieci, i lecimy na Stary Kontynent już razem na europejską część trasy. Ostatni rok był dla mnie bardzo łaskawy, nie mogę narzekać. Wydarzyło się wiele wspaniałych rzeczy – mówi. A co dobrego przed nami? MAJA CHITRO: Dobrze liczę, że to Twój trzeci raz w Polsce? Przynajmniej oficjalnie... RICKY MARTIN: Myślę, że trzeci raz w Krakowie, ale Polskę odwiedzałem wielokrotnie. Albo były to wizyty promujące mu­zykę, albo jakieś krótkie prezentacje. Tak naprawdę Polska była obecna w mojej karierze właściwie od początku. Za każdym razem, gdy tu przyjeżdżam, spotykam się z zaskakującą czuło­ścią. Ostatnim razem arena była wypełniona po brzegi. I pomy­ślałem, że siłą latynoskiej muzyki jest to, że przekracza granice. Nie ma znaczenia, skąd pochodzisz. Gdy wsłuchujesz się w te rytmy czujesz się tak, jakbyś chwyciła paszport i przeniosła się na Karaiby. Ludzie to doceniają. Dlatego z taką przyjemnością wracamy do miast Europy Środkowej i Wschodniej. To napraw­dę niesamowite, jak odbieracie tę muzykę! Niektórzy twierdzą, że Polacy pod względem emocjonalnym są Latynosami Europy Wschodniej, więc coś w tym musi być... A masz jakieś ulubione miejsca, do których wyjątkowo chętnie wracasz podczas trasy? To trudne pytanie, bo za każdym razem w głowie mam jedną myśl – dać z siebie wszystko, żeby wywołać reakcję publiczno­ści, do której jestem przyzwyczajony. Uwielbiam, kiedy ludzie stają się wspólnotą. Maja, nie ma znaczenia to, czy pochodzisz z Japonii, Australii, czy Polski. W ostatecznym rozrachunku reak­cje ludzi na całym świecie są w zasadzie takie same. Mój kon­cert staje się karnawałem, więc ludzie przełamują bariery i prze­stają się bać tańczyć, a nawet wygłupiać. To jest potrzebne każdemu człowiekowi, by poczuł się wolny. Co robisz, żeby się otworzyli? Po wejściu na scenę od razu mówię, żebyśmy zapomnieli o wszystkich problemach, z którymi mierzy się świat. I że przez następne dwie godziny koncertu wszyscy na sali mają przestać myśleć o pracy, domu, własnym kraju. W tym czasie wojny prze­stają dla nas istnieć. Przez dwie godziny budujemy razem miej­sce idealne, w którym wszyscy czujemy się dobrze. OK, ale to jedna strona medalu. Jest i druga – trasy koncertowe są fizycznie i mentalnie wycieńczające, pojawia się stres, czy wszystko wyjdzie. Czym są dla Ciebie koncerty nie tylko na poziomie artystycznym, lecz także czysto ludzkim? Pewnego razu powiedziałem mojemu dziecku: „Synu, znasz Rolling Stonesów?”. Odpowiedział: „Tak, tato, oczywiście”. „A wiesz, że są po osiemdziesiątce, wciąż jeżdżą w trasy i kon­certują? Więc myślę, synu, że twój ojciec będzie robił tak samo”. Kilka dni później pyta mnie: „Tato, wiesz, kto jeszcze jeździ w trasy? Paul McCartney”. No więc już mi do tego niedaleko... Myślę, że jednak jeszcze trochę... Tak czy siak kocham scenę. Karmię się nią. To moje paliwo, siła napędowa, nałóg. I jasne, koncerty bywają wykańczające. Zmiana kontynentów, bycie z dala od domu, tęsknota za rodzi­ną. Ale takie są uroki tego zawodu, trzeba to po prostu zaak­ceptować. Więcej niż bólu jest tych dobrych stron. To uczucie, gdy wychodzisz na scenę i 20–30 tysięcy osób śpiewa twoje piosenki, jest nieporównywalne absolutnie z niczym. Muzyka podnosi na duchu. Pozwala mi dostrzec, gdzie dokładnie emo­cjonalnie jestem, na jakim etapie mojego życia. To ciągła auto­refleksja, która w gruncie rzeczy cię wzmacnia, bo dochodzisz do pewnych wniosków, uczysz się tego, co dla ciebie dobre, a co nie. Wszystko po to, by móc funkcjonować na scenie przez lata. A nie jest to łatwe, wielu kolegów sobie z tym nie radzi, kończy się to fizycznym zmęczeniem, wyczerpaniem. Dlatego podróżuję z fizjoterapeutą. Traktuję swoje ciało jak ciało sportowca. Pracuję nad nim tak samo jak nad głową, żeby być w jak najlepszej formie. To jedyny sposób, by wytrzymać ciężar trasy. Za to, kiedy jestem w domu i w spokoju spędzam dwa tygodnie, zaczynam wariować. Wszystkim powtarzam: „Jedźmy już gdzieś!”. Nawet dzieci pytają, dokąd teraz... Więc rodzina się do tego trybu życia przyzwyczaiła. A co dalej? Cóż, nie znam innego życia, kiedyś po prostu chyba umrę na scenie. Nie chcę dramatyzować, ale... wydaje mi się, że to dość oczywiste, patrząc na moje życie. Scena to moje miejsce. Doskonałe! „Nie chcę dramatyzować” w ustach portorykańskiego artysty... No dobra, zawsze dramatyzuję, mam tendencje do nad­miernej przesady. Ale na usprawiedliwienie dodam, że to zna­komite paliwo do tworzenia muzyki. To akurat czuć w hiszpańskojęzycznych tekstach. Skoro już o piosenkach mowa, Twoje pierwsze albumy, jeszcze w latach 90., sprzedawały się w milionach kopii. Nie będzie przesadą, jeśli powiem, że otworzyłeś drzwi do światowych list przebojów dla kolejnych pokoleń artystów z Karaibów, Ameryki Środkowej i Południowej. Dużo Cię to kosztowało? Wyobraź sobie, że na początku kariery cała moja muzyka – albo przynajmniej jej więk­szość – to były romantyczne ballady. Gdy świadomie, coraz częściej zaczynałem sięgać po latynoski folklor, pracować z rytmami, które są częścią mojej tożsamości – również narodo­wej – jeden z dyrektorów wytwórni powiedział mi: „Ricky, to koniec twojej kariery”. Wiesz, o jakim utworze mówił? O „Maríi ”! I co Ty na to? Nie złamałem się, przeciwnie, dla mnie to była motywacja. Pomyślałem wtedy: „Wiesz co? Udowodnię ci, że ludzie chcą tego słuchać, nie tylko Latynosi, ale i cały świat”. I wtedy się za­częło — pierwszy, naturalny krok to była Hiszpania, gdzie ta mu­zyka stała się faktycznie fenomenem. Potem przyszedł czas na Francję i kolejno Finlandię, Polskę, Niemcy, aż stała się zjawi­skiem na skalę całego kontynentu europejskiego. Dlaczego? Może dlatego, że od zawsze bardzo ciężko pracowałem. Jestem przedstawicielem starej szkoły — uważam, że aby osią­gnąć wyjątkowe rzeczy, trzeba na nie zapracować. Dlatego lubię trasy, które, jak już rozmawialiśmy, mogą być wycieńcza­jące. Przyznaję, że miałem wtedy sporo energii, siły, żeby pro­mować moje albumy o każdej porze dnia, w każdym miejscu na świecie. Ta muzyka wywołała sporo zamieszania, bo – ow­szem – byli ludzie, którzy znali muzykę latynoską, ale byli też tacy, którzy pierwszy raz się z nią zetknęli. Albo traktowali jako egzotykę, coś, co istnieje tylko na wakacjach na Karaibach. Więc kiedy woziłem ten klimat do Europy, czasem w środku zimy, przypomniałem wszystkim o ich wypoczynku. I to okaza­ło się pomocne. Publiczność przyjmowała mnie z otwartymi ra­mionami. Ale najważniejsze było utrzymać to zainteresowanie, żeby nie stać się artystą jednej letniej piosenki. Właśnie wtedy zaczęła się prawdziwie ciężka praca. Moja droga artystyczna to wiele wzlotów i upadków, ale uważam siebie za kogoś, kto potrafi przetrwać w show-biznesie. Jestem na scenie od wielu lat, więc coś muszę robić dobrze. Musimy... Do popularyzacji muzyki latynoskiej przyczyniły się przecież całe pokolenia chło­paków i dziewczyn, którzy chcą być wysłuchani, zaakceptowa­ni oraz nieść swoje idee i muzykę w inne części świata. I mają wiele ciekawego do powiedzenia. Choćby Gloria Estefan, Shakira, Enrique Iglesias, Jennifer Lopez, dziś Bad Bunny — jedy­ny w swoim rodzaju, w tym momencie największy artysta na świecie. Myślę więc, że ziarno zostało dobrze zasiane. Muzyka latynoska jest obecna w popowym mainstreamie od wielu dekad... Różnica polega jednak na tym, że teraz mamy do niej łatwiejszy dostęp i jesteśmy bar­dziej ciekawi tego, co dzieje się w różnych czę­ściach globu. Dzięki mediom społecznościo­wym świat jest dziś dużo bardziej otwarty. Kiedy dorastałem, słuchało się właściwie tylko artystów śpiewających po angielsku, bo to było „cool”. Teraz jest inaczej, sam słucham muzyki włoskiej, brazylijskiej. Podoba mi się to, co dzie­je się w Meksyku i w Korei. K-pop jest fascynują­cy! Ludzie konsumują więcej muzyki, o której wcześniej by nawet nie pomyśleli, bo łatwiej im ją znaleźć. Kiedyś artysta musiał pracować dużo ciężej, bo nie było mediów społecznościowych. Teraz dzięki nim wszystko jest prostsze. Naprawdę? Wielu artystów na nie narzeka. Zdecydowanie! Jednym kliknięciem informacja dociera do milionów ludzi. Nie musisz jej szukać, ona znajduje ciebie. Rozumiesz? Wspaniały wynalazek! Mam nadzieję, że prze­strzeń dla artystów do wyrażania siebie będzie się powiększać. Ale liczę też na to, że publiczność będzie domagała się wyso­kiej jakości — to ważne. Jesteśmy na dobrej ku temu drodze. Czego oczekujesz dziś od muzyki? Nie mam wobec niej żadnych oczekiwań. Muzyka po pro­stu istnieje i ma swój własny rytm. Chociaż sam ją tworzę, jestem też odbiorcą i obserwatorem. Nie wiem, co będzie dalej, i nie zamierzam się tym zadręczać. Dostosowuję się, a jednocześnie próbuję trochę przesuwać granice, żeby cały proces rozwoju muzyki trwał. A co stało się z tym człowiekiem z wytwórni, który wieszczył koniec Twojej kariery? Od dawna już nie pracuje w branży.
Zakochać się można w kimś, albo w czymś. W dziewczynie, chłopaku, ale też poezji, muzyce, mieście, albo jednym ze swoich ulubionych miejsc. A co, jeśli będzie nim warszawski hotel?
„Hotele to (…) miejsca pełne sekretów”, pisała Eu-jin Jang. Te sekrety mogą być różne. Najlepiej, żeby świat nigdy ich nie poznał, bo – jak słusznie – zanotował Georgi Gospodinov, laureat międzynarodowego Bookera, „idealny pokój hotelowy nie powinien pamiętać żadnej z poprzednich obecności”. Na tym polega magia tego miejsca. Możemy wiedzieć, kim byli goście (o ile sobie tę wiadomość podawać dalej życzą), ale co robili? To zostaje za zamkniętymi drzwiami i jest warunkiem funkcjonowania hotelu. Ja potrafię zakochać się w łóżkach i białej, krochmalonej pościeli. Albo długich, pustych korytarzach, gdy gubię się poszukując własnego pokoju. Ta fascynacja dotyka nie tylko mnie, w końcu hotele stały się bohaterami przeróżnych powieści i legend, od „Lśnienia” Kinga, przez kryminały Christie, po „Czuła jest noc” Fitzgeralda. Nie wspominając o reżyserach, jak choćby Wes Anderson, Sofia Coppola… Ich śladami często podążają czytelnicy, poszukując uniesień i zachwytów. Jeszcze lepiej, jeśli trafimy do hotelu, który o samopoczucie i zakochania swoich gości dba sam. Warszawski Hotel Bristol, który w tym roku obchodzi 125-lecie istnienia, zapewnia odwiedzającym nie tylko komfort i spokój, ale również możliwość… zadurzenia się. Na przykład w historii – wystarczy zapytać jednego z pracujących na miejscu od dekad konsjerżów o wydarzenia, jakie miały miejsce w budynku przez ponad wiek. Albo w którym miejscu należy potrzeć popiersie Paderewskiego, aby przyniosło szczęście. Co stało się z naściennymi malowidłami i z jakich mebli, które wciąż znajdują się na wyposażeniu apartamentu Paderewskiego korzystał sam muzyk i polityk. W końcu to współzałożyciel i współfundator hotelu. A skoro już o nim… To apartament 211 – historyczny, z fortepianem, zachwycającym widokiem na ulicę Krakowskie Przedmieście i jedno z najurokliwszych łóżek, jakie można spotkać w hotelach. Wysokie od pierzyn, niczym posłanie księżniczki na ziarnku grochu, jest świadkiem historii. Detale w stylu belle époque przypominają, co łoże słyszało. Wiele, zważając na to, że Paderewski prowadził tu politykę. Ale też żył ze swoją żoną Heleną, która wspierała karierę męża, była też aktywną działaczką społeczną. Był to związek partnerski, niemal niespotykany w tym czasie na taką skalę. Oboje Paderewscy prowadzili działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości. Helena, mówiąca w kilku językach świetnie odnajdowała się w towarzystwie, skutecznie działała na polu pomocy humanitarnej i wspierała karierę męża. Ciekawi? Warto o tę miłość popytać w hotelu, jego ściany ukrywają jeszcze masę historii o parze. Gdy już pozwolimy sobie zatracić się w tych opowieściach, Hotel Bristol oferuje jeszcze inną formę możliwości zakochania: to tu, w chłodne miesiące, odbywają się Jazzowe Dancingi, organizowane przez Pląs i ASP w Warszawie. Legendarne wnętrza, po których przemieszczali się nie tylko możni tego świata, z królową Elżbietą II na czele, ale również najwięksi artyści, jak Arthur Rubinstein, Czesław Miłosz, Wisława Szymborska, Ray Charles, Tina Turner czy Pierre Cardin, stają się na jeden wieczór kapsułą czasu, przenosząc gości, dzięki m.in. orkiestrze tanecznej „Melodia i Rytm” pod dyr. Jana Emila Młynarskiego, do lat 40. i 50. i popularnych w tym czasie potańcówek. A jeśli ktoś lepiej odnajduje się w rytmach bardziej współczesnych, wówczas znakomitym wyborem będzie zespół, którym dyryguje Albert Kach. I jak tu się nie zakochać? Niekoniecznie przecież w muzyce… A jeśli zakochać się nie uda podczas zabawy, to może jednej z kolacji organizowanych przez Bristol z konkretnej okazji? Tak było podczas Walentynek. Gdy zapadł zmrok, w Sali Kolumnowej zaroiło się od par. Najpierw kolacja, potem koncert Beli Komoszyńskiej. I jej „Absolutnie”. Albo „Miasto Warszawa”. Dwa różne stany zakochania – w drugim człowieku, albo mieście. – Bo miłość ma różne odcienie i smaki, może być słona, albo słodka. Może mieć też charakter uniwersalny – tłumaczyła nam Bela. Po czym dodała: – Dla mnie, człowieka, kobiety, miłość jest najważniejsza. Odkąd zaczęłam pisać piosenki, piszę o miłości. To mój temat. A jeśli ktoś, po dancingach czy tematycznych wieczorach, nadal czuje niedosyt, to może wspólna wizyta w SPA? Albo samotna w Café Bristol? A nuż ktoś się dosiądzie. W końcu nieprzypadkowo Wiesław Myśliwski w legendarnym „Traktacie o łuskaniu fasoli” zadał pytanie: czyżby kawiarnie zmieniały przypadki w przeznaczenie?
Jakub Józef OrlińskI i Aleksander Dębicz: „Muzykę klasyczną można odbierać jak każdą inną. Wystarczy otworzyć się na emocje” [WYWIAD]
Świetni muzycy. Jakub Józef Orliński jeszcze w tym roku zadebiutuje jako pierwszy polski kontratenor w mediolańskiej La Scali. Pianista Aleksander Dębicz otworzy Festiwal Muzyki Filmowej na Teneryfie. Dobrzy kumple. Pomysłodawcy i założyciele festiwalu Break in Classic. Nam opowiadają o modzie i scenicznej charyzmie, odczarowaniu muzyki klasycznej i dobrej zabawie.
MAJA CHITRO: Który z was chętniej łamie reguły? JAKUB JÓZEF ORLIŃSKI: Obaj je łamiemy, tylko w inny sposób. Czyli jaki? ALEKSANDER DĘBICZ: Nie sądzę, że jest w nas dusza rebeliantów, którzy za wszelką cenę chcą coś zburzyć. A są takie osobowości, których celem nadrzędnym jest zmiana paradygmatu... JAKUB: Nami kieruje głównie głód artystyczny i głód wyrazu artystycznego, który sam w sobie jest przełamaniem. To nas interesuje, taki mamy background. Nie chodzi o bunt dla buntu, ale o pewien cel. ALEKSANDER: Chęć zmiany wynika z tego, że istnieje spora część publiczności, która boi się muzyki klasycznej, bo kojarzy ją z surowymi zasadami, więc nową formułą festiwalu chcemy pokazać, że one nie są najistotniejsze. Niektóre są słuszne, wynikają z konwencji, której nie należy łamać, ale w wielu przypadkach zasady nie przystają do XXI wieku i przeszkadzają w odbiorze klasyki, będącej muzyką jak każda inna – żeby móc ją odbierać, wystarczy otworzyć się na emocje. A trudno to zrobić, jeśli jest się zestresowanym, czy dobrze się zachowuje, wygląda... Albo czy ma się wystarczającą wiedzę, bo wiele osób myśli, że konieczna jest solidna podstawa, by odbierać muzykę klasyczną. To nieprawda. Przecież nie trzeba znać historii kina czy sztuk wizualnych, żeby się nimi zachwycać. JAKUB: Gdy byliśmy w trasie z naszym albumem „LetsBaRock”, w każdym mieście odwiedzaliśmy muzea. Nie trzeba się znać, by znaleźć tam coś dla siebie. Podobnie jest z muzyką, w której każdy odbierze to samo dzieło osobiście w zależności od tego, w jakiej jest właśnie formie, miejscu w życiu i co go teraz cieszy albo trapi. Bardzo często odwiedzam Madryt, oglądam tam te same obrazy, a za każdym razem reaguję inaczej. Odnajduję nowe detale u Boscha albo obserwuję jednolite prace Bosco Sodiego. Zawsze poruszą we mnie inną strunę. Gdzie jeszcze oprócz muzeów szukacie wrażeń? ALEKSANDER: Lubię duże miasta, inspirują mnie, chłonę ich energię. Londyn jest takim miejscem. Oglądałem tam niedawno kapitalny musical „Dracula” z Cynthią Erivo. To plus naszego zawodu, można pojechać, zrobić swoje, a jednocześnie czerpać coś dla siebie. JAKUB: Ja też nie jestem w stanie siedzieć w hotelu. Oczywiście odpoczynek, skupienie, koncentracja przed wykonem są potrzebne, ale ja po prostu muszę wyjść. Na przykład do parku, żeby usiąść i obserwować. Tak się wyciszam. Byłem teraz miesiąc w trasie po Azji (razem z pianistą Michałem Bielem – przyp. red.). Dość trudne doświadczenie, bo wszystko mnie ekscytowało. Europa jest dla mnie domem, odkodowuję tu podobieństwa niezależnie od tego, czy gram w Niemczech, czy we Francji. Wszystko jest znajome, bliskie. A tam? By dostać się z miasta do miasta, trzeba często przelecieć samolotem przynajmniej siedem godzin. Wielki kontynent. I wszystko nowe. Mimo gigantycznego zmęczenia i jet lagu wstawałem rano, zwiedzałem, jadłem. Byłem nakręcony. Gdy wylądowałem w Europie, poczułem emocjonalne wyprucie. Tym bardziej że podczas każdego występu naprawdę dużo z siebie dajemy, a trzeba też zadbać o siebie i fizycznie, i psychicznie. Bo taki występ to coś więcej niż zwykłe odegranie roli. JAKUB: Nie chodzi nawet o to, że na scenie trzeba się ruszać, wywoływać sceniczną akcję, żeby złamać pewnego rodzaju konwencję. Energia i rodzaj interpretacji powodują przełamanie. Charyzma – to jest podstawa. Każdy ma swoją osobowość. Rozmawialiśmy rok temu, przed pierwszą edycją Break in Classic. Jak się macie dziś, przed drugą? ALEKSANDER: Mamy przed sobą innego rodzaju wyzwania. Rok temu byliśmy podekscytowani i zestresowani, bo nie mieliśmy pewności, czy wszystko się uda. Tym bardziej że kilka rzeczy naprawdę wisiało na włosku. W tym roku mamy już większą pewność, także organizacyjną. I więcej czasu, ale musimy też sprostać wyzwaniu, jakim była pierwsza edycja – a była sukcesem. Druga nie może być gorsza, ma być lepsza! JAKUB: Przygotowaliśmy fajny program, organizacyjnie dużo rzeczy jest dopiętych. Po pierwszej edycji odbyliśmy długie spotkanie, rozmawialiśmy o tym, co wyszło, a co trzeba poprawić. Tak na gorąco. I od tamtej pory cały czas pracujemy, żeby festiwal był jeszcze ciekawszy i jeszcze bardziej dopieszczony. Czyli jaki? JAKUB: Chcemy rozszerzyć gastrostrefę. Zajmujemy więcej pomieszczeń w pałacu, jeśli chodzi o zaplecze, bo mamy większe składy – całą orkiestrę Aukso, a także Fuse czy Manchester Collective. Potrzebujemy więc większych garderób, by artystom było wygodnie. ALEKSANDER: Do tego dbamy o publiczność. Chcemy, żeby festiwal mimo wszystkich barier architektonicznych był jak najbardziej dostępny. W tym roku np. pojawią się pętle indukcyjne, żeby osoby słabosłyszące mogły usłyszeć całą piękną muzykę, a nawet wziąć udział w silent disco! Kontynuujemy też linię programową, to dla nas bardzo ważne. Nietrudno jest zaprosić wybitnych artystów, ale chodzi o to, żeby nie tylko byli wybitni, lecz także wpasowali się w ideę Break in Classic, a więc nowoczesności, otwartości w myśleniu. To artyści bardzo od siebie różni, flirtujący z innymi gatunkami, świetnie komunikujący się z publicznością dzięki swojej charyzmie, potrafiący prezentować muzykę klasyczną w duchu XXI wieku, wychodzący poza muzeum. Między innymi dlatego nasza scena jest budowana w plenerze. Tak powstaje most między różnymi gatunkami a klasyką, nieprzekraczający granicy dobrego smaku. JAKUB: I znów ta charyzma. Break in Classic to światowy poziom z polskimi akcentami, bo chcemy pokazać ludziom, że w naszym kraju mamy wspaniałe osobowości. ALEKSANDER: Chcielibyśmy, żeby publiczność, która do nas przychodzi, z chęcią potem eksplorowała klasykę również w bardziej tradycyjnym wydaniu. To wakacyjny festiwal i pokazujemy nim, że utwory, które zostały skomponowane 200–300 lat temu, są cool bez mocnej ingerencji w tkankę muzyczną. Ludzie mogą się przy tym dobrze bawić. Polska to trudny rynek na zorganizowanie festiwalu? JAKUB: Publiczność od początku była pozytywnie nastawiona. Ciężko porównać to do czegoś innego, bo festiwalu do tej pory poza Polską nie robiliśmy. Mamy dużo kontaktów na miejscu, świetną administrację, Pawła Szumnego i Martę Szymańską. I to dobrze funkcjonuje, świetnie się razem dogadujemy. A byliście zaskoczeni odbiorem pierwszej edycji? JAKUB: Trochę tak. Sprzedaż biletów ruszyła bardzo późno, a mieliśmy ponad pięć tysięcy osób na festiwalu. To olbrzymia liczba! Break in Classic odbywa się w Muzeum Wnętrz w Otwocku Wielkim, oddziale MNW, więc spod gmachu głównego muzeum jeżdżą autokary, z których publiczność może korzystać. W tym roku będą również autokary z windą, by osoby na wózkach też mogły dojechać na festiwal. Jest też możliwość zwiedzania Muzeum Wnętrz... To przełamanie, od którego zaczęliśmy – ten „break” – jest też widoczne w samym programie. Po występach organizujecie m.in. spotkania z artystami, silent disco. ALEKSANDER: Tak, trochę przypadkiem staliśmy się też konferansjerami, co nam się spodobało. Mówimy innym językiem niż na koncertach klasycznych. Wszyscy artyści są chętni, by spotkać się z publicznością po występach w swobodnej atmosferze. I jest to faktycznie zburzenie ściany między słuchaczem a artystą – można mu zadać pytania, zrobić zdjęcie, poprosić o autograf. JAKUB: Fakt, że jesteśmy dyrektorami artystycznymi, nie determinuje tego, że siedzimy tylko w biurze, podpisujemy dokumenty... Przeciwnie, stąd ta konferansjerka. Mieszamy się z tłumem, by oglądać koncerty, dzięki czemu obserwujemy z bliska reakcje, możemy porozmawiać z ludźmi. No i prowadzimy wywiady z artystami. W ubiegłym roku wyszło to świetnie, publiczność zadawała bardzo ciekawe pytania. Mamy też sklepik, w którym można kupić płyty muzyków, bo chcemy dawać im tę możliwość, a nie zawsze jest to standard, co wiem ze swojego doświadczenia. Poza tym lubimy gadżety i w tym roku można się spodziewać bardzo fajnych! Na pewno pojawią się koszulki. Widzowie przychodzą w nich później na nasze koncerty! ALEKSANDER: No i będzie naprawdę świetny bidon. JAKUB: Piękna butelka na wodę! Nie mogę się jej doczekać. Więcej na razie nie zdradzimy. Skoro mowa o gadżetach, częścią scenicznej obecności, o której rozmawialiśmy, są także ubrania. Poza tym wy naprawdę lubicie modę. Co daje wam kostium? ALEKSANDER: Na scenie w pewnym sensie wchodzisz w rolę niezależnie od tego, jak jesteś naturalny. Więc odpowiednie ubranie ułatwia to wejście, usprawnia proces przekazania tego, co chce się powiedzieć. JAKUB: No i kostium dodaje przede wszystkim pewności siebie. Nauczyłem się tego w breakdansie. Szedłem na trening w byle jakim dresie i T-shircie i ćwiczyłem konkretne ruchy. Było OK. Potem jednak, gdy wkładałem szerokie dżinsy, w których się dobrze czułem, fajny T-shirt, bluzę z kapturem, wykonywałem te same ruchy, nagle czułem, że jestem najlepszy, nagle pojawiał się przypływ endorfin, dopaminy, czegoś, co nie jest cię w stanie zatrzymać. Na sesjach zdjęciowych do magazynów mody można się przekonać, że istnieją rzeczy, które ty nosisz, albo takie, które noszą ciebie – są przebraniem. A na scenie? Mam nie tylko swoje ulubione garnitury, lecz także odpowiedni kostium do programu, kiedy potrzebuję w określony sposób czuć i wyglądać. Często więc o naszych projektach myślimy wizualnie, bo to ważny aspekt tego, co się słyszy. Zupełnie jak w breakingu, gdy tańcząc, stajesz się fizycznym efektem dźwięku, który słyszysz. Tak samo dobrze jest wiedzieć, że ludzie najpierw cię widzą, a potem słyszą. Mój mentor zawsze mówił: „Najważniejsze, co możesz dla siebie zrobić, to kupić sobie dobre buty”. Nieważne są nawet spodnie i garnitur, pierwsze wychodzą twoje nogi. A jako że scena jest często podniesiona, pierwsze, co widzą ludzie, to obuwie. Byłem wtedy zdziwiony, odpowiadałem, że przecież to śpiew jest najważniejszy. Ale rada okazała się prawdą. A zdarzyło wam się na scenie być przebranymi w kostium, który do was nie pasował? ALEKSANDER: Najwięcej takich wspomnień mam z dzieciństwa, gdy uczono mnie, że wychodzi się w zapiętej marynarce, a rozpina ją, gdy siada się do fortepianu. Zdarzyła mi się walka z guzikiem... Przegrana. JAKUB: Ja pamiętam to z początków mojej drogi. Sporo pracowałem wtedy jako model, zarabiając na studia. Często źle się w jakimś ubraniu czułem, myślałem, że sam nigdy bym go nie włożył. Ale gdy nauczyłem się, że modeling to również konwencja, rola do odegrania, w którą warto wejść, było o wiele łatwiej. I okazywało się, że te ubrania na zdjęciach wyglądały świetnie. Cała tajemnica. Po prostu trzeba w to uwierzyć. Kostium daje więc pewność siebie, jednak w świecie muzyki klasycznej to nadal temat kontrowersyjny. Na przykład ubranie przez długi czas rzutowało w recenzjach na odbiór artystyczny dokonań wybitnej pianistki Yuji Wang, która koncertuje w fantazyjnych sukienkach i bardzo wysokich szpilkach. Obrywało jej się za to przez lata. JAKUB: Wiem, że dużo ją to kosztowało. Yuja gra na totalnie zjawiskowym poziomie i jest to smutne, że ktoś w takim kontekście krytykuje jej ubiór. ALEKSANDER: Mnie to dziwi, bo Wang ubiera się w sposób niekonwencjonalny, ale sceniczny, przygotowany specjalnie na występ. Znam za to artystów, którzy wyglądają niechlujnie, a o tym się nie pisze. I źle, bo jest to niepoważne traktowanie publiczności. JAKUB: Oczywiście priorytetem dla nas zawsze jest muzyka – ona pozostaje najważniejsza, bo sam kostium ze słabym wykonaniem nie zadziała. W tym zawodzie wszystko musi się zgadzać i mieć sens. Skoro wszystko musi się zgadzać, wróćmy dla balansu do muzyki. Na festiwalu usłyszymy m.in. utwór, który specjalnie na tę okazję komponujesz, Alku. ALEKSANDER: Tak... Chcemy zrobić coś odjazdowego. JAKUB: Bo budujemy nowy program, w którym pojawią się elementy oryginalne, pisane przez Aleksandra. W takim razie jak wy, osobiście, widzicie przyszłość muzyki klasycznej? JAKUB: Ludzie mówią, że muzyka klasyczna umiera i że jest ciężko. Jest ciężko, bo zawsze było. Przypomina mi się tekst, który czytałem w biografii Händla, że już za jego czasów, na początku XVIII wieku, dosłownie sto kilkanaście lat po wynalezieniu opery, mówiono, że opera umiera. „Händel, przestań pisać, to nie ma w ogóle sensu!”. Zaczęły się więc pojawiać opery żebracze, pastisze. I co? Jesteśmy w 2026 roku i opera nadal się trzyma, nadal się dzieje i nadal będzie się rozwijać. Szczególnie w czasach sztucznej inteligencji, wzmożonej aktywności i szacunku do tego, co dzieje się z poziomu wykonania ludzkiego. Tych wszystkich umiejętności wypracowywanych setkami godzin i dziesiątkami lat. Jesteśmy w momencie, który powinniśmy jak najlepiej wykorzystać, by postawić się różnym korporacjom, które przekonują, że każdą rzecz można wytworzyć w sekundę. ALEKSANDER: Ja powiedziałbym nawet, że w dobie AI dostrzegam większą szansę dla muzyki klasycznej. Uważam, że zwiększy się potrzeba słuchania wybitnej muzyki minionej. Zastanawia mnie za to przyszłość współczesnej muzyki klasycznej. Zupełnie nie wiem, co się z nią stanie. Ciekaw jestem tego, jak będzie brzmiała ambitniejsza muzyka tworzona za sto lat. Żyjemy dziś w czasach, w których stoimy na rozdrożu i nie możemy się w nim do końca odnaleźć. A przecież trudno w muzyce powiedzieć coś zupełnie nowego...
6 najlepszych książek maja 2026, które warto dodać do swojej listy [ELLE Book Club]
Książki miesiąca poleca Maja Chitro, szefowa działu kultura ELLE Polska.
Od klasyki po świeże spojrzenia. Od ironii i dystansu, przez gorycz, po arcydzieła, które uwodzą słowem. Oto 6 tytułów z polecenia szefowej działu kultura, które warto przeczytać w maju 2026. Książka miesiąca – „Łuskanie bobu w blasku książyca” Xue Mo, ArtRage Najważniejsze jest pierwsze zdanie. Xue Mo (właśc. Chen Kaihong), jeden z najbardziej znaczących chińskich pisarzy, wie to jak mało kto. „Meng Zi w najgorszych snach nie przewidywał, że ożeni się z kobietą chorą na kiłę” otwiera opowiadanie „Piękno”. To o miłości, ostracyzmie, osamotnieniu i walce o okruchy człowieczeństwa. Tytułowe turpistyczne „Łuskanie bobu w blasku księżyca” zaczyna się tak: „W dolinie ścieliły się białe, złowieszcze szkielety. Wataha wilków, zajęta obgryzaniem kości z zakrwawionego mięsa, na widok dziewczyny nie uciekła, tylko wyszczerzyła kły”. Tak Mo pisze o głodzie, który może doprowadzić człowieka do szaleństwa. Pisarz urodził się w prowincji Gansu rok po zakończeniu polityki „Wielkiego skoku naprzód” Mao Zedonga. Spowodowała ona w Chinach wielki głód (1958–1962), w czego efekcie zmarło 45 milionów ludzi. Ta wiedza bywa przydatna w trakcie lektury czterech opowiadań, które bolą, pieką, szepczą, rozczulają, ale nie jest konieczna, bo Mo (w doskonałym przekładzie Marty Torbickiej) pisze uniwersalnie. Jedna z najlepszych książek tego roku. I pierwsze polskie tłumaczenie Xue Mo. Chcę więcej. „Proces o minispódniczkę” Oriana Fallaci, Znak Reporterka nieustraszona i bezkompromisowa. Na dodatek wyczuwająca nadchodzące zmiany. Niebojąca się zadawać rządzącym światem najtrudniejszych, często słusznie bezczelnych pytań. I podobnie poważnie pisząca o kreatorach mody, którzy zmieniają rzeczywistość. Oto cykl wywiadów i esejów ikony dziennikarstwa, Oriany Fallaci, która udowadnia, że moda to często koncept prowadzący do realnej, społecznej rewolucji. „Traktat o łuskaniu fasoli” Wiesław Myśliwski, Znak Odszedł mistrz słowa Wiesław Myśliwski. Niewielu potrafiło opisać świat i człowieka, jak robił to on. Większość życiowych kierunkowskazów, które zapisuję w kalendarzach i notesach, pochodzi z kultowe go „Traktatu o łuskaniu fa soli”. Jak te: „Gdy strach, a nie zegar, czas odmierza, nawet chwilka może się ciągnąć w nieskończoność” i „Prawdziwa miłość jest raną. I tylko tak ją można odnaleźć w sobie, gdy czyjś ból boli człowieka jako jego ból”. Arcydzieło, do którego trzeba wracać. „Szmaty” Karolina Lewestam, Czarne W tym miesiącu sporo czytamy o ubraniach. Tym razem w opowieści o dorastaniu i kobiecej codzienności w realiach transformacji, gdzie ubrania z second-handów stają się symbolem marzeń, braków i prób radzenia sobie z życiem. Na tle historii matki i ciotek Lewestam pokazuje świat relacji rodzinnych, ograniczeń i cichego buntu wobec patriarchalnego porządku. Ważnym tematem jest ciało – jego młodość, starzenie się i lęk przed fizycznością, której nie da się od siebie oddzielić. Książka łączy ironię i dystans z refleksją nad złudzeniem kontroli nad życiem oraz trudnością przekazywania doświadczeń między pokoleniami. „Mięśnie mam od miłości. O macierzyństwie” Paulina Małochleb, Karakter Zdarza się, że macierzyństwo nie jest najpiękniejszą podróżą życia, lecz doświadczeniem uwikłanym w społeczne mechanizmy kontroli i niewidzialnej pracy. Małochleb w esejach obserwuje z czułością codzienność kobiet funkcjonujących bez realnego wsparcia instytucji, za to pod presją norm regulujących zachowania, ciało, emocje. Bycie matką to rola wymagająca nieustannego dopasowania – troski, skuteczności i rezygnacji z własnej widoczności. Pod tą warstwą napięć kryje się jednak uczucie bliskości i miłości trudnych do opisania. „Basquiat. Życie i dziedzictwo legendy sztuki” Phoebe Hoban, Rebis Gdy umierał, żar lał się z nieba, a młody chłopak, nadzieja nowej sztuki, dogorywał przed domem na nowojorskim Noho. Przedawkowanie heroiny. Chwilę przed podróżą, która miała wyzwolić go od nawyku. Basquiat, jedna z najjaśniejszych gwiazd kultury pop i tzw. wysokiej, lubił malować w garniturach Armaniego, chadzać w pokazach Comme des Garçons, umawiać się z Madonną, grać w bandzie Gray. Był ulubieńcem Warhola i artystą, który zatrząsł światowym rynkiem sztuki lat 80. XX wieku, mówiąc o rasizmie, historii i tożsamości. Warto.
Jakub Józef Orliński: „Żyję pasją, która prowadzi mnie w takie miejsca, do których dotąd nikt nie zajrzał” [WYWIAD]
Muzykę traktują innowacyjnie, ale zawsze z najwyższym szacunkiem. Pianista i kompozytor Aleksander Dębicz oraz kontratenor Jakub Józef Orliński czasami łączą siły i wychodzą z tego ciekawe produkcje, jak płyta „LetsBaRock” czy zamknięcie polskiej prezydencji przy radzie unii europejskiej. A teraz? Ich własny festiwal – Break in Classic. Dziś porozmawiamy więc o przełomach.
Milan Kundera w „Żarcie” pisał, że wszystkie przełomowe sytuacje w życiu są bezpowrotne i żeby być pełnym człowiekiem, trzeba przejść przez tę bezpowrotność z całą świadomością, wypić ją do dna, bez oszustwa, bez udawania, że się jej nie widzi. Wasz festiwal Break in Classic można tłumaczyć jako pewien przełom, choć można mu nadać wiele definicji. W swoich życiach byliście gotowi na przełomy? JAKUB JÓZEF ORLIŃSKI: Myślę, że jesteśmy książkowym przykładem przełamywania w zasadzie wszystkiego. Świadczą o tym drogi naszych karier, wspólnie i osobno. Dlatego Break in Classic to nie jest przypadek. Użyliśmy słowa „break”, by się nim bawić, wykorzystywać w wielu znaczeniach. I może nie powiedziałbym, że ze swojej strony od zawsze byłem gotowy na przełamywanie, ale ja po prostu kocham to, co robię. Żyję pasją, która prowadzi mnie w takie miejsca, do których dotąd albo nikt nie zajrzał, albo w których nikt niczego jeszcze nie zrobił. Więc czy byłem gotowy na przełomy? Nie wiem. Za to podążałem świadomie swoją drogą. ALEKSANDER DĘBICZ: Przełom kojarzy mi się jednocześnie z jakąś cezurą, czymś nagłym, zmieniającym rzeczywistość. A wydaje mi się, że Jakub i ja realizujemy nasze pomysły stopniowo. Nie przypominam sobie przełomowego momentu, który sprawił, że zmieniłem kurs ścieżki artystycznej. Bo my tak naprawdę wracamy do przeszłości, naturalnych zjawisk, które kiedyś nie wywoływały konsternacji, a dziś, niestety, czasami wywołują. JAKUB: To ważne, bo często pytają mnie, czy chciałem zmieniać muzykę klasyczną. Nigdy w życiu nie miałem takiego planu, bo ja klasykę kocham za to, czym jest. Dlatego w nią wszedłem. Jednocześnie żyję w XXI wieku, używam wszystkich dostępnych rozwiązań technologicznych. Dlaczego więc muzyka klasyczna nie mogłaby żyć nowym życiem? Nie chodzi o to, żeby ją zmieniać, ale dmuchnąć wiatr w żagle. Chodzi o inny język opowiadania, wykorzystywania jej? ALEKSANDER: Trochę tak. Wielokrotnie spotykałem się z sytuacją, gdy po koncercie ktoś podchodził z gratulacjami i zaczynał od tłumaczenia, że się nie zna. Odpowiadam wtedy zawsze, że nie oczekuję, żeby mój słuchacz się znał, proszę, by opowiedział o swoich emocjach, doświadczeniu. Wszyscy chętnie rozmawiają o filmach, niezależnie od tego, czy się na nich znają, czy nie. Dyskutują na przemian o kinie rozrywkowym i artystycznym. Dlaczego więc nie mogłoby tak być z muzyką? Dlatego chcemy ten świat odczarować. Wystarczy przyjść i posłuchać. Doświadczyliśmy tego, że nawet gdy gramy koncerty hardcorowo klasyczne, bez żadnych improwizacji, spotykamy się ze zrozumieniem młodych ludzi. Oni to czują. JAKUB: Ludzie są zaintrygowani. ALEKSANDER: Bo są wrażliwi. Tylko wielu w to nie wierzy. Czasami przez niepotrzebnie narzucane, odstraszające konwenanse zniechęca się ludzi do przeżycia czegoś głębszego. Choć niektóre zasady są słuszne. Na requiem Mozarta warto pójść jednak ubranym elegancko. Z kolei Henry Purcell pisał poważne dzieła, ale stworzył też „Strike the Viol”, które wykorzystaliśmy na „LetsBaRock”. To tak, jakby porównać „Aż poleje się krew” Paula Thomasa Andersona z jego „Licorice Pizza”. JAKUB: Albo „Listę Schindlera” z „Parkiem Jurajskim” – oba te filmy wyreżyserował Steven Spielberg. Z czego Waszym zdaniem wynika ten strach ludzi? ALEKSANDER: Choćby z tego, że wciąż panuje przekonanie, że należy mieć przynajmniej podstawowe wykształcenie muzyczne, żeby się w ogóle odezwać na temat muzyki. Zmienia się to powoli choćby w sztukach plastycznych, bo ludzie coraz chętniej chodzą do galerii i wyrażają swoje opinie. Człowiek wyrabia się przez słuchanie, oglądanie. JAKUB: To kwestia otwartości. Edukacja mogłaby zmienić dużo – i nie chodzi o to, że nagle wszyscy mają chodzić do szkół muzycznych. Ale pamiętam, jak wielką wartością było pójście z klasą do teatru czy muzeum albo opery. Na początku niczego się nie rozumie, nie masz pojęcia, co widzisz. Jednak to wyrabia otwartość i nawyki, a pewnego dnia cię zaciekawi. A ramy są potrzebne, właśnie podczas wysłuchiwania requiem czy Stabat Mater. Jednak jeśli ktoś chce klaskać między pieśniami cyklu czy częściami, niech klaszcze. Mnie to nie przeszkadza. Choć znam takich, którzy, gdy ktoś z publiczności wyciągnie telefon czy choćby z sali dobiegną jakieś szmery, schodzą ze sceny. Za to mnie, gdy gram koncert, a światło zostanie skierowane na jakąś osobę z publiczności, czasem się zdarza zauważyć, że ona np. śpi. Teraz mnie to bawi, ale gdy zaczynałem karierę, drażniło mnie i stresowało. Wydawało mi się, że nudzę ludzi. Wkrótce jednak zauważyłem, że gdy ja zamykam oczy, słuchając kogoś, odpływam. I jest to najwyższy poziom ekstazy. Jestem spokojny, a muzyka wysyła mnie w inny świat. Najbardziej odczuwam wtedy emocje. Dziś, gdy na widowni widzę taką osobę, myślę: „Ale jej zrobiłem wieczór!”. A co Wy właściwie widzicie ze sceny? ALEKSANDER: To zależy od miejsca, w jakim występuję. Czasami oświetlenie jest ustawione w taki sposób, że nikogo nie widać. Siedzę też bokiem do publiczności, obserwuję ją głównie wtedy, gdy się kłaniam lub do niej zwracam. Bardziej więc słyszę publiczność, odczuwam ją. JAKUB: Zdarzają się koncerty, podczas których podchodzę do każdego personalnie. Podczas naszych występów promujących płytę „LetsBaRock” oświetlenie pozwalało spojrzeć na ludzi, włączyć ich w interakcję. Ale wiem, że nikt ze słuchaczy nie lubi zbyt mocnego, przeszywającego go wzroku, dlatego robię wszystko, by ludzie, gdy na nich patrzę, nie poczuli się nigdy, jakbym czegoś od nich wymagał. Nie chcę nikogo stresować. Zdaję sobie sprawę ze scenicznej charyzmy. Dzięki tej energii ludzie bawią się dobrze, przeżywają z nami głębokie chwile, bo mimo ich przymkniętych oczu, wiem, że są ze mną. Właśnie dzięki tej energii, która przyciąga. Lubię więc angażować słuchaczy, patrzeć na nich, ale nie wywieram presji. To ma być przyjemne doświadczenie. Czasem może mniej. Wszystko ma być jednak kwestią muzyki, nie mojej osoby. Zdarza się, że w operze światła są ustawione tak, że nie widać nikogo. Uwielbiam to. W granej przeze mnie operze „Orfeusz i Eurydyka” pojawiają się sceny dramaturgicznie trudne i ciężkie do uniesienia. Ta czwarta ściana, otwarta, pomaga w tej roli. Patrząc na to z drugiej perspektywy – a więc widowni – na takie koncerty najlepiej chodzić ze znajomymi. Nie ma wtedy ciśnienia, jesteście w tym razem. Po to m.in. zrobiliśmy nasz festiwal. Kto wpadł na pomysł nazwy „Break in Classic” – skazy, pęknięcia, przełomu, przerwy? ALEKSANDER: Kryje się za nią wiele znaczeń: przerwa, przełamanie… A jednocześnie jest to nawiązanie do breakdance’u. JAKUB: Dlatego ta nazwa z nami zarezonowała, daje pole do interpretacji, a tym samym zaprasza szerokie grono potencjalnych odbiorców. Chcę, żeby ludzie mówili: „ Jedziemy na Breake’a”. Po prostu. Jak wyglądał dobór artystów, których zaprosiliście jako dyrektorzy artystyczni? Wśród nich jest klarnecista David Orlowsky, wokalistka Elina Duni, Atom String Quartet. No i Wy. JAKUB: Wszyscy są niezwykle charyzmatyczni. Flecistka Lucie Horsch robi na mnie wielkie wrażenie – to młoda dziewczyna, która gra muzykę dawną, a robi to tak, że czujesz się, jakbyś słuchała współczesnych brzmień. Jest to bardzo pociągające, chcesz w tym brać udział. ALEKSANDER: Poza tym mieliśmy konkretne kryterium: z jednej strony muzycy na światowym poziomie, wybitni interpretatorzy klasyki, a jednocześnie muzycy otwarci, eksperymentujący, odważni, niebojący się flirtów z różnymi gatunkami, ale nie przekraczający przy tym granicy dobrego smaku. Jak nie przekroczyć tej granicy dobrego smaku? ALEKSANDER: Trudne pytanie, bo dobry smak jest kwestią gustu. Ale to, co istotne, to by nie wypaczać znaczenia oryginału. I nie spłycać muzyki. Ważne, by była wyrafinowana. Dlatego zaprosiliśmy Elinę Duni i Roba Lufta, niezwykłych muzyków jazzowych. Poza tym ciężko na to pracujemy. JAKUB: Ludziom wydaje się, że w pewnym momencie wszystko przychodzi samo. Ale to nieprawda. Żaden artysta nie może myśleć „Stworzyłem dzieło i niech się teraz dzieje”. To tak nie działa. A często takie myślenie dominuje w moim pokoleniu – że kiedy masz agenta albo wygrałeś konkurs, wystąpisz już wszędzie. Mam świetnego agenta, a mimo to jestem cały czas przy komputerze. Chcę dokonać kolejnych rzeczy, więc się staram, by nie stracić pasji, głodu artystycznego. Wy się bardzo dobrze uzupełniacie i dogadujecie… ALEKSANDER: Bo uwielbiamy stan ekscytacji, on nas napędza. Wynika z tego głodu artystycznego, sztuki, jaką robimy. JAKUB: Jesteśmy też pracowici i zmotywowani. Poza tym uwielbiamy improwizować. Nie tylko muzycznie, ale i sytuacyjnie. Chcemy być zaskakiwani, działać na żywo. I autentycznie. Ten głód pozostawia nas w stanie ciągłej motywacji. ALEKSANDER: Ostatnio uświadomiłem sobie, że trzeba też polubić porażki. Bo to proces, nieodzowny element sukcesów. Trzeba ich też trochę zaliczyć. JAKUB: My zaliczyliśmy. Jedne mniej, inne bardziej bolesne. Po porażce zawsze pojawia się plan B, C, D. Bo z nimi trzeba się oswoić podobnie jak ze stresem, który potrafi działać motywacyjnie. Jest takie powiedzenie: „Trzymaj przyjaciół blisko, ale wrogów bliżej”. Sprawdza się w tym przypadku. No i jak ten stres oswajasz? JAKUB: Gdy jeszcze nie potrafiłem go opanować, mój oddech stawał się płytki, nogi miękkie, głos się chwiał. Czułem suchość w ustach. Zaczynałem więc z tym obcować, ćwiczyć – a im więcej ćwiczysz, tym większą masz pewność siebie, świadomość ciała. Musisz siebie znać. Dziś czuję się komfortowo z tym, co robię, mimo wielu stresujących sytuacji, bo one ciągle się pojawiają. Podobno stres, po którym następuje sukces, wzmacnia człowieka. Seria porażek z kolei może go zniszczyć. Trzeba być gotowym, żeby tego uniknąć. Znam wielu artystów, którzy nigdy sobie nie poradzili ze stresem. Musieli zmienić zawód, choć ich głosy lub gra na instrumencie były fenomenalne. Musisz mieć predyspozycje, by wykonywać ten zawód. I pamiętać, że stres na zawsze pozostanie jego częścią. Alku, napisałeś siedmioczęściową kompozycję „Unity”, która wybrzmiała na zakończenie prezydencji Polski przy Radzie Unii Europejskiej. ALEKSANDER: To wielkie wyróżnienie. Uważam, że Europejczykom brakuje wspólnej, pozytywnej emocji. Coraz częściej zdarzają się te negatywne. Politycznie, gospodarczo jest lepiej lub gorzej, ale wciąż brakuje tej emocji. Mój utwór miał podkreślić, że różni ludzie, jak wybitni soliści o odmiennych osobowościach, których zaprosiłem do projektu, mogą stworzyć jedność. To moja metafora ideału Unii. Dbajmy jako kraje o nasze odrębne interesy i kultury, ale twórzmy wspólnie coś wyjątkowego. W jakiej kondycji jest dziś polska muzyka klasyczna? JAKUB: W całkiem dobrej mimo tego, co się mówi. Ile razy słyszałem już, że opera umiera. I dotąd nie umarła. Mamy niesamowite wsparcie różnych instytucji, fajne miejsca, w których możemy grać we Wrocławiu, w Katowicach, Warszawie, Gdańsku, Szczecinie. Ludzie przychodzą na koncerty, są ciekawi. Wśród nich ci bardzo młodzi. Filharmonia, opera czy teatr stają się cool na piątkowe, wieczorne wyjście. Wraca moda na kulturę. Nowe Muzeum Sztuki Współczesnej fajnie wrzucić na Instagram. W tym kontekście muzyka klasyczna jest w dobrym miejscu. ALEKSANDER: Polska ma naprawdę wybitnych muzyków. JAKUB: Obyśmy tylko bardziej w siebie wierzyli.
6 książek z polecenia szefowej działu kultura, które warto przeczytać w tym miesiącu [ELLE Book Club]
Literatura reaguje na bieżące wydarzenia, podejmuje ważne tematy, trzyma w napięciu, a gdy tego trzeba pozwala na oddech. Oto 6 tytułów z polecenia szefowej działu kultura, które warto przeczytać w kwietniu 2026. Książka miesiąca – „Idąc na rzeź” Mahmud Doulatabadi, ArtRage Gdy USA i Izrael zaatakowały Iran, zrobiłam to, co robię za każdym razem, gdy w przestrzeni społeczno-politycznej dochodzi do przewrotu. Staram się zrozumieć. I sięgam do książek. Tym razem irańskiego pisarza Doulatabadiego, którego najmocniejszą stroną jest czułość opisu zastałej rzeczywistości. W „Idąc na rzeź” kreśli obraz wojny irańsko-irackiej, choć trudno się tego domyślić, bo autor konsekwentnie unika dosłowności, dzięki czemu karmi czytelnika rzeczą uniwersalną. „Gdzieś na kuli ziemskiej zostaje wystrzelony pocisk” – zaczyna. I wiem, że nie jest to książka o polityce czy historii, ale ludzkim doświadczeniu. Żołnierze walczą resztką sił o dostęp do wody i próbują przetrwać, choć na ich korzyść nie działa ani pustynny krajobraz, ani wróg w okopach, ani strach, ani majaki – wynik odwodnienia. Wielotorowa narracja jest wymagająca, ale splata różne perspektywy i pokazuje, jak rozmywają się granice między wrogiem a ofiarą. To opowieść o wojnie widzianej z bliska, takiej, która niszczy ciała, pamięć i tożsamość. „Nasze wieczory” Alan Hollinghurst, Filtry Losy Dave’a Wina śledzimy przez sześć dekad, od momentu, gdy jako nastolatek trafia dzięki stypendium do elitarnej szkoły. Tam szybko poznaje, czym są klasowe podziały, rasowe uprzedzenia i przemoc ze strony uprzywilejowanych kolegów, w tym przyszłego polityka związanego z brexitem. W dorosłym życiu odnajduje siebie w teatrze i londyńskim środowisku artystycznym. Oto portret Anglii – kraju pełnego napięć społecznych, historii miłości, ambicji i straty. „Wiejskie dzieci” Aneta Godynia, Sploty Aneta Godynia to popularna genealożka, która przeszukując archiwa, postanowiła z czułością zapisać historię tych, o których z tej perspektywy dotąd za dużo się nie mówiło – naszych przodków, kiedy byli jeszcze mali. „Wiejskie dzieci” to pełna faktów i arcyciekawych dokumentów historia ciągnąca się od narodzin po dorosłość. Godynia opisuje metody wychowawcze (usypianie narkotycznym makiem), przemoc bez konsekwencji, pasionki, którymi zajmowały się już pięciolatki, czy nadrzędną rolę folkloru nad nauką. Fascynująca podróż! „Żywa i martwa” Zadie Smith, Znak Na książki Zadie Smith, głosu swojego pokolenia, czeka się z doskwierającą niecierpliwością. To wielki prezent, bo Smith pisze porywająco o władzy, macierzyństwie, polityce, kobietach w sztuce. Krąży wokół pytania, co w kulturze pozostaje żywe, a co nieuchronnie odchodzi w niepamięć (również w kontekście pandemii), wracając do twórczości tych, którzy ją ukształtowali. Szkice łączą osobiste wspomnienia z krytyką literacką i refleksją nad przemijaniem. „Miyazaki. Świat w animacji” Susan Napier, Bo.wiem Jeśli ktoś zadaje mi pytanie o ulubiony film, w pierwszej trójce wymieniam anime Studia Ghibli, „Księżniczka Mononoke” w reż. Hayao Miyazakiego. Ta wielka postać światowej popkultury (i pracoholik) trafiła na karty wnikliwej opowieści o wyobraźni mistrza i świecie, który stworzył w swoich filmach. Oto jak z doświadczeń osoby, która dorastała w Japonii czasów wojny, modernizacji i napięcia między technologią a naturą, wyrosło niezwykłe uniwersum animacji. Analizując najważniejsze produkcje Studia Ghibli, Napier odsłania powracające motywy, jak: ekologiczny niepokój, antywojenne przesłanie oraz bohaterki wymykające się tradycyjnym rolom. Z tej arcyciekawej analizy wyłania się portret artysty, który z kina animowanego uczynił jedną z najbardziej sugestywnych form opowiadania o współczesnym świecie. „Granice ryzyka: szelest, szum, szrama” Małgorzata Oliwia Sobczak, W.A.B. Lubię się bać. I lubię strach, który funduje Małgorzata Oliwia Sobczak, autorka bestsellerowych „Kolorów zła”. Bohaterami „Granic ryzyka”, nowego cyklu, są detektyw Oskar Korda i dziennikarka Alicja Grabska, którzy rozpoczynają śledztwo po odkryciu ciała młodej kobiety w lesie nieopodal sopockiej Łysej Góry. Trylogia – „Szelest” (który tu prezentuję), „Szum” i „Szrama” – stawia pytanie o to, jak daleko można się posunąć, by odkryć prawdę, i jaką cenę trzeba za tę prawdę zapłacić. Odpowiedź może się nie spodobać.
6 najlepszych książek kwietnia 2026, które warto dodać do swojej listy [ELLE Book Club]
Od literatury pięknej i biografii po reportaż, romans i błyskotliwy przewodnik po muzyce – ten wybór książek na kwiecień 2026 łączy różne gatunki, ale wspólny jest tu jeden mianownik: każda z tych historii uruchamia emocje i potrzebę, by spojrzeć na świat trochę inaczej. Książka miesiąca: „Grenlandia. Ulotny duch Północy” Paulina Tondos, Bezdroża Przyszło nam żyć w czasach niespokojnych, gdy wzmożone zainteresowanie mocarstw, szczególnie przywódców, autonomicznymi krajami może skończyć się kolejnym globalnym konfliktem. Jednym z punktów zapalnych stała się Grenlandia, wyspa o bogatej inuickiej kulturze, strategicznym położeniu, do tego pełna – co najbardziej wabiące dla obcych polityków – rzadkich złóż naturalnych. O wadze tej ziemi pisze Paulina Tondos, przypominając, że pierwsze pomysły Amerykanów, by kupić Grenlandię, sięgają już XIX wieku, choć wtedy jeszcze Kongres uznawał je za niedorzeczne... To krótka, bo niespełna 200-stronicowa przeprawa przez historię wyspy, jej makabryczne legendy, dziedzictwo Inuitów, nastawienie wobec Duńczyków, sytuację młodych i praktyczne informacje, jak te, że imigranci stanowią 4,3 proc. ludności i najwięcej znajdziemy tu przybyszów z Filipin, Tajlandii i... Polski. Zakończenie jest otwarte, bo przecież historia wyspy może się zmienić w mgnieniu oka. Warto wiedzieć dlaczego. „Opowieść o starym dziecku” Jenny Erpenbeck, Znak Literanova Niewydany dotąd w Polsce debiut Erpenbeck czyta się dziś jak zapowiedź całej jej twórczości: chłodna opowieść o mówiącej niewiele dziewczynie bez przeszłości. Dostajemy studium przetrwania, milczenia, podporządkowania i pragnienia zniknięcia z pola widzenia. Powojenna rzeczywistość tylko wzmacnia pytanie o tożsamość, której bohaterka nie chce odnaleźć, a którą inni próbują jej narzucić, co zresztą przeżyła realna postać, francuska filozofka Sarah Kofman. Niepokojąca proza o pamięci i o tym, jak wiele człowiek potrafi unieść. „Bracia Grimm. Biografia” Ann Schmiesing, Wydawnictwo Poznańskie „Jaś i Małgosia”, „Muzykanci z Bremy”... Kogo w dzieciństwie nie raczono baśniami braci Grimm? Dopiero z wiekiem zaczyna się dostrzegać makabrę ukrytą pod skórką – przypominamy sobie o obciętych palcach i tryskającej z nich krwi w „Kopciuszku” czy paleniu bohaterów żywcem. Kim więc byli ich mroczni autorzy? To wyjaśnia biografia panów Grimm autorstwa Ann Schmiesing. Bracia – uczeni, z których jeden odkrył prawa zmian głosek, a razem napisali gigantyczny słownik – traktowali baśnie niczym materiał odzwierciedlający społeczne lęki, a także szansę na niemiecką wspólnotę. Arcyciekawa podróż przez epoki i dalekie od baśni życiorysy. „Spotkajmy się, kiedy będzie ładna pogoda” Lee Do-Woo, W.A.B. Jako wielbicielka koreańskiego kina i K-dram czekałam na tę powieść, mimo że za czytanie romansów biorę się rzadko. Pisarka Lee Do-Woo prowadzi powolną narrację o Hae-Won, zmęczonej Seulem młodej kobiecie, która wraca do miasteczka, do domu rodzinnego od zawsze prowadzonego przez kobiety. Szybko trafia tam na księgarnię swojego dawnego znajomego ze szkoły, Un-sopa. I już wiadomo, że miłość odnajduje nas nawet w beznadziei i zostaje, mimo że nie wiemy, jak nazwać uczucie. Jest tu samotność, przebaczenie, zupełnie inne podejście do wyrażania uczuć, niż przyzwyczaiła nas kultura zachodnia, i dużo czułości. To historia o powrocie do siebie możliwym dopiero wtedy, gdy ktoś ma odwagę poczekać i nie zmusza do natychmiastowego szczęścia. „Kobieta zrelaksowana” Nicola Jane Hobbs, PWN Pytanie podstawowe: udało ci się kiedykolwiek spotkać zrelaksowaną kobietę? Hobbs przygląda się kobietom żyjącym w napięciu i ciągłym poczuciu bycia niewystarczającymi. Łącząc wiedzę psychologiczną z doświadczeniami pacjentek, pokazuje, że odpoczynek jest podstawą zdrowia, a nie nagrodą za produktywność. To ważna książka o odzyskiwaniu łagodności wobec siebie i budowaniu życia opartego na własnych potrzebach. Lektura obowiązkowa! „Orkiestra szaleńca” Edward Brooke-Hitching, Rebis Jak plotkowali na swój temat kompozytorzy? Jaki jest kolor muzyki i co dzieje się z naszym ciałem, gdy doświadczamy synestezji? Jak to możliwe, że podczas koncertu w La Scali dyrygentowi Muhaiowi Tangowi spadły spodnie? Jakie były inne muzyczne katastrofy? Fantastyczny alternatywny przewodnik po muzyce klasycznej i pop.
Moja Łemkowyna. Michał Szymko o wystawie „Formy obecności” [WYWIAD]
Zwielokrotnienia na obrazach Warhola to wpływ jego głęboko religijnej matki i rozdawanych przez nią świętych obrazków. Kilka z prac mistrza obok ikon Nowosielskiego czy sztuki Fedaka zawiśnie na fascynującej wystawie poświęconej Łemkom/Rusinom Karpackim, którym kurator Michał Szymko przywraca pamięć.
MAJA CHITRO: Skąd jesteś? Warhol w swojej słynnej wypowiedzi twierdził, że pochodzi znikąd. MICHAŁ SZYMKO: Ja też jestem z tego „nikąd”. Określam tak wioskę na pograniczu polsko-łemkowsko-słowackim. Dla ciebie to Łemkowszczyzna, region w Polsce. Dla mnie Lemkowyna – moja ojczyzna. Stąd pomysł na wystawę „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”. A zaczęło się od form milczenia. Szymborska pisała: „Ktoś tutaj był i był, i nagle zniknął i uporczywie go nie ma”. Jako badacz, wykładowca akademicki nie mogę się na to godzić. Więc ekspozycja staje się manifestem przywracania Łemkom głosu. Jako Łemkowie, Rusini Karpaccy, mieszkamy w obrębie terytorium Polski, Słowacji, Serbii, Chorwacji, Rumunii, Czech, Ukrainy, USA, Kanady, Argentyny, Węgier. Nasza sztuka jest więc częścią dziedzictwa tych państw, lecz w muzeach nie widuję kontekstu łemkowskiego. Oto forma milczenia. Wykluczenie kultury łemkowskiej w polskiej świadomości jest znaczące. Wciąż za mało mówi się o akcji Wisła, do której doszło w 1947 roku, choć to jedna z najczarniejszych kart w naszej historii. Siłą na ziemie zachodnie i północne przesiedlono 140 tysięcy Łemków. Zdaję sobie sprawę z kontrowersyjności tego stwierdzenia, ale uważam, że była to czystka etniczna. Przerwano transmisję naszej bytności i tożsamości. Oderwano nas od naszej ojczyzny. W języku łemkowskim istnieje pojęcie „na czużyni” – na obczyźnie, jak nazywa się te ziemie. Początkowo władza zachęcała Łemków do wyjazdu do ZSRR. Ci, którzy pozostali, dostali symboliczną godzinę, by spakować cały dobytek i przygotować się na wygnanie. Myślę tu szczególnie o moich pradziadkach, których deportowano, oraz o cioci Kapłończykowej, doskonale pamiętającej tamte czasy. Opowiadała mi wielokrotnie, że na wygnaniu jej matkę napadli Polacy – pobili ją i próbowali wyrwać język tylko dlatego, że mówiła do córki po łemkowsku. Finalnie udało jej się wrócić do Zyndranowej, lecz dom musiała odkupić od pani Bolkowej, która go sobie przywłaszczyła. Wielu Łemków przeżyło całe życie w strachu. Zresztą jeżdżę z tatą po łemkowskich wioskach i spisuję te historie po to, by formy milczenia wreszcie przepadły. Mam świadomość, że te historie są jak łączy się żar. Jeśli nie podtrzymamy ich, zgasną na zawsze, a bez tych głosów nie będziemy w stanie zrozumieć, kim naprawdę jesteśmy. A gdy zaczynasz mówić o sztuce łemkowskiej, często słyszysz pewnie, że to folklor. Błędne myślenie? Błędne. Tym bardziej, że na wystawie zobaczymy prace m.in. Andy’ego Warhola, Epifaniusza Drowniaka, czyli Nikifora, czy Jerzego Nowosielskiego zestawione w nieoczywistym kontekście, wśród twórców, których historia próbowała wymazać, takich jak choćby Mykołaj Fedak. Jego obrazy odkryłem przypadkiem w łemkowskiej wsi Olchowiec, w chyży pana Kiełbasińskiego. Byłem u niego w odwiedzinach. A obok szafy leżał obraz podpisany cyrylicą: „M. Fedak”. Kim był ten Łemko? To pytanie długo nie dawało mi spokoju. Z czasem dotarłem do strzępów jego losów: najbliższych Fedaka upchnięto podczas wywózek w pociągu do Chersonia i wszelki ślad po nich zaginął. Do Olchowca przychodziły potem tylko pojedyncze kartki świąteczne z Kiszyniowa, jedyny znak, że Mykołaj żyje. Zacząłem więc pisać do lokalnych instytucji kultury, krok po kroku składając tę historię jak rozbite naczynie. Po miesiącu przyszła odpowiedź: „Mykołaj zmarł w sierpniu 2024 roku, ale wciąż żyje jego żona Rita”. Poleciałem więc do niej. Spędziliśmy trzy dni w ich mieszkaniu. Kilkukrotnie podkreślała, że mąż do końca wierzył, że Łemkowie kiedyś jeszcze sobie o nim przypomną. I właśnie dlatego nazywanie tej sztuki folklorem jest nie tylko błędem, lecz także powtórzeniem przemocy milczenia, na którą się nie godzę. Jak znaleźć w takim razie wspólny pierwiastek dla tak odrębnych artystów, jak Warhol czy Fedak, żeby opowieść o nich płynęła wartko? Wystawa jest podzielona na trzy części, a pierwszą z nich poświęciliśmy pamięci. Pojawia się tu m.in. portret Aleksandra Duchnowycza, naszego budziciela narodowego, który wypowiedział słynne: „Rusinem byłem, jestem i będę”. Narracja prowadzi od historii takich twórców, jak Mykołaj Fedak czy Dawid Zdobylak, aż po przedmioty z kolekcji Państwowego Muzeum Etnograficznego – rzeczy, które kiedyś należały do konkretnych ludzi. Weźmy choćby kierpce: nie wiemy, kto w nich chodził po Łemkowynie, jakie były losy tej osoby, co zapamiętała, a czego nie zdradziła nikomu opowiedzieć.... W popkulturze wiedzę o tradycyjnych strojach łemkowskich w projektach popularyzuje m.in. Zofia Chylak. I na szczęście coraz więcej tych nazwisk wybrzmiewa – o swoim łemkowskim pochodzeniu mówią Zosia, Igor Herbut, Misia Furtak czy Dorota Nieznalska, której praca zresztą pojawi się również na wystawie. To mocny głos, sygnał informujący o tym, że my jesteśmy. Istniejemy. Pamięć to część pierwsza. Jaka jest druga? Przenosi nas w Karpaty, w krajobraz gór i doświadczenie natury. Na pierwszy rzut oka to przestrzeń kojąca, dająca wytchnienie. Ale pod spodem pulsuje opowieść o utracie i tęsknocie. To tutaj po raz pierwszy spotyka się Nowosielski z XVII-wieczną ikoną sądu ostatecznego ze zbiorów muzeum w Świdniku w Słowacji, którą zestawiono z ikonami pisanymi współcześnie przez Mirosława Trochanowskiego. Co istotne dla mnie, jako kuratora, historyka sztuki i łemkowskiego badacza wewnętrznego ogromne znaczenie ma fakt, że ta wystawa powstaje właśnie w Państwowym Muzeum Etnograficznym. Placówka ma świadomość obowiązku krytycznej refleksji nad tym, jak przez lata pokazywano mniejszości etniczne. Co więcej, nie boi się stawiania pytań o wykluczenie, asymilację i mechanizmy przemocy – przywraca jednocześnie obecność tym, których historię próbowano wymazać. Misją muzeum jest pokazywanie kultury mniejszości jako zjawiska dynamicznego, żywego i globalnego, dalekiego od stereotypów sztuki ludowej. „Formy obecności” mają uświadomić, że etnografia to nie tylko przeszłość, lecz także współczesność i przyszłość. Przechodzimy więc do sali trzeciej... Którą zdecydowałem się nazwać Transpop – to przestrzeń, gdzie zderzam popkulturę z tradycją. Wisi tu praca Warhola „Marilyn Monroe”, jest też 36-krotnie powielona postać Mikołaja z ikony XVII-wiecznej ikony św. Mikołaja z Muzeum Regionalnego w Sanoku. Chcę pokazać, jak radykalnie zmienia się funkcja ikonicznego przedstawienia: ikona przeszłości i ikona nowoczesności, skonfrontowane z sobą w jednym miejscu. Nieczęsto w kulturze masowej wspomina się o Warholu w kontekście jego rusińskich korzeni. No właśnie, a przecież silny wpływ miała na niego i jego sztukę matka Julia Warhola. To ona wymyśliła słynną warholowską czcionkę. W ten sposób pisała na co dzień, nauczyła go tego jeszcze w austro-węgierskiej szkole, do której uczęszczała. Miała więc niezaprzeczalny wpływ, choć pośredni, na historię sztuki amerykańskiej. Zbyt łatwo przychodzi nam zapominanie o korzeniach Andy’ego, jego głębokiej wierze... Stąd to słynne zdjęcie artysty z papieżem Janem Pawłem II zrobione w kwietniu 1980 roku na Placu św. Piotra w Rzymie. Wielu publicystów z najbardziej opiniotwórczych magazynów na świecie komentowało to spotkanie jako wynik nawrócenia Warhola po uniknięciu śmierci z rąk Valerie Solanas, autorki skrajnego, feministycznego manifestu „SCUM”, rozgoryczonej brakiem artystycznego wsparcia. Był 1968 rok i po tym incydencie Warhol nigdy już nie osiągnął zadowalającej formy zdrowotnej. Ale Twoja opowieść poszerza tę historię i w zasadzie odkrywa ją na nowo. Mówisz o warholowskiej religijności wpojonej przez matkę, co można dostrzec w jego pracach powstałych na długo przed zamachem na jego życie. Zgadza się! O tym, jak ważna była religia w życiu Warhola świadczy choćby fakt, że na jego pogrzebie modlono się po rusińsku i angielsku. Przez całe życie matka zwracała się do niego wyłącznie po rusińsku. I to właśnie Julia zaszczepiła w synu głęboką religijność – opowiadała mu choćby żywoty świętych, a mały Andy chłonął te historie, zanim zamienił je na biografie gwiazd i celebrytów. Kojarzysz małe, ochronne obrazki rozdawane w kościołach i cerkwiach? Kolekcjonowała je, a Warhol później przetworzył ten gest w sztuce. Skąd wzięły się jego słynne multiplikacje? Właśnie z rytuału powtarzania, z ikon, które znał z domu. Matka opowiadała mu też o swojej wsi Mikovej położonej w Słowacji, o krowach, które zapamiętała, o zapachu gór w sadzie. Przecież to wszystko Warhol później wplatał w sztukę. Zachowało się podanie asystenta Warhola, który miał przedstawić mu pomysł na wykorzystanie motywu krów, a znudzony Andy się na to zgodził, choć sam wcześniej wspominał o pracy z nimi, co warto jeszcze zweryfikować w biografii. Właśnie z tego impulsu powstały słynne portrety krów. Mimo to, co szczególnie uderzające, żadna dotąd wystawa nie odczytywała jego twórczości w tym łemkowskim/rusińskim kontekście, choć jest on obecny w źródłach i otwiera zupełnie nową perspektywę interpretacyjną. Więc w wystawie „Formy obecności” spotykamy obecności, których zupełnie się nie spodziewamy. A jakie jest dziś największe marzenie Michała Szymki – Łemka? Marzę o tym, żebyśmy my, Łemkowie byli. Po prostu byli. Michał Szymko to historyk sztuki, ukrainista, doktor nauk humanistycznych. Łemko. Kurator wystawy „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”. Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, od 17.01.2026.
Tomasz Włosok: „Niby prosto jest się dziś komunikować, ale to nieprawda, bo przestaliśmy się zastanawiać nad tym, co mówimy, i tylko wypluwamy z siebie słowa” [WYWIAD]
Tomek Włosok przyznaje, że bliżej mu do marzyciela niż realisty. To dobrze, w dzisiejszym świecie potrzebujemy więcej takich twórców. W kontekście jego najnowszej roli w filmie „Dziki” rozmawiamy o tym, że w ciszy słychać więcej.
Tomasz Włosok - rocznik ’90. Jeden z najbardziej cenionych aktorów młodego pokolenia. Absolwent krakowskiej PWST. Zdobywca prestiżowej Nagrody im. Zbyszka Cybulskiego. Podczas FPFF w Gdyni otrzymał Kryształową Gwiazdę ELLE za rolę Jerzego Kuleja w filmie „Kulej”. 1 stycznia do kin wszedł film „Dziki” w reż. Macieja Kawulskiego, w którym wciela się w pierwszoplanową rolę tajemniczego wojownika. Jesteś typem milczącym? TOMEK WŁOSOK: Różnie. Kiedy najczęściej? W życiu. Praca daje mi przestrzeń, by się wyżyć, być przez chwilę ekstrawertykiem. Ale na co dzień to raczej jestem cichy. Niespecjalnie lubię gadać. A o czym lubisz? Lubię zgłębiać to, co moralne. Zagadnienia dotyczące powstania planety, galaktyki, astronomii, a także astrologii… Oprócz tego lubię sobie pogadać o tym, co nas w życiu wkurza, więc po ludzku. O grach komputerowych – o tym mógłbym mówić godzinami. I o filmach, choć przez to, że jestem częścią środowiska, z którego pochodzą też moi znajomi, staramy się gadać o tym jak najmniej. No tak, to przecież Wasza praca. Dlatego dziś o filmach rozmawiam mniej niż kiedyś. Dużo ich oglądasz? Wolałbym więcej. Oglądam za to sporo seriali, a to z prostej przyczyny – wieczorem, po całym dniu, jesteśmy już zmęczeni, dłuższa forma filmowa może w takim momencie przerazić. Co ostatnio oglądałeś? Najbardziej poruszyło mnie japońskie anime, choć nie jestem największym fanem gatunku. Przeglądaliśmy z Malwiną (Buss, partnerką Tomka – przyp. red.) Netfliksa i trafiliśmy na serial „Demon Slayer”. Słyszałem, że to popularna seria, nic dziwnego – znalazłem tam sporo prawd życiowych, o człowieku, naszych demonach i walce z nimi. To ciekawe, biorąc pod uwagę japońską kulturę umiaru – w tych filmach Japończycy mają szansę się wyżyć. Ciszę mają w życiu na co dzień, więc wyrzut zwierzęcej energii pojawia się w anime. Podobno warto też obejrzeć „Atak tytanów”, w którym główny wątek rozgrywa się na drugim lub trzecim planie. Klucza do historii szukamy w tle. Myślałam, że wymienisz „Niebieskookiego samuraja”. Świetny, ale bardziej zeuropeizowany niż „Demon Slayer”. A w kinie na czym ostatnio byłeś? „Jednej bitwie po drugiej” Andersona. Mocne doświadczenie. Rozumiem, dlaczego dzieli ludzi. Mnie poruszyła ta karykaturalna opowieść, a jednocześnie straszliwie schematyczna, szczera i prawdziwa. Ale ja łykam wszystko z DiCaprio. Ciebie też można oglądać teraz w kinie, w filmie „Dziki” w reż. Macieja Kawulskiego. Grasz głównego bohatera, który przez cały czas milczy. Gdy zabiera się głos aktorowi, co staje się jego językiem? Wszystko dookoła. Oczywiście na początku miałem plan, by usta zamknąć naprawdę na czas zdjęć, by tę ciszę lepiej zrozumieć. Ale byłoby to bardzo egoistyczne wobec wszystkich, którzy pracowali przy projekcie i nie musieliby mieć ochoty znosić aktora, wymyślającego sobie, że przestanie się odzywać, a potem opowiadającego o tym w wywiadach. Mieliśmy dużo zdjęć wyjazdowych, byłem odcięty od rodziny. Malwa z moją córką Jagodą przyjechały na chwilę, do Jury Krakowsko-Częstochowskiej. A potem wyjechaliśmy do Słowenii. I to dawało mi przestrzeń, by się wyciszyć. Oprócz tego wciąż zaskakiwały nas warunki atmosferyczne. Tam, gdzie miało być słońce, była mgła, a jeśli potrzebowaliśmy mgły, wychodziło słońce. Ale dzięki temu wyszło chyba jeszcze lepiej. Kim jest Dziki? Został wychowany przez las i góry. Ludzi spotyka dość późno. Jako że formowała go natura, proces adaptacji jest zupełnie inny. To outsider. Prawda, której uczymy się dzięki postępowi cywilizacyjnemu, różni się od pierwotnego instynktu, który posiadamy. Dziki jest tym instynktem, wśród ludzi kieruje się innym kodeksem moralnym niż przyjęty powszechnie. Budując bohatera, zastanawialiśmy się, jak może zareagować w konkretnej sytuacji, i każdy pomysł odrzucaliśmy, bo Dziki musiał zachowywać się instynktownie, w kontrze. Uwalniające uczucie – dać się ponieść instynktowi? O tak. Bieganie po górach, obcowanie z naturą, światło naturalne, stosunkowo mała ekipa – mieliśmy poczucie bliskości natury i możliwości wyżycia się. Szkoła przetrwania. Pozwolenie sobie na instynktowne działanie, a potem powrót do codzienności może być wycieńczające? Na planie biegałem w samych spodniach, przepasany pasem. Było zimno, w końcu nagrywaliśmy na wysokości 2700 metrów. Po powrocie do domu zapomniałem o wszystkich rzeczach, o których marzyłem przed rozpoczęciem zdjęć – że nagrywamy w górach, że będziemy się hartować, kąpać w lodowatych strumykach – i natychmiast schowałem się pod kołdrę. Ciepło, rodzina, telewizor. Ekstra. Ale sama przygoda była świetna, lubię takie ekstrema. Po to zostałem aktorem. Nie dziwi mnie Twój zachwyt naturą, wielką popularnością cieszą się obozy przetrwania, w których udział biorą ludzie na co dzień pracujący za biurkiem, w wieżowcach. To wiele o nas mówi, że mimo wszystko potrzebujemy natury, pierwotne instynkty nadal w nas są. Nie spędzisz w szklanych domach całego życia, czasami musisz spojrzeć na drzewo. Dlaczego Twój bohater nie mówi w ogóle? To tajemnica. Określiliśmy ją w pewien sposób z Maćkiem, ale zostawiliśmy też różne ścieżki interpretacji widzom. A może język świata, jaki znamy, jest nie do przyjęcia? No jasne, bo tak jak wspominałem, kieruje się on innym kodeksem. To nie tak, że on się nie porozumiewa, bo przez całą historię klarownie ze wszystkimi się komunikuje. Zależało nam, by pokazać, że język nie jest wszystkim, czego potrzebujemy do wyrażenia siebie. Niby prosto jest się nam dziś komunikować, ale to nieprawda, bo przestaliśmy się zastanawiać nad tym, co mówimy, i tylko wypluwamy z siebie słowa. To bolączka dzisiejszych czasów. Dziki uświadomił mi, że to, co pozawerbalne, często jest ważniejsze niż słowa. Żyjemy w świecie przestymulowania i każdy ma wiele do powiedzenia na każdy temat. Musimy mówić wszystko, pokazać wszystko. A Tove Jansson w „Opowiadaniach z Doliny Muminków” już dawno narzekała: „Dlaczego nie pozwolą mi nigdy zachować moich wspomnień o wędrówkach tylko dla siebie? Czy nie mogą zrozumieć, że gadaniem niszczą wszystko? Jeśli im opowiadam, to potem nic nie zostaje”. Pomyślałam, że to trochę o Tobie. Mamy wybór. Nikt do niczego nie może nas zmusić. Oczywiście to kwestia priorytetów, tego, komu na czym zależy. Jeśli jesteś aktorem i boisz się, że stracisz popularność i godzisz się na wystawienie siebie, bo ktoś cię do tego przymusza, to szkoda. Ja tak nie mam. Jasne, boję się, że mógłbym stracić komfort, którym się teraz cieszę, ale nie potrafiłbym się złamać… Czujesz presję z zewnątrz? Właśnie nie. A gdyby ktoś próbował mnie zmusić do takich wyznań, odwróciłbym się plecami, świadomy ewentualnych konsekwencji. Nigdy nie wiesz, co będzie jutro, ale warto być wiernym sobie i swoim zasadom. Zawsze byłeś taki odważny w stawianiu granic? Chyba nigdy nie musiałem ich stawiać, bo nie miałem potrzeby sprzedawania siebie. A teraz, gdy wyrobiłem sobie na ten temat konkretne zdanie, nikt mnie do tego nie zmusi. W takim razie jakim językiem opowiadasz o sobie? Jesteś aktorem lubianym, co widać w entuzjastycznych reakcjach widzów i ludzi, którzy Cię znają. To cenne. Dla mnie to przywilej. Po prostu nie kalkuluję. Nie oceniam ryzyka zawodowego, a także daleko mi do bycia kontrowersyjnym, bym w ogóle musiał kalkulować. Żyję w zgodzie z sobą, etyką moją i mojej rodziny. A ta jest dla mnie najważniejsza. I może o to w życiu chodzi? Żeby nie kalkulować? Choć nie jest tak, że nie próbuję się przypodobać nikomu… Komu próbujesz? Bliskim. Tym, na których mi zależy. Lubię być dobrze odbierany. Nie powiem brutalnej prawdy, żeby tylko wyszło na moje. Lubię być miły. To chyba trudne. Odgrywasz różne charaktery, a potem wracasz na łono rodziny, gdzie panują inne zasady. Za to masz spory komfort dzielenia życia z partnerką będącą aktorką i rozumiejącą tę sytuację. Jak wychodzisz z ról? Malwa mi daje duży komfort powrotu, bo nie lubię nazywać tego procesu wychodzeniem z roli. Ja po prostu mam coś w rodzaju syndromu odstawienia. Jestem w coś zaangażowany, żyję tym, myślę o projekcie długi czas. A gdy się kończy, przez chwilę czuję FOMO. Trwa to około dwóch tygodni. W tym czasie coraz bardziej angażuję się w życie rodzinne, dom żyje własnym rytmem i muszę na powrót w niego wpaść. Mam na szczęście wyrozumiałą drugą połówkę, która daje mi te dwa tygodnie. Ale nigdy więcej. Trudno na tej podstawie ocenić, czy aktorstwo to dla Ciebie tylko zawód, czy część życia. Na pewno część życia. Aktorstwo darzę szacunkiem. I kocham tę pracę. Nie chodzi tylko o to, że daje mi się wyżyć czy krzyczeć, co w życiu przychodzi mi z trudem. Jestem wdzięczny za moment, w którym się znalazłem, bo mam problem z przebijaniem się. To nie leży w mojej naturze, żeby być najgłośniejszym w pokoju. Dzięki aktorstwu mogę coś powiedzieć na moich zasadach. No i mogę przeżywać nieprawdopodobne przygody. Marzyłem o tym jako dzieciak. I tak zostało. Bliżej mi do marzyciela niż realisty. Czym jest ten szacunek do pracy, o którym mówisz? Na początku szanowałem sam fakt, że praca w ogóle się pojawiła. A potem następujące kroki milowe. Najpierw panicznie bałem się, że takie możliwości nigdy więcej się nie powtórzą. I taki lęk nadal we mnie siedzi. To chyba dotyczy wszystkich twórców pracujących na freelansie. Jesteś zależny od ludzi, którzy cię zatrudniają. Dziś szacunek do pracy dotyczy szansy tworzenia nowych rzeczy, ufających mi osób. Jaki rodzaj bohatera Cię fascynuje? Pilnujesz tego, żeby Twoje role były różne, grasz albo nadwrażliwca, albo nieudacznika, albo gangstera, albo legendę sportu… Jurek Kulej zdobył dwukrotnie złoty medal na igrzyskach olimpijskich. Był pięknym gawędziarzem, niezwykle inteligentnym gościem. Złotym człowiekiem kochanym przez wszystkich. Miał też trzy żony, rozbił kilka małżeństw, kilka osób przez niego cierpiało. Nie ma ludzi idealnych. I właśnie takie „luki” interesują mnie najbardziej. W kinie lubię też dostawać nadzieję. I kocham robić kino, które daje nadzieję. Chyba o to w życiu chodzi. Za dużo w nim smutku. Co nie oznacza, że nie lubię kina zaangażowanego, poruszającego, bez nadziei. Jestem Wagą, lubię równowagę, więc taki miks jest dla mnie idealny. A pamiętasz moment, kiedy skończyłeś film, a rola, którą odegrałeś, dała Ci nowy wgląd w człowieka? Każdy projekt coś takiego we mnie zostawia. Każdy też mnie jara – fajne jest to, że na poziomie scenariusza wiele rzeczy mogę wyczytać o człowieku, o sobie. W „Zielonej granicy” przeczytałem o strażniku granicznym, który stoi na granicy, wykopuje ludzi na stronę białoruską, należy do systemu, którego nie rozumie, ale musi działać, bo w przeciwnym razie zostanie posądzony o dezercję. Myślę o nim jako człowieku, który codziennie musi walczyć z tym, z czym nie powinien. Otwiera mi to głowę, trudne rzeczy staram się sprowadzić do osobistego doświadczenia. Znaleźliśmy się w dość dziwnym momencie historii, stoimy po dwóch skrajnych stronach barykady. Brakuje środka. Nie ma złotej równowagi. I ja w tym moim bohaterze dostrzegłem właśnie to, że znajduje się kompletnie pośrodku, nie należy do żadnej z grup. Czyli znajduje się nigdzie. No właśnie. A przecież nie ma człowieka, który nie miałby w życiu wątpliwości. Jednak dziś w dyskursie publicznym nie ma miejsca na wątpliwości. Masz się opowiadać po jednej lub drugiej stronie. Rola strażnika była dotąd dla mnie chyba najtrudniejszym zadaniem zawodowym, bo niosła za sobą społeczną odpowiedzialność. Pilnowałem, by nie wymknął mi się spod kontroli. Żeby miał w sobie cechy stawiające go w pozycji kata, ale jednocześnie ofiary systemu. To mocna rola, niosąca, jak mówisz, społeczną odpowiedzialność. I Wam jako twórcom tego obrazu mocno oberwało się za ten film. Jak to znosiłeś? To był burzliwy czas, tuż przed wyborami parlamentarnymi. Spirala się nakręcała, cięciwa napinała. Wszystkie straszaki, które się pojawiły, były w zasadzie internetowe. Na żywo nie zetknęliśmy się z nieżyczliwością. Mimo to było tak gęsto, że w okolicach premiery na kilka pokazów jechaliśmy z ochroną, bo nienawiść tak eskalowała. Na szczęście nic się nie wydarzyło. Ta rola była manifestem z Twojej strony? To był gorący czas, w którym o tym, co dzieje się na granicy, mówiło się dużo. Film wybrzmiał w tym momencie wyjątkowo donośnie. Jedni powiedzą, że premiera w tym okresie była prowokacją. Ja jako twórca nie mam wpływu na to, kiedy film wchodzi do kin. Ale mam wpływ na to, jaki scenariusz akceptuję i z kim pracuję. Tego byłem świadomy. Od początku do końca wierzyłem, że prawda się obroni. A ta zawsze leży pośrodku. Zajmuje Cię polityka? O tym, że to, co osobiste, jest polityczne, pisała już w latach 60. Carol Hanisch. Interesuję się polityką jako mężczyzna, jako ojciec dbający o dobro rodziny. Muszę wiedzieć, co się dzieje. Czasami się w tym zatracam, szczególnie gdy wrze na całym świecie. Czytam różne media, by móc wyrobić sobie własną opinię. Poranek rozpoczynam od Duolingo i sprawdzenia informacji. Masz swój „black mirror”, w którym przeglądasz swoich bohaterów, co prowadzi do odsłonięcia w Tobie jakiejś cechy, o której nie miałeś pojęcia? No oczywiście! W dużej mierze po to oglądam filmy. Jeśli wyłączam wszystkie receptory, idę za historią. I kocham te momenty. Zauważam wtedy reakcje, coś, co nie byłoby dla mnie naturalne, na co bym nie wpadł, i myślę sobie: „To tak można zareagować?”. Skoro ustaliliśmy, że jesteś bardziej marzycielem niż realistą, to jestem ciekawa, czy myślisz, że kino może przywracać podmiotowość, głos tym, którzy są wykluczeni lub pozbawieni swojego języka. Krótko – czy sztuka może zmieniać świat? Może. Wierzę w to. Ale też nie musi. To wszystko jest kwestią wyboru. Osobiście jako twórca wierzę, że może zmieniać. U mnie sztuka wielokrotnie zmieniła punkty widzenia. I jest to terapeutyczne. Sztuka ma mówić za tych, którym odebrano głos, o tym, nad czym się nie zastanawiamy albo o czym nie chcemy myśleć – choćby o przemocy w domach. Do takich tematów wielu z nas nie ma wglądu, a filmy poszerzają tę istotną przestrzeń przeżycia, by móc się czegoś nauczyć, spojrzeć z perspektywy. To ogromna moc kina, które powinno być i i angażujące, i dające rozrywkę. Nigdy jednak narzucające.
Magdalena Boczarska: „Przez lata myślałam, że taka po prostu jestem. Diagnoza przyniosła spokój” [WYWIAD]
W 2026 roku na ekrany kin trafią dwa filmy z jej udziałem. Oba balansują na granicy tego, co realne, i tego, co nie z tego świata. Oba ocierają się o zdarzenia nie z tego świata. A na jaki świat czeka Magdalena Boczarska? O tym jest ta rozmowa.
Magdalena Boczarska: Zdiagnozowano u mnie w tym roku ADHD. Zaczęłam psychoedukację. To ważny moment, ale nie traktuję go jak manifestu – raczej coś, co przyszło naturalnie, w odpowiednim czasie. Długo czułam, że jest we mnie jakiś rodzaj wewnętrznego napięcia, którego nie potrafiłam nazwać. Zawsze byłam wrażliwa, czasem chaotyczna. Sądziłam, że taka po prostu jestem. Diagnoza okazała się raczej spokojnym uporządkowaniem tych elementów, a psychoedukacja dała mi narzędzia, które pomagają funkcjonować i być łagodniejszą wobec siebie. To nie tak, że nagle wszystko się zmienia, po prostu zaczynasz patrzeć na siebie z większym zrozumieniem. Maja Chitro: O ADHD u dorosłych mówi się w zasadzie od niedawna… I dlatego wiele osób nadal nie kojarzy go z dorosłością. Sama byłam zdziwiona, jak mało kobiet jest diagnozowanych. Często słyszy się też, że to modny temat, ale z mojego doświadczenia wynika coś zupełnie innego. Diagnoza pozwala nazwać to, co dotąd było mglistym przeczuciem, i przynosi to ulgę. Czujesz, że możesz wreszcie poskładać siebie z czułością, zamiast surowo oceniać. Otworzyło to w mojej głowie przestrzeń pozwalającą zajrzeć do swojego wnętrza z ciekawością, a nie z niepokojem. Byłaś, jak to się ładnie określa, żywym dzieckiem? Tak, byłam energiczna. Ale dopiero teraz rozumiem, że ADHD nie musi wyglądać jak obrazek z podręcznika. To nie tylko nadaktywność czy trudność w skupieniu. To też emocjonalność, rozpędzone myśli, skakanie między tematami, czasem trudność w domknięciu drobnych spraw. Najbardziej uderzyło mnie to, że można mieć ADHD, będąc jednocześnie osobą spokojną na zewnątrz. I dopiero z perspektywy dorosłej kobiety widzę, jak te puzzle układały się przez lata. Jak? Choćby prokrastynacja, która potrafi sparaliżować. Albo nadmiar emocji długo niemających ujścia. Wiele osób twórczych funkcjonuje podobnie – presja bodźców, bogaty świat wewnętrzny, intensywność przeżyć. Część z tych emocji znajduje spust w sztuce, ale część zostaje w środku i potrafi przytłoczyć. U mnie to często wyglądało tak, że zaczynałam pięć rzeczy naraz. Otwierałam jedną szafkę, kończyłam na reorganizacji całego mieszkania i oczywiście w połowie traciłam wątek. Byłaś wcześniej na terapii? Tak, przeszłam kilka procesów terapeutycznych. Każdy z nich był innym etapem. Terapia wiele mi ułożyła, pozwoliła zobaczyć, co niosę z sobą jako dorosła osoba. Kiedy później pojawiła się diagnoza ADHD, poczułam, że nie wywraca niczego do góry nogami, raczej domyka. Po czterdziestce odkrywanie nowych rzeczy o sobie nie jest ani późne, ani dramatyczne, to po prostu część drogi. I daje dużo ulgi, kiedy zaczynasz rozumieć nienazwane wcześniej mechanizmy. Skoro nauczyłaś się z sobą żyć, co się wydarzyło, że pomyślałaś o diagnozie? Chyba to, że spojrzałam trochę szerzej na rodzinne historie. Na to, jak różne doświadczenia przechodzą z pokolenia na pokolenie. W mojej rodzinie są obecne konsekwencje wojny i trudów tamtego czasu. Dopiero kiedy zostałam mamą pomyślałam, że to dobry moment, żeby przyjrzeć się temu głębiej. Nie dlatego, że coś było nie tak, ale chciałam być bardziej świadoma, nieść dalej jak najmniej niepotrzebnych obciążeń. Terapia zamknęła wiele tematów. A jeden impuls – książka polecona przez przyjaciółkę – sprawił, że poszłam na diagnozę. Testy potwierdziły ADHD i poczułam… spokój. Bo nagle okazało się, że mogę nauczyć się współpracować ze swoim „bałaganem”, a nie walczyć. I że taką też siebie lubię. Tej miłości uczę się codziennie. Ale chyba nie zawsze jest tak łatwo. Bywa różnie. Czasem jest przestrzeń, czasem wszystko gęstnieje. Są dni, kiedy mogę działać w lekkiej strukturze, i takie, kiedy trudno jest złapać oddech. To część procesu. Kiedy więc w końcu odetchnęłaś? Chyba wtedy, gdy zaczęłam przyznawać przed sobą, że jestem wrażliwa. A świat nie zawsze temu sprzyja. W naszym ostatnim wywiadzie rozmawiałyśmy o sytuacji na białoruskiej granicy – wtedy nikt nie wiedział, jak bardzo świat skręci w stronę niepokoju. Później przyszła wojna w Ukrainie, konflikt w Strefie Gazy. I to wszystko jako mama przeżywam intensywniej. Świat wymagający ciągłej czujności silnie wpływa na osoby, które głęboko czują. Uczę się patrzeć na to z dystansem, nie tracić jasności. Nie boisz się o tym mówić. Pochodzę z Krakowa, w mojej rodzinie jest obecna historia wojny, a także historia Żydów. Przez całe życie kochałam Izrael, mieszkają tam moi przyjaciele, którzy mają dziś ogromny problem, by odnaleźć się na nowo we własnej tożsamości. Po II wojnie światowej bardzo ważnym elementem było odbudowanie człowieczeństwa po Holokauście. A pamięć o ofiarach stała się jednostką oddzielającą dobro od zła. W tym, co wiąże się teraz z konfliktem palestyńsko-izraelskim, nie wolno zapomnieć o izraelskich ofiarach po terrorystycznej napaści Hamasu z 7 października 2023 roku. Ale dziś, po ponad dwóch latach, trudno nie zauważyć, że decyzje rządu Izraela noszą w sobie znamiona ludobójstwa na ludności palestyńskiej w Strefie Gazy. Nie chcę przy tym formułować prostych ocen. Mówię o tym, że świat stał się skomplikowany i pełny pęknięć, a my wszyscy – niezależnie, skąd pochodzimy – musimy poukładać nasze wartości na nowo. Jako mama zastanawiam się, jak tłumaczyć ten świat synowi. Staram się pokazywać mu jasność, nawet jeśli rzeczywistość bywa trudna. George R.R. Martin napisał kiedyś: „Gdy mowa o jutrze, nie ma nic pewnego”… I chyba chodzi właśnie o umiejętność odnalezienia się w niepewności. Czuję, że jestem teraz zawodowo w dobrym miejscu. Doceniam, że mogłam zrobić przerwę w filmie, wrócić do teatru, że mogę wybierać projekty bardziej świadomie. Jestem wdzięczna za długofalowe współprace reklamowe, które dają stabilność. Mam wokół siebie ludzi, na których mogę liczyć. I to jest ogromny komfort. Jednocześnie chciałabym być dla siebie łagodniejsza – bo osoby z ADHD potrafią być wobec siebie przesadnie surowe. Zaczynasz to rozpoznawać. A nauczyłaś się wynagradzać siebie? Uczę się. Na przykład, że warto czasami sprawić sobie drobną przyjemność albo – jeśli masz taką możliwość – rzucić wszystko i wyjechać, gdziekolwiek. Zrobić reset. Jeśli chodzi o podróże, nie mam wyrzutów sumienia. Najchętniej z bliskimi. Chwile spędzone razem, czas, są bezcenne. Uważam też, że powinnością aktora jest nieustanne inwestowanie w siebie od strony emocji, wrażeń, doświadczeń, inspiracji. Skoro mówisz o powinnościach aktora, to jaka jest rola artysty w przestrzeni publicznej? Bycie osobą publiczną to wielki przywilej. Jeśli czasami można dać coś od siebie światu albo opowiedzieć się po słusznej stronie i zabrać głos, to moim zdaniem warto. Z empatią, bez udawania eksperta. Kiedyś usłyszałam określenie, że to „bierny aktywizm”, nie zgadzam się. Jeśli choć jedna osoba poczuje dzięki temu wsparcie, że z jakimś poglądem na sprawę nie jest sama, ma to sens. Ma to też swoją cenę. Ale mam prawo zabrać głos i mówić o rzeczach palących. Nie jestem tylko aktorką, ale też mamą, żoną, partnerką, obywatelką, człowiekiem. I chcę spojrzeć sobie bez wstydu w oczy. I w oczy mojego dziecka. To moja walka o lepszą rzeczywistość dla niego. Niczego nie żałujesz? Nie. Ani w życiu, ani zawodowo. Świadomie wybieram role, wiedząc, że mój syn je kiedyś zobaczy. Podobnie myślę o moich działaniach społecznych – dziecko chłonie fakt, że mama i tata są aktorami na własnych zasadach. I bywa to zabawne. Zdarza się, że moja twarz pojawia się na billboardach. Dla synka jest to oczywiste do tego stopnia, że ostatnio zapytał kolegę w szkole, na którym budynku wisi jego mama. To pokazuje, że dziecięca perspektywa potrafi pięknie studzić emocje i prostować rzeczywistość. Wspomniałaś o rolach – często pyta się aktorki, czy nie żałują ról i pokazywania ciała. Jakimś cudem te pytania nigdy nie docierają do aktorów Kobiety często muszą się tłumaczyć z tego, z czego mężczyzn nikt nie rozlicza. W naszym domu rozumiemy specyfikę zawodu. Jeśli decyduję się na trudne sceny, to dlatego, że widzę sens w historii, którą opowiadam. Moje granice są wyraźne i wiem, jak o nie dbać. Skoro mówimy o filmie – 30 stycznia premiera „Zapisków śmiertelnika”, onirycznego obrazu, w którym o trudnych tematach, choćby odchodzenia, opowiada się za pomocą mądrego, czarnego humoru. To historia mężczyzny – zdawałoby się – sukcesu, który jedzie nad morze, by popełnić samobójstwo. Grasz tam prokuratorkę. Czekałam na tę premierę trzy lata! To mądry film. Delikatny, dowcipny, a jednocześnie odważnie poruszający temat śmierci, który w naszej kulturze jest zamiatany pod dywan. Lubię takie opowieści, które wzbudzają emocje, a jednocześnie oswajają trochę widza z tym, co trudne. W filmie pojawiają się duchy… Bardzo interesują mnie tradycje, rytuały, sposób, w jaki ludzie różnych kultur próbują opisywać to, czego nie da się uchwycić. Ktoś powiedział mi, że nieważne, w co się wierzy – ważne, żeby wierzyć. Duchowość jest mi bliska, ale nie w sensie dosłownych zjawisk. W naszych słowiańskich tradycjach pojawiało się przekonanie, że jesienią świat żywych i świat umarłych są bliżej siebie. To dla mnie ciekawa opowieść o tym, jak bardzo ludzie potrzebowali symboli, by poradzić sobie z lękiem przed przemijaniem. To niejedyny film z Twoim udziałem wykorzystujący wierzenia i duchy. Jesienią 2026 roku do kin wejdzie inspirowany kaszubskim folklorem horror „Opi”. Właśnie skończyliśmy do niego zdjęcia. W kulturze Słowian mówiło się, że dzieci w czepku urodzone (w nienaruszonych błonach płodowych – przyp. red.) zwiastują szczęście. Kaszubi z kolei uważali, że w czepku rodzi się opi – upiór. Najpierw więc czepek palono i ścierano, a potem podawano dziecku z mlekiem. Gdy maluchom wyrastały jedynki, wyrywano je i kazano im nosić na szyi. Po śmierci obcinano głowę, by opi nie mógł powstać z grobu, pukać do szyb i zabijać żywych. W latach 50. i 60. XX wieku wydało się to jednak Kaszubom zbyt drastyczne, więc obcinali tylko palec, po czym wrzucali go do kubka z kawą, którą później wypijała rodzina. W znacznej mierze jest to też film oparty na faktach… W „Opi” pojawią się trzy pokolenia kobiet i tylko cztery aktorki. Intymny, kobiecy obraz. Ta intymność i kobiecość w scenariuszu sprawiły, że przyjęłaś propozycję roli od reżyserki Marty Giec? Też, ale przede wszystkim energia Marty. Jej spojrzenie, wrażliwość. Poczułam, że chcę być częścią tej historii i jej filmowego debiutu. To intuicja, a ta rzadko mnie zawodzi. A co w ogóle musi Cię zainteresować w filmie, żebyś chciała w nim grać? Potrzebuję czuć, że bohaterka jest traktowana podmiotowo, że ma coś do przeżycia, nie jest tylko dodatkiem. Lubię, kiedy film ma warstwę, która zostaje z widzem dłużej. Choć sama rozrywka też ma w sobie ogromną wartość – śmiech, oddech, oderwanie od codzienności to także misja. Aktorów, jeszcze przed wojną, nazywano komediantami. Ostatnio mój syn zapytał: „Idziesz znów do swojej pracy, w której się tak wygłupiasz?”. A ja się przejmuję, analizuję… Często to robisz? Niestety tak. Od dziecka byłam uczona samodzielności, odpowiedzialności, dlatego dziś uczę się, że mogę czasem prosić o pomoc. Że nie muszę sama ogarniać wszystkiego. Długo Ci zajęło nauczenie się odpuszczania w relacji? Niedawno zaczęłam. Coś pękło? Nie, to naturalny proces. Urodziłam dziecko, stworzyłam ognisko, wsadziłam ten wagon na tory i pozwoliłam mu jechać. I czasami tylko zerkam, czy jedzie w dobrym kierunku. Twoja diagnoza była pomocna w tych kwestiach? Wiesz, że tak? Bo potrafię dziś powiedzieć: „Przepraszam, w ogóle tak nie myślę, nie chcę się kłócić. To nie ja, tylko moje ADHD”, więc ta świadomość dużo zmienia. A dużo się kłócisz? Mało, ale jeśli już, to na zabój! Na szczęście krótko i potem szybko się godzę. Na koniec, podsumowując tę rozmowę – jak nie zatracać zdolności do odczuwania uroków świata? Bo mimo że żyjemy w niespokojnych czasach, świat jest piękny. Mój syn mnie tego uczy. Dzieci zachwycają się codziennością, każdą drobnostką. I ta umiejętność jest zaraźliwa. Staram się ją w sobie pielęgnować. To perspektywa Magdy-mamy. A Twoja osobista? Mamy z Mateuszem rytuał – co wieczór opowiadamy sobie jedną dobrą rzecz, która wydarzyła się w ciągu dnia. Nawet jeśli to jest coś malutkiego: spacer czy kawa wypita w spokoju. Nauczyłam się zasypiać z czymś pozytywnym, nie z napięciem. I nie chodzi o to, żeby każdy dzień był produktywny, bo nie da się go zawsze przeżyć na sto procent. Czasem leżysz pod kocem, zmęczona, z nieumytymi naczyniami w kuchni – i to też jest w porządku. Można wtedy powiedzieć sobie: „To też było ekstra. Dobrze, że dałam sobie do tego prawo”.